null Beeld

PREMIUM

Áltijd te laat? Goed nieuws: op tijd zijn kun je leren

Journaliste Vera Spaans is altijd te laat: ze mist niet alleen treinen, maar zelfs begrafenissen. Omdat ze dat zelf ook irritant vindt, ging ze op onderzoek uit: hoe komt het nou dat op tijd zijn voor haar zo moeilijk is?

De zaal van de schouwburg zit vol. Ik wurm me naar binnen, plof neer op de stoel naast die van mijn moeder en zie aan haar gezicht dat het mis is. Dan kijk ik naar het podium: de burgemeester van Den Haag reikt op dat moment een lintje uit aan een mij volslagen onbekend persoon. Ik ben, zo veel is duidelijk, te laat.

Het is april 2006, mijn stiefvader krijgt vandaag een koninklijke onderscheiding. Of liever gezegd: kreeg. Zijn achternaam begint met een H, ik ben binnengekomen bij de K. De onderscheiding, waarvoor mijn moeder zich maandenlang heeft ingespannen, is nu uitgereikt zonder mij. Hier had ik bij moeten zijn, maar in plaats daarvan was ik – ja wat eigenlijk? Ik graaf in mijn geheugen. Ik was thuis nog even wat aan het afmaken, daarna stapte ik net te laat in de auto, en toen ik in Den Haag aankwam, besloot ik me nog even te verkleden. Dus stond ik te hannesen in de wc van Bodega De Posthoorn, terwijl in de Koninklijke Schouwburg tweehonderd meter verderop mijn stiefvader in het zonnetje werd gezet.

Tijdblind

En zo overkomt het me steeds. Ik probeer me te haasten, raak afgeleid, bedenk op het laatste moment dat er nog even iets moet gebeuren en ben te laat. Ik mis treinen, begrafenissen – en eigenlijk elke kans om ergens ontspannen binnen te komen. Maar ik ben niet de enige, heb ik ontdekt. Staatssecretaris Mona Keijzer? Altijd te laat. Zwemkampioen Pieter van den Hoogenband? Hetzelfde verhaal. Tv-presentator Nadia Moussaid vertelt me hoe ze zelfs te laat is voor afspraken in het ziekenhuis waar haar vriend voor kanker wordt behandeld. “Meestal was het maar vijf of tien minuten, maar dat is nog te veel natuurlijk. Dus op een gegeven moment spraken we af dat hij op de fiets naar het ziekenhuis ging en ik met de auto. Dan was hij er in elk geval op tijd.”

Het gaat nu beter met haar vriend. Ze hebben relatietherapie om het bizarre jaar dat achter hen ligt samen te verwerken. Hun therapeut vroeg hun iets te lezen over het ervaren van tijdsduur. Ze weet niet meer precies waarom, zegt ze – ze zal wel weer eens te laat op de afspraak zijn verschenen. “Toen kwam ik erachter dat ik tijd heel anders ervaar. Ik heb geen idee hoe lang een uur duurt, ik ben een soort ‘tijdblind’.” Haar vriend – zelf altijd stipt, of te vroeg – is het gewend van haar. Hoe kan het ook anders: ze was voor hun eerste afspraakje al uren te laat. Gewoon, ze kwam er niet uit wat ze aan moest, dus stuurde ze maar wéér een berichtje dat het een half uur later werd. Haar schoonfamilie heeft er nog weleens moeite mee. Die arriveren ook standaard te vroeg op afspraken. Haar eigen ouders – haar vader is Marokkaans, haar moeder Oostenrijks-Nederlands – zijn juist altijd te laat. Hun tandarts van vroeger heeft het hele gezin een andere praktijk laten zoeken omdat hij het zat was. Ze heeft het zo erg, zegt ze, dat ze in de badkamer altijd Radio 1 op heeft staan, daar vertellen ze lekker vaak hoe laat het is. Want soms is het wel ongelooflijk lullig, dat te laat komen. Ze miste bijna de begrafenis van de stiefvader van een goede vriendin. “Ik ga altijd graag met de auto, met de navigatie aan. Dan zie ik precies hoeveel minuten ik eraf moet rijden.” Rijden tegen de klok in, noemt ze het. “Ik had een misselijke boete, maar ik was er wel.”

Vliegtuig gemist

Die ‘tijdblindheid’ van Nadia Moussaid lijkt een variant op het gebrekkige tijdsbesef dat veel laatkomers lijken te hebben. Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat sommige mensen, als je hun vraagt te schatten hoe lang een minuut duurt, op 58 seconden uitkomen, terwijl anderen pas na 77 seconden denken dat het tijd is. Het verschil tussen die twee groepen is te linken aan hun karakter: wie een gevoel van tijdsdruk ervaart, zich snel opgejaagd voelt, denkt ook echt letterlijk dat de tijd sneller gaat – en zal dus eerder op tijd komen. Te laat komen wordt, volgens dit onderzoek, gekoppeld aan optimistische, meer ontspannen persoonlijkheden. Goed nieuws voor de laatkomer, zou je zeggen, dat is in elk geval een leuk persoon!

Andere psychologische onderzoeken koppelen stiptheid aan nauwkeurigheid, en weer andere wijzen op een verband tussen ochtendmensen en op tijd komen. Logisch: wie ’s ochtends direct fit en wakker is, zal minder moeite hebben om de trein te halen dan iemand die eigenlijk nog een uur had willen blijven liggen.

En toch is het niet het hele verhaal. We kunnen allemaal klokkijken, dus denken dat er meer seconden in een minuut zitten dan zestig gebeurt alleen als je niet de moeite neemt om op het juiste moment op je horloge te kijken. Er is altijd een keuze. Vrijwel iedereen kan op tijd komen – als we het maar belangrijk genoeg vinden. Ik ben ervan overtuigd: als ik de lintjesregen van mijn stiefvader écht belangrijk had gevonden, was ik op tijd geweest. Dat ik er niet was, was geen kwestie van ontspannen in het leven staan. Ik denk niet dat iemand heeft gedacht, toen ik een kwartier te laat het zaaltje in schuifelde: wat komt daar een leuke, optimistische vrouw binnen.

Ik vraag het ontwikkelingspsycholoog Steven Pont. “Heb jij ooit het vliegtuig gemist?” vraagt hij retorisch. “Als je belang maar groot genoeg is, kun je op tijd komen. In alle andere gevallen betekent het dat jij jezelf dingen toestaat ten koste van iemand anders. Dat is niet erg, maar zeg niet: ik kan er niks aan doen. Alleen van de mensen die ook vliegtuigen missen is te laat komen een integraal onderdeel van wie ze zijn.”

Tijd is een heel beladen iets, vervolgt Pont: “Het is net als met autoriteit, of met eten. Het lijkt iets neutraals, eten moeten we allemaal, maar sommige mensen verzetten zich ertegen. Tegen anorexiapatiënten kun je niet zomaar zeggen: je hebt toch gewoon eten nodig. Andere mensen hebben een moeizame relatie met tijd. Daar kan van alles achter zitten. Waar staat de tijd voor in iemands leven? Misschien wel voor een gebrek aan zelfbepaling, misschien wil iemand die altijd te laat is graag laten zien wat voor enorm autonoom wezen hij is. Of dat anderen denken dat hij de macht heeft.”

Bewuste of onbewuste keuze

Soms is te laat komen meer dan een eigenschap en is het onderdeel van een patroon. “Te vroeg en te laat komen is belangrijk gedrag”, zegt psychotherapeut Kees van der Meer. Hij houdt zich bezig met angst, depressie en persoonlijkheidsstoornissen bij pubers en volwassenen. “Aan mensen die superpunctueel zijn, vraag ik weleens waarom dat zo is. Dan blijkt dat ze de sessies zo belangrijk vinden dat ze geen minuut willen missen, of dat ze bang zijn voor mijn commentaar – soms zit er autoriteitsgevoeligheid achter. Of andersom: mensen die altijd te laat komen, zeggen: ik kom op mijn tijd, niet op jouw tijd. Die hebben duidelijk een autoriteits-probleem.” Laatkomen kan ook een symptoom zijn van een stoornis of gedragsprobleem. Borderliners of mensen met adhd ziet Van der Meer eigenlijk standaard te laat op zijn afspraken verschijnen. “Adhd’ers kunnen vaak hun tijd niet goed plannen. En bij mensen met borderlineproblematiek zie ik soms een onbewuste angst voor reflectie. Want hoe later je komt, hoe korter je sessie duurt.”

En zo maken laatkomers elke keer, bewust of onbewust, een keuze – al is het maar de keuze om gewoon niet op de tijd te letten. Maar welke overweging erachter zit, is elke keer anders. Zo komt de zakenman Donald Trump uit principe te vroeg, maar is de president Donald Trump juist graag als laatste aanwezig. En iemand die jou laat wachten in een café, denkt diegene altijd: mijn tijd is belangrijker dan jouw tijd? Of was die gewoon even afgeleid? En dan hebben we het nog niet eens over andere delen van de wereld, waar je het veel bonter moet maken om echt te laat te zijn. In veel zuidelijke landen is de tijd, zoals ze dat noemen, van elastiek: evenementen beginnen daar pas wanneer iedereen er zo’n beetje is. Dat was fijn geweest voor de onderscheiding van mijn stiefvader – dan was ik ook eens gewoon op tijd.

Tekst: Vera Spaans. Beeld: iStock

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden