null Beeld

PREMIUM

Als antibiotica niet meer werkt: dit moet je weten over bacteriofagen

We worden steeds resistenter voor antibiotica, en dat is volgens artsen een groot probleem. Gelukkig is er een alternatief: bacteriofagen. Wat zijn dat en waarom is die therapie in Nederland nog geen optie?

Inge: “Vijf jaar geleden kreeg ik een blaasontsteking. Die is niet adequaat aangepakt, waardoor ik met een bloedvergiftiging in het ziekenhuis belandde. Daarna ben ik nooit goed hersteld. Geregeld moest ik met spoed naar de huisarts omdat ik me beroerd voelde. Dan kreeg ik een nieuwe dosis medicijnen om de ontsteking eronder te krijgen, maar pillen hielpen niet meer.” Hoewel antibioticaresistentie in Nederland nog geen groot probleem is, wordt het dat naar verwachting wel. De Wereldgezondheidsorganisatie schat dat in 2050 wereldwijd zo’n tien miljoen mensen zullen overlijden aan de gevolgen van bijvoorbeeld een eenvoudige blaas- of oorontsteking omdat antibiotica niet langer werkt. Het goede nieuws? Er bestaat een alternatief. Nadat antibiotica en bacteriofagen in het begin van de twintigste eeuw ongeveer tegelijk werden ontdekt, concentreerde de medische wetenschap in West-Europa zich op de ontwikkeling van de eerste, omdat die meerdere soorten bacteriën aanpakt en dus breder toepasbaar is. Omdat antibiotica in de voormalige Sovjet-Unie tot 1985 niet verkrijgbaar was, ging men daar verder met de ontwikkeling van fagen.

Een faag is een virus dat zich in de bacterie nestelt en daar een enzym uitscheidt dat de bacterie doet knappen waardoor de infectie kan worden verslagen. In tegenstelling tot antibiotica doodt een faag één specifieke bacterie. Bijkomende voordelen zijn dat er geen bijwerkingen zijn, de goede bacteriën met rust worden gelaten en het relatief goedkoop is.

2000 standaard fagen

Inges moeder en osteopaat zagen op televisie iets over bacteriofagen en attendeerden haar op het bestaan ervan. “Ik moet het ook maar proberen, dacht ik. Terwijl ik me zieker en zieker begon te voelen, en zelfs niet meer kon werken, lieten de artsen doorschemeren dat ik er misschien maar mee moest leren leven.” Voor haar behandeling reisde ze af naar Georgië, want in Nederland kun je voor fagen (nog) niet terecht. Daar hebben ze echter al meer dan honderd jaar ervaring met fagentherapie. De natuurlijke vijand van de bacterie is daar gewoon in de apotheek verkrijgbaar. Na een intakegesprek wordt een monster afgenomen en op kweek gezet. Voor sommige bacteriën is meteen een faag beschikbaar: de fagenbank telt zo’n 2000 standaard exemplaren. In andere gevallen moet er Bacterio...wát? in het laboratorium een faag op maat worden gemaakt. Vervolgens krijgt de patiënt de faag als medicijn toegediend. Soms in de vorm van een drankje, zoals bij darminfecties. Soms door het direct op de huid aan te brengen, bij doorligwonden. En in weer andere gevallen, bij longinfecties, met een inhalator of met behulp van spoelingen, bij urineweg- en vaginale infecties. Op die manier kunnen met fagen onder andere de ziekenhuisbacterie Klebsiella pneumoniae en de Staphylococcus aureus, die prostaatontsteking veroorzaakt, worden aangepakt. Niet voor alle infectieziektes is een faag beschikbaar. Ze bieden bijvoorbeeld nog geen oplossing voor de ziekte van Lyme. Soms ook blijken de klachten complexer dan gedacht, of zijn ze niet alleen aan de bacterie te wijten. In Inges geval bleek dat er, behalve in haar blaas, op meerdere plekken andere ziekmakende bacteriën actief waren. “Voor verschillende infecties heb ik verschillende fagen gekregen. En terwijl ik daar was, voelde ik al een verschil. Na mijn behandeling van twaalf dagen in de kliniek ben ik met een voorraad fagen naar huis gegaan.”

Een koffer vol flesjes

Ook Anja (51) ging naar Georgië, voor haar zieke vader. Nadat hij achttien jaar geleden vanwege een uitgevallen nierfunctie een nieuwe nier kreeg, had hij opeens ook vaker last van urinewegontstekingen. “Die gingen gepaard met zulke hoge koorts dat hij ervan ging trillen en soms zelfs verward raakte. Met spoed werd hij dan door de ambulance naar het ziekenhuis gebracht, waar ze hem antibiotica gaven. In het begin werkten die wel, alleen heeft hij er inmiddels zo veel van geslikt dat hij voor de meeste soorten, behalve voor één heel zware, immuun is. Doodziek, vermoeid en zwak zag hij het leven op een gegeven moment niet langer zitten. Voor mij hoeft het niet meer, zei hij. Maar toen zag ik op tv een uitzending van Dokters van morgen over bacteriofagen, ik stelde hem voor dat uit te proberen. Hij kon niet naar de kliniek in Tbilisi omdat hij daarvoor te ziek was. Dus is er op basis van informatie over de bacterie die de ontstekingen veroorzaakte eerst bepaald welke fagen hij nodig zou hebben. Die hebben mijn man en ik toen opgehaald. Met een koffer vol flesjes, een voorraad voor drie maanden, ingepakt in handdoeken en kleding, keerden we twee dagen later terug. Met resultaat, want het werkt. Hoewel hij nog steeds ziek is, wat ook allerlei andere oorzaken heeft, voelt hij zich beter door de fagen. De ontstekingen blijven langer weg en als hij ze toch heeft, is de koorts minder. Het brengt hem zodanige verlichting dat hij het leven nu in elk geval weer de moeite waard vindt. Daarom hebben we laatst een nieuwe voorraad voor 3 maanden laten opsturen. Op die manier maken we het, zolang hij nog leeft, een stuk draaglijker voor hem.”

Geen officieel geneesmiddel

Maar waarom moesten Inge en Anja helemaal naar Georgië? Waarom is zo’n schijnbaar succesvolle therapie nog niet in Nederland beschikbaar? Dat heeft te maken met de voorwaarden waaraan een medicijn in ons land moet voldoen om een geregistreerd geneesmiddel te zijn. In het tv-programma Radar legde internist Ard Struijs van het Erasmus MC in Rotterdam in 2018 al uit dat de eigenschappen daarvan vast te leggen moeten zijn, zoals een antibioticum als chemische stof met een specifieke formule. Maar een faag is een natuurlijk virus dat aan verandering onderhevig is. Bovendien zijn er kostbare studies nodig om die status te verkrijgen, die niet alleen onomstotelijk het effect aantonen, maar ook dat de patiënt geen schade ondervindt van het middel. Omdat fagen op slechts één bacterie werken, zou voor elke afzonderlijke faag zo’n duur en lang onderzoek moeten worden uitgevoerd voordat het kan worden geregistreerd. Nog niemand was bereid zo’n investering te doen. Het RIVM oordeelde in mei 2018 dat er over de werkzaamheid, veiligheid of beste toedieningsvorm daarom niets te zeggen is. Omdat er in de praktijk goede resultaten worden geboekt, zijn er wel verschillende initiatieven die ervoor zorgen dat mensen straks in Nederland, volgens westerse kwaliteits- en effectiviteitsnormen, kunnen worden geholpen. Aan de TU Delft werkt een moleculair microbioloog aan het opzetten van een fagenbank, de SP stelde Kamervragen en de petitie ‘Start toepassing bacteriofagen’ werd ruim 40.000 keer ondertekend. Ondertussen gaat het met Inge steeds beter. “Ik werk bijna weer volledig. Het is nu vooral een kwestie van opnieuw weerstand en energie opbouwen na jaren ziek te zijn geweest.”

Tekst: Carlijn Simons. Beeld: iStock

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden