Een ‘village chicken’ scharrelt haar hele leven over een erf, brengt kuikens groot, legt eieren en eindigt na jaren in de kookpot. Niks overjarige soepkip, na lang sudderen valt het vlees van de botjes en weet je weer hoe kip hoort te smaken. Er gaat niks boven een vers ei van een dorpskip.

In onze omgeving hebben de meeste mensen een stukje grond bij hun huis en bijna iedereen heeft kippen. Wil je je eigen kippen niet opeten, omdat ze lekker veel eieren leggen, dan koop je witte.

Ik ben een uurtje in het gras gaan zitten om te kijken hoe een dorpskip eigenlijk scharrelt. Ze woelt oud blad om, pikt in de grond, knort streng als haar kuikens te ver naar haar zin weg waggelen en neemt stofbaden in het zand. De kleintjes doen dat allemaal na, komisch om te zien. Ik zit er lang genoeg om kippentaal te kunnen verstaan. “Later worden wij ook scharrelkip,” zeggen de kleintjes. Groot gelijk.

Aan de overkant, in het zusterhuis, is het vanavond feest. Elke Zambiaanse vrouw weet hoe ze een kip moet slachten en dat zijn ze de zusters nu aan het doen. Wel tien witte kippen laten het leven. Ze kakelen om beurten keihard en dan is het stil, tot de volgende witkip aan de beurt is. Een gigantisch bloedbad. De zusters kakelen net zo hard als de kippen op deathroll. Het vuur brandt, om de laatste restjes veren van de huid te kunnen schroeien. Lekker? Mwah, niet echt.

Auntie Phoebe is de eigenaresse van een restaurant in Katete. Als je daar kip bestelt, weet je zeker dat je ‘village chicken’ krijgt. De witte zijn ‘no good’ en beneden haar waardigheid. Phoebe is een geweldige kokkin en het ziekenhuispersoneel gaat graag bij haar eten als er wat te vieren valt.

Op een rotonde in de Zambiaanse hoofdstad Lusaka prijkt een groot standbeeld van een witte kip, de trots van het land. Wat in Nederland verboden gaat worden, is hier nog volop in ontwikkeling. Een wedstrijd met de portemonnee van mensen is niet te winnen. Zeker hier niet.

Tekst en beeld: Wieke Biesheuvel

[rectangle]

Het huis jankt binnen en buiten om een degelijke schilderbeurt. De keukendeur hangt aan één scharnier. Maar zolang hij niet omvalt? Onze inrichting is Spartaans. Je hebt weinig nodig om je prettig te voelen. Een paar lekkere stoelen, een tafel, een eenvoudige keukeninrichting en een goed bed met een muskietennet. En een waaiapparaat voor het hete seizoen. Dat is er allemaal.  

Er staat zelfs een televisie in huis, maar die doet het niet. Stonden er drie heren in de tuin die kijkgeld kwamen innen. “Hebt u een televisie?” “Ja, en die doet het niet.” “Maar als je een televisie hebt moet je betalen!” “Ook als hij het niet doet?” Ze keken elkaar vertwijfeld aan. “Uh, ja!” “Die tv is niet van ons, net zomin als de rest van de inboedel,” legden wij uit. Moeilijk moeilijk. Ze hielden vol: “Het toestel staat in uw huis, dus u moet betalen.” “Dan gooien wij de tv nu uit het raam, want hij staat toch in de weg,” zei Frank. En daar moesten ze zo om lachen dat ze weer afdropen. Zonder de drie euro kijkgeld. Missen we de televisie? Voor geen meter. Hij is uit ons systeem verdwenen. Ik droog er bh’s op.

Nieuwe kleren? Niemand is geïnteresseerd in ons uiterlijk. Wel in onszelf en dat is veel leuker. Ik draag bijna nooit schoenen. Alleen teenslippers. De afdruk staat op mijn voeten.

Internet? Hebben we. Stoeien met een dongel als er stroomstoring is, of met de ziekenhuisverbinding. Met wat geduld komen we komen gemiddeld wel een uurtje per dag het net op.

Muziek? We hebben nog geen cd gedraaid of een IPod op onze kop gezet. Ons vertier? Naar de sterren kijken, een beetje voor ons uitstaren, lezen, biertje erbij. Heel prettig eigenlijk. We vragen ons vaak af wat het nou is waardoor wij hier veel meer ontspannen leven dan in Nederland. Het heerlijke klimaat? De leuke, humoristische mensen? De gezelligheid op de compound? Het idee dat Franks werk nuttig is?

Geen idee. Kortom: er is niks knaps aan eigenlijk, iedereen kan het. U ook…Er gaat niets boven een teenslipperleven.

Tekst en beeld: Wieke Biesheuvel

[rectangle]

Gelukkig verzinnen de Zambiaanse kindjes ook minder gevaarlijke dingen. Ze maken autootjes van plastic flessen. Trots rijden ze ermee rond en doen enthousiast sirenes na. Aan elkaar gevlochten rietstengels zijn vliegtuigen, waarmee ze de hele wereld rondvliegen, al broembroem roepend, dat is in alle talen hetzelfde. Een fietswiel wordt een hoepel en een spelletje dammen kan prima met flessendoppen op een stuk zeil met witte en zwarte blokken.

Buurmeisje Patience doet haar kinderen in bad. Dat zijn de knijpers. Eigenlijk moet ze met de was helpen, maar geef een kind een teil met water en het is uren zoet. Haar vriendinnetjes maken van zand en steentjes een huis. “Baby”, wijst er eentje op een takje, dat leuk is aangekleed met gras.

Op de markt aaien twee jongetjes mijn fiets, zo mooi vinden ze die. Het is een prehistorisch geval, de handremmen zijn kapot, alleen de terugtraprem doet nog wat. Maar het is een fiets zonder stang. En ik heb een gebloemd zadeldekje. Dat maakt deze fiets uniek in heel Zambia. Of ze even achterop mogen? Daar ga ik, met twee van trots glimmende, zesjarige jongetjes op de wankele bagagedrager. Op de hoofdweg willen ze er weer af. En dan pas realiseer ik me dat er zomaar vier paar blote voetjes tussen de spaken hadden kunnen komen. 

Frank had me verbaal alle hoeken van ons huis laten zien als ik de jochies bij hem op de poli had afgeleverd. Goed afgelopen. En nu maar hopen dat vandaag eens niemand tyfus krijgt, iets breekt of door een stier op de horens wordt genomen. Want ook dat doen kinderen: vechtende stieren uit elkaar halen. Bang zijn ze niet. Zich vervelen? Nooit. En ondertussen loopt ons buurjongetje met zijn armpje in vers gips. Uit een boom gevallen…

Tekst en beeld: Wieke Biesheuvel

[rectangle]

Toen ik op een middag Tiger in diepe slaap in de woonkamer op onze bank vond, wist ik dat hij voortaan van twee wallen zou komen eten: thuis en bij ons. Onze hulp viel bijna flauw van ontzetting. Een hond op je bank! In huis! Een Afrikaanse hond kan venijnige schop krijgen als hij zoiets flikt.

Dagelijks komt er een optocht honden de tuin ingehuppeld, ze springen door het gat in de rieten schutting naar de weg achter ons huis en een uur later komen ze weer terug. Nadat ze stevig hebben gevochten met de andere roedel. Hap uit je neus of je oor, een manke poot, een halve staart, niemand komt er ongeschonden uit. Frank dicht het gat in de schutting, maar de honden maken gewoon een nieuw gat. Vertel hun wat!

In het ziekenhuis worden dagelijks mensen opgenomen met rabiës. De meeste honden zijn niet ingeënt. Mensen ook niet. Wij hebben een serie prikken gehad waarmee we een jaar geleden moesten beginnen. En dan nog moet je na een eventuele beet snel behandeld worden. De prikken uit Nederland geven ons extra tijd om eventueel naar huis te vliegen. Een Zambiaan gaat, zonder bescherming en/of behandeling, dood.

Zo langzamerhand wordt het een plaag, want de honden vallen kinderen en ook mensen aan. Nooit blanken, omdat die aardig voor ze zijn. ’s Nachts huilen de roedels om het hardst tegen elkaar in en houden iedereen wakker. Iemand oppert om ze dan maar af te schieten. Dat stuit op verzet: hondeneigenaren willen er niets van weten. Ik ben ook tegen, het zal net Tiger zijn die een schot krijgt. Maar hoe los je het dan diervriendelijk op? “Vergif,” oppert een buurman. Kan niet, met zoveel spelende kinderen op het terrein.

Dus blijft de situatie zoals deze was, is en zal zijn. Tientallen honden schuimen over het terrein. Ze wroeten in de bergen vuilnis, op zoek naar eten en happen naar fietsende – zwarte – benen. Ze grommen, huilen en blaffen. En zijn soms aandoenlijk lief. Ik kan het niet, vergiftigen of afschieten.

Dit land heeft instanties als Wakker Dier en  de Dierenbescherming nodig. Als ik vertel dat wij een Partij voor de Dieren hebben, vinden ze dat een krankzinnig leuke grap.

Tekst en beeld: Wieke Biesheuvel

[rectangle]

Zambianen tellen hun zegeningen: “het is al heel wat dat we weten wanneer we de pineut zijn, zodat we er rekening mee kunnen houden.” Gemoedelijk, laconiek en vindingrijk leggen ze zich neer bij het onvermijdelijke. Geen vlammende lezersbrieven in kranten. Geen vragen in het parlement en het verschijnsel spoeddebat is onbekend. Geen demonstraties of gevechten. Ooit wordt het beter, zeggen ze. Als de grote centrale is gemoderniseerd – want dat pakken ze nu ook maar meteen aan – zullen er nog maar zelden powercuts voorkomen en hoe fantastisch zal dat wel niet zijn? Men doet niet aan korte lontjes.

Ondertussen maakt iedereen er het beste van. Ik ook. Op stroomdagen braad ik vlees en kook ik eieren, zodat ik op stroomloze dagen salades in elkaar kan gooien. Eigenlijk zijn het best ontspannen dagen. Barbecue bij de buren, gezellig. Geen internet, radio en televisie. Zambianen zetten de televisie keihard aan, ook al kijkt er niemand. Het zusterhuis tegenover ons heeft drie toestellen. Het zusterhuis achter ons ook. Vaak staan er zes programma’s door elkaar te loeien. Op stroomloze dagen hoor je alleen vogels, lachende mensen en spelende kinderen.

De Spar in Chipata heeft een powercutspecial. Kun je thuis niet koken, dan hebben zij kant-en-klaar spul liggen, dat je alleen hoeft op te warmen op een houtskoolstoofje. Alle Zambiaans huishoudens, rijk en arm, hebben dat. Strijkbouten die op houtskool werken worden goed verkocht. Lezen gaat prima met een hoofdlampje op je kop. Kaarsen en stormlampen geven zacht licht. Als het rode lichtje van de stroom weer aangaat, hoor je overal gejuich. Iedereen weer blij en gelukkig.

Het gaat te ver om te zeggen: laat het voortaan lekker zo? De wereld draait immers, net als lang geleden, ook zonder stroom gewoon door? Ik mag het houtskoolstoofje van de buurvrouw lenen en legt zij haar vlees zolang in mijn nog koude vriesvak.

Ik vraag me af hoe we in Nederland zouden omgaan met zoiets ontwrichtends als maandenlang om de dag geen stroom. Zouden we verzanden en verzuren in onze van huis uit goed ontwikkelde klaagcultuur, of zouden er nieuwe, vriendelijke laagjes in ons onderbewustzijn worden aangeboord?

Tekst en beeld: Wieke Biesheuvel

[rectangle]

Maar het wordt lastiger. De hulpvragen blijven komen, de verhalen worden zieliger. Wat doe ik als een man zonder benen in een rolstoel met kapotte banden zegt dat hij drie dagen niet heeft gegeten? In een interview zegt de Franse econome Esther Duflo, dat het niet betuttelend is om te geven en dat, als je besluit niets te geven, dit net zozeer gezien kan worden als een betuttelende beslissing, die jij voor een ander neemt. En ik bedenk dat dit laatste  uitsluitend goed is voor je eigen portemonnee.

 “De meeste mensen zijn gezond en kunnen werken,” vindt Frank en hij vertelt over Aaron, een  jongen met tyfus. Judith, zijn moeder, heeft van haar laatste kwacha’s vanuit de bush een busje genomen met haar doodzieke zoon. Ze is weduwe en heeft zeven kinderen. Ze verbouwt groenten, waarmee ze haar geld verdient. Dat is nu op. Ze kan niet eens het goedkoopste voedsel kopen, rupsen en nshima. Ze zit klem. En Aaron moet veel meer eten dan het ziekenhuis hem geeft. In Nederland zou hij sondevoeding krijgen – hij zou er in een maand bovenop zijn. Hier is dat niet beschikbaar. Ik  ben net terug uit de supermarkt, met protserig volle boodschappentassen. “Calorieën moet hij hebben,” zegt Frank, “ het dondert niet hoe.” En ik ga aan de gang met extra voeding. Frank opereert hem diverse keren, omdat zijn darmen er slecht aan toe zijn.  We geven Judith geld via de verpleging, zodat ze bij haar zoon kan blijven. Ze wijkt niet van zijn bed, zelfs niet als ze malaria krijgt. Het is glashelder dat wij ons niet kunnen omdraaien en weglopen.

De man in rolstoel kom ik later tegen in een kroegje aan de weg, lekker aan de Mosi. Vermoedelijk van onze kwacha’s. Weer denk ik aan Duflo: ‘als een mens in armoede keuzes maakt die wij niet begrijpen, is het niet aan ons om te oordelen’. Armoede is dodelijk saai, zonder uitzicht.

Hopelijk redt Aaron het. Hij is pas achttien, te jong om dood te gaan. Witte geef geld…het is aan de orde van de dag. Het leven zelf geeft wel aan wat wijsheid is, en soms kleun je mis. Dat is dan maar zo.

Tekst en beeld: Wieke Biesheuvel

[rectangle]

Ik baal, want lopend kost de onderneming me twee uur. Maar kom op, we zijn in Afrika. “Kost me twee uur” is hier een idiote uitdrukking. En het is goed voor me. De doorsnee Zambiaan fietst of loopt. Veel verkeer is er niet, maar als er auto’s voorbij stuiven op de Great East Road, die Lusaka met het oosten verbindt, moet je voorzichtig zijn met je leven.

Een vrachtwagenchauffeur ontziet niemand. Die rijdt rustig honden of geiten (en mensen) aan en tuft gewoon door. Overal zie je fietsers halsbrekende toeren uithalen om op tijd de berm in te schieten. Bijna iedereen heeft iemand achterop. En heb je geen persoon bij je, dan een bos riet, een varken of een mand met bananen. Fietsers rijden het liefst op het asfalt en Frank heeft dagelijks te maken met aangereden fietsers bij wie de botten uit hun huid steken. Hij vindt het niks dat ik daar ook fiets.

Maar vandaag loop ik. En dat zal ik weten. “Hey, Big Mama!” Wordt me toegeschreeuwd vanaf de fietstaxistandplaats. “You are stealing our nshima!” Oftewel: je steelt ons het brood uit de mond. Nshima is het dagelijks voedsel van de Zambianen, een stevige mais brij.

De fietstaxichauffeurs willen mij naar het dorp brengen. Voor de prijs hoef ik het niet te laten: 8 cent. “Jullie worden echt niet gelukkig, als je mij achterop hebt,” en ik wijs op mijn heupen. “Maar we kunnen het toch proberen?” Grijnzen ze. “Jullie fietsen zullen ontploffen,” zeg ik en daar moeten ze zo om lachen, dat ze me mijn wandeling vergeven. “Okay Big Mama, you walk!” Na ze allemaal op z’n Zambiaans een hand gegeven te hebben (hand vastpakken, daarna elkaars duim en dan weer de hand), mag ik verder.

Een jongen van een jaar of achttien loopt een eindje met me op. “Ik dacht dat mzungu’s alleen in auto’s rondreden,” zegt hij en ook hij vraagt waarom ik te gierig ben om een fietstaxi te betalen. Ik leg het uit. Dan informeert hij of hij niet in mijn land kan komen werken. Als timmerman, want hij kan alles maken. Wil ik een stoel? Volgende week klaar. Ik vertel hem over Mauro. Over het verharde klimaat in Europa. Je mag het land pas in als je, onder anderen, de taal spreekt. De boodschap landt niet. “Jullie werken toch ook in mijn land?” Vraagt hij, “en we laten jullie gewoon binnen. We zijn blij met jullie. En jij spreekt niet eens Chichewa.” En daar heb ik geen antwoord op.

Tekst en beeld: Wieke Biesheuvel

[rectangle]

Dan wandelen buurjongetjes Obed en Levi de tuin in, zeggen beleefd: “Hello madam, how are you,” rapen mijn avocado’s van de grond op – die kennelijk net zijn geland - en lopen weer naar huis. “Ho!” Roep ik, “waar gaat dat heen met mijn avocado’s??” Hoe je “geef terug heren, die zijn van mij!” in het Chichewa zegt, weet ik niet.

Daarom pak ik de avocado’s af. En dat zal ik weten. Obed krijst en vliegt me  aan. Stompt me in mijn buik. Ja zeg, ik zal me daar een beetje laten aftuigen door zo’n blaag! Levi ligt dubbel van het lachen en dan krijg ik een rood waas voor mijn ogen. Ik grijp Obed bij zijn arm en zet hem de tuin uit. Daar komt zijn moeder aan en wat er dan gebeurt, wil ik eigenlijk niet zien. Obed krijgt me toch een pak ransel, niet normaal. Wat later komt ze me vertellen hoe het zit.

Ons huis stond maandenlang leeg en de tuin was speelterrein voor Obed en Levi. En daar hoorden de  avocado’s bij, vonden ze zelf. Maar nu wonen wij er en zijn die vruchten van ons. Dat heeft ze Obed uitgelegd. “Hij mag niet stelen en hij moet volwassenen met respect behandelen,” zegt ze, “dat hij je sloeg kan niet en dat moet hij dan maar voelen.”

Goh, hier hoeft The Nanny geen orde op zaken te komen stellen, dat doet Obed z’n moeder zelf, uit de losse pols. Ze zegt dat Obed thuis en op school een lastig te hanteren kind is. In Nederland zou hij een etiket opgeplakt krijgen: ZMOK, zeer moeilijk opvoedbaar kind. In deze provincie zijn geen scholen voor speciaal onderwijs. Obed’s moeder is streng en doet wat ze denkt dat goed is. 

De volgende dag slacht ik de avocado’s. Onder het uitlepelen denk ik aan Obed. Hoe moeilijk het voor een jongetje met een gebruiksaanwijzing moet zijn om in Zambia op te groeien tot een redelijk functionerende volwassene. Dat is een moeilijke klus en ik kan het niet oplossen.

Obed is de avocado scène allang weer vergeten en groet me allerliefst. En dan ga ik maar een bak quacemole naar zijn moeder brengen.

Tekst en beeld: Wieke Biesheuvel

[rectangle]

Dat doet Airtel dus ook. Handig hoor, een dongel, maar als het hele land zit te skypen en te internetten, kun je het schudden: geen doorkomen aan. De  verbinding vliegt er regelmatig uit en de sterkte van de signalen wisselt net zo vaak als een prostituee van partner.

Inmiddels zitten we een maand in ons huis in het dorp Katete, 500 km van Lusaka. Het ziekenhuis heeft een internetverbinding en daar mogen wij op meeliften. Alleen moet er dan een voorziening komen. Wekenlang komen er mensen overleggen, denken, wijzen en moeilijk kijken. Zijn ze uitgekeken, dan gaan ze weer. “Een mast,” concludeert meneer Shumba, de enige internetdeskundige in het ziekenhuis , “er moet een mast op jullie dak.”

Er worden twee enorme stalen buizen aangerukt, met staaldraad aan elkaar bevestigd en dit gevaarte moet op het dak worden geplaatst. Bovenin hangen ze een prehistorisch radiootje. “A transmitter!” zeggen ze blij. En daarmee kunnen wij over het wereldwijde web surfen?? Ik heb er een hard hoofd in. “Val niet van het dak!” Roep ik naar de kerels die halsbrekende toeren uithalen. “Dan gaan we meteen door naar uw man,” roepen ze terug.

Die avond hebben we een redelijk snelle verbinding, hoewel het hard waait en de mast bedenkelijk heen en weer zwaait. De dongel kan de kast in. Hadden we gedacht. Het is weekend, en dan gaat de computer in ziekenhuis uit. Op naar meneer Shumba. “Oooo, wilt u in het weekend  ook internet?” Geen punt, dan laat hij de compu wel aanstaan. En mocht er nog wat zijn, hij is ‘very very much available’. Kom daar maar eens om bij de gemiddelde helpdesk in Nederland.

Toch zijn er nog hobbels, want om de dag is er een zogeheten powercut. Dan zit de hele provincie zonder stroom. Deze situatie gaat vijf weken duren.  Het is al heel wat dat we het van tevoren weten: op dinsdag, donderdag en zondag mag dongeltje weer van de plank.

Je went aan alles, zonder stroom leeft een mens gewoon door. Het is wel lekker rustig eigenlijk. Wie wel altijd stroom heeft? Onze lieve heer op zolder: de onweersbuien zijn indrukwekkend. 

Tekst en beeld: Wieke Biesheuvel

[rectangle]

We bezoeken het huis waar Kenneth Kaunda, voormalig president van Zambia heeft gewoond. Michael neemt eerbiedig plaats op het bed van Kaunda, en op zijn stoel. Foto’s! Allemaal voor zijn vader, want o, wat zal die trots zijn: zijn zoon op de oranje stoel van Kaunda, nog net geen Mandela, maar ook zeer gerespecteerd.

Dan worden we uitgenodigd bij de Britse High Commissioner, die niet al te akelig woont in een huis met zwembad en een mooie tuin. Michael is in alle staten dat we naar zo’n deftig iemand gaan. Maar in de bus, op weg naar het bal, vraagt hij het woord: “Guys, mijn tas met schoenen is zoekgeraakt op het vliegveld en ik kan echt niet op deze lorren naar de High Commissioner. Ik wil met hem op de foto, voor mijn vader. Willen jullie alsjeblieft 1 minuut stoppen bij het winkelcentrum? Langer heb ik niet nodig om schoenen te kopen.”

De chauffeur parkeert voor de schoenenwinkel. Michael vliegt de bus uit en komt anderhalve minuut later terug met een paar glanzende zwarte schoenen, die hij triomfantelijk omhoog houdt. We juichen en klappen! Op naar het feestje.

De Britse hoge piet is een aardige man, en we worden bediend door mannen in witte pakken. Best koloniaal, maar het is gezellig en de Brit is oprecht geïnteresseerd in wat we komen doen. Michael straalt en laat zich in alle standen fotografen met de Brit en zijn nieuwe schoenen. “Mijn vader zal zo trots zijn!” Jubelt hij steeds. “Die foto zal hij gebruiken in ons dorp. Hij zal het de jongeren laten zien en zeggen: kijk naar mijn zoon, zover kan je komen als je je school afmaakt, dan sta je zomaar met de British High Commissioner op de foto!” Het Mosi bier vloeit en Michael kan de weelde en emotie even niet aan. Na het afscheid (de Brit weet dan al onze namen nog) hijsen we Michael de bus in. Hij is een eind heen, maar niet zo tipsy dat hij nog even op zijn schoenen wijst: “My father will be so proud!”

Tekst en beeld: Wieke Biesheuvel

[rectangle]