null Beeld Getty Images/iStockphoto
Beeld Getty Images/iStockphoto

Annemarie (37) slikte de zware pijnstiller oxycodon: “Weet waar je aan begint”

Bij flinke rugpijn, veel stress of een reeks slapeloze nachten is een pilletje zo voorgeschreven. Maar wat weten we eigenlijk over de bijwerkingen en beseffen we wel hoe verslavend pijnstillers en slaapmiddelen kunnen zijn?

In Nederland slikken 1 miljoen mensen zware pijnstillers, zogeheten opioïden. Oxycodon is veruit het populairst. Het toenemende gebruik van zware pijnstillers wordt ook wel een ‘stille epidemie’ genoemd: 1 miljoen is namelijk heel veel, zeker als je bedenkt dat het in 2010 ging om ‘nog maar’ 650 duizend mensen. Toch is de situatie in ons land niks vergeleken met die in de Verenigde Staten. “Er sterven daar meer mensen door oxycodon dan door het coronavirus”, zegt Albert Dahan, pijnspecialist in het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC).

Verslaafd aan oxycodon

De kans op verslaving – en dus ook op een overdosis – is groot. Waarom gebruiken we deze zware middelen dan toch steeds vaker en makkelijker? Volgens Dahan zijn er meerdere redenen. We worden ouder en daardoor komen aandoeningen als zenuwpijn en gewrichtsklachten steeds vaker voor. Ook de aandacht voor pijn en pijnbestrijding is de laatste tien, vijftien jaar toegenomen. Terecht, meent Dahan, maar hij vindt ook dat een middel als oxycodon soms te snel wordt voorgeschreven. De werking is vergelijkbaar met die van morfine, een pijnbestrijder die voorheen alleen werd voorgeschreven bij zeer ernstige pijn, bijvoorbeeld aan mensen met kanker.

Pilletje extra

De toename van het aantal oxycodongebruikers komt ook doordat dit middel vaak wordt voorgeschreven na een operatie. “Omdat mensen tegenwoordig nog maar kort in het ziekenhuis liggen, geven dokters een recept mee als de patiënt naar huis gaat”, legt Dahan uit. “Meestal krijgen ze dertig tabletten voorgeschreven. In het LUMC hebben we dat sinds kort veranderd: patiënten krijgen er nu vier tot zes.”

Het ziekenhuis wil hiermee voorkomen dat mensen aan het middel verslaafd raken. Opioïden werken goed tegen pijn, maar ze je kunnen je ook ontspannen en zelfs euforisch maken. “Vooral in het begin hebben sommigen dat lekkere gevoel”, zegt Dahan. “Dit verdwijnt alleen weer snel. Maar ook de pijnstillende werking neemt na een paar weken gebruik al af. Het lichaam went eraan. Veel mensen hebben dan de neiging om een pilletje extra te nemen. Als de pillen op zijn, vragen ze een herhaalrecept bij de huisarts, terwijl oxycodon niet is bedoeld om lang te gebruiken. Zo kun je langzaam afhankelijk worden, of zelfs verslaafd.” Toch slikten in 2017 ruim 200 duizend Nederlanders deze pijnstiller, of een soortgelijk middel langer dan drie maanden. Verslaving is niet het enige gevaar van langdurig gebruik. De kans op ernstige obstipatie zo groot, dat gebruikers meteen een laxeermiddel krijgen voorgeschreven. “Verder heeft het medicijn een sterk effect op de ademhaling”, zegt Dahan. “Bij een overdosis kan de ademhaling stoppen.”

Volgens de pijnspecialist is het heel lastig om een goed werkend middel tegen pijn zónder bijwerkingen te vinden. “We dachten lang dat paracetamol volstrekt veilig was, maar inmiddels is bekend dat langdurig een hoge dosis slikken de lever kan beschadigen. Medicijnen als ibuprofen en diclofenac, de zogeheten NSAID’s, hebben maagklachten als bijwerking. Ook bij jongeren kunnen NSAID’s hartklachten veroorzaken. Dus heb je al die middelen gehad, dan kom je uit bij de opioïden, waarvan tramadol het mildst is. Volgend medicijn in het rijtje is dan oxycodon. Er is dus gewoon niet zo veel, terwijl we eigenlijk juist méér goede medicijnen nodig hebben. We worden allemaal ouder en leven dus ook langer, mét klachten.”

Dahan en zijn collega’s proberen nu zelf een middel te maken: “We onderzoeken of een combinatie van twee middelen werkt: cannabis en oxycodon. Deze mix komt in de richting van een goede pijnstilling en geeft ook rust in het lichaam, wat helpt bij het slapen. Je raakt er niet aan verslaafd, want de dosis van beide stoffen is laag.”

Slecht slapen en spanning

Niet alleen verdovende pijnstillers zijn populairder geworden, we slikken ook steeds meer slaap- en kalmeringsmiddelen, ofwel benzodiazepinen. De afgelopen vijf jaar is het aantal gebruikers met 17 procent gestegen, vertelt psychiater Arnt Schellekens van het Nijmeegse Radboudumc: op dit moment slikt een half miljoen mensen ze dagelijks, soms, vaak of zelfs chronisch. De stijging gaat gestaag door: elk jaar komen er 20 duizend gebruikers bij. Vooral 45-plussers slikken pillen als oxazepam en diazepam. Zelf schrijft Schellekens ze ook regelmatig voor. “Slecht slapen kan echt verschrikkelijk zijn, dus ik begrijp heel goed dat je dan een pilletje wilt nemen. Maar ik druk mensen ook op het hart: gebruik zo’n middel niet te lang en probeer er verstandig mee om te gaan, door het bijvoorbeeld niet elke dag te slikken. Of spreek met jezelf af hoeveel dagen per week je een pil mag slikken. Op die manier bouw je minder snel tolerantie op. Een lage dosering blijft dan werken en het gevaar op afhankelijkheid is minder groot.”

Schellekens wijst ook op de verantwoordelijkheid van de arts: die moet goed kijken naar de redenen voor slecht slapen of spanning. “Als er een burn-out aan ten grondslag ligt, of relatieproblemen, dan is het noodzakelijk om ook daarmee aan de slag te gaan.” Verder zijn er veel alternatieven voor medicijnen, bij zowel pijn als slaapproblemen, benadrukt Schellekens. “Denk aan cognitieve gedragstherapie of mindfulness. Daar moeten we meer gebruik van maken.” En als iemand geen zin heeft in praten over zijn problemen, maar gewoon een pil wil? “Natuurlijk ga je dan het gesprek aan en probeer je te komen tot een gezamenlijke aanpak. Je wilt mensen niet in de kou laten staan.”

Probeer af te bouwen

Artsen zijn niet de enigen die proberen hun patiënten verstandig met verdovende middelen te laten omgaan. Sinds 2009 heeft de overheid een extra drempel ingevoerd om het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen terug te dringen: ze worden alleen nog vergoed als er een echt goede reden is. Op dit moment betaalt 70 procent van de gebruikers zijn ‘benzo’s’ zelf. “In het begin werkte de aanpak,” zegt Schellekens, “maar een blijvend effect heeft die niet gehad.” Ook schrijven artsen nu nog hooguit tien tot vijftien pillen voor, maar een herhaalrecept is dan toch weer makkelijk gehaald. Een ingewikkelde situatie, erkent Schellekens: “Eigenlijk zouden huisartsen één keer per jaar over afbouwen moeten praten met patiënten die zo’n middel chronisch gebruiken. Als het lukt ervan af te blijven, ga je vaak juist beter slapen. Ook voel je je helderder, frisser, energieker. Uit onderzoek is gebleken dat mensen die zijn gestopt met deze middelen, minder vaak naar de huisarts gaan met andere klachten.”

Afkicken met tegengif

Voor wie écht afhankelijk is van zware pijnstillers, slaap- of kalmeringsmiddelen, kan het erg moeilijk zijn om te stoppen. “Afkicken duurt vaak een hele tijd, want hoe sneller je mindert, hoe beroerder je je voelt”, vertelt Schellekens. “Als je je beroerd voelt, denk je al snel dat je toch weer moet gaan slikken, maar het zijn feitelijk de ontwenningsverschijnselen waar je last van hebt.” Schellekens heeft hoopvol nieuws voor ernstig verslaafde mensen die na langdurig benzogebruik willen stoppen: “We doen in ons ziekenhuis nu onderzoek naar afbouwen met een infuus. Dan krijg je een week lang een lage dosis van het middel flumazenil – een soort tegengif voor benzodiazepine, met weinig bijwerkingen. Na een week staat je dosis benzodiazepine op nul en ben je afgekickt. Het onderzoek is nog gaande, maar het zou zomaar kunnen werken.”

Coronastress

Zijn we door de coronacrisis meer rustgevende of pijnstillende middelen gaan slikken? Vooralsnog lijkt het effect beperkt, aldus psychiater Arnt Schellekens. Wel gingen mensen die al benzodiazepinen slikken hamsteren in de eerste week dat er coronamaatregelen van kracht werden (bron: Nivel). “Het zou kunnen dat het gebruik flink stijgt als de gevolgen van de coronacrisis duidelijker worden”, aldus Schellekens. “Denk aan spanningen, baanverlies of slapeloosheid.”

“Blij dat ik ervan af ben”

Annemarie (37): “Op een ochtend werd ik wakker met verschrikkelijke pijn in mijn arm. Ik kon niets meer, kreeg mijn arm niet meer naar beneden. Ik mocht direct bij de huisarts langskomen en die vermoedde een nekhernia. Het enige wat hij kon doen was pijnstillers voorschrijven. “Ik wil het zwaarste middel dat je hebt”, zei ik, zo veel pijn had ik. Ik kreeg oxycodon, waar ik toen nog nooit van had gehoord. Het verdoofde super, tegelijkertijd werd ik een soort van stoned. Oxycodon zorgt ervoor dat alles veel rustiger, vertraagd eigenlijk, bij je binnenkomt. Ik begrijp dat mensen eraan verslaafd raken, maar ik vond het geen fijn gevoel. Mijn hoofd functioneerde gewoon niet meer, ik kon me niet meer concentreren en werken lukte nauwelijks nog. Twee maanden later ben ik geopereerd aan wat een dubbele nekhernia bleek te zijn. Daarna begon ik met afbouwen. Ik keek ernaar uit om weer normaal in mijn hoofd te zijn. Ik ben blij dat ik ervan af ben en voel me nu weer helemaal hersteld.”

"Weet waar je aan begint"

Timo (32): “In 2017 kreeg ik een scooterongeluk. Mijn bekken was gebroken en mijn enkel lag aan gruzelementen. Na de operatie schreef de arts me oxycodon voor. Ik weet van mezelf dat ik verslavingsgevoelig ben maar deed het toch, vanwege de pijn. Na een tijdje lukte het om ermee te stoppen, maar vorig jaar ben ik nog een keer aan mijn heup geopereerd. Er kwam een ziekenhuisbacterie bij en al met al lag ik twee maanden in het ziekenhuis. Ik ben toen weer oxycodon gaan slikken, alleen bleek mijn lichaam er ongevoeliger voor te zijn geworden. Ik kreeg een hoge dosis van 100 milligram, maar na een tijdje was zelfs dat niet genoeg.

Toen ik uit het ziekenhuis kwam, ben ik gaan afbouwen met behulp van fentanylpleisters. Dit duurde een halfjaar en ik voelde me ziek, zweette veel of had juist kippenvel. Verder kon ik mijn lichaam niet stilhouden, het was alsof er continu onder mijn huid werd gekriebeld. Vooral tijdens ontspanning kwam het opzetten: slapen lukte niet. Het is een moeilijk dilemma: ik verging van de pijn. Het enige wat ik kon nemen was oxycodon. Tegen mensen aan wie het is voorgeschreven wil ik zeggen: weet waar je aan begint. En artsen: leg goed uit wat het is. Ik schrijf nu een autobiografie, omdat ik weet dat veel mensen die in deze situatie zitten zich alleen voelen. Met mij gaat het nu goed, ik hoop dat mijn boek anderen helpt.”

Tekst: Fija Nijenhuis. Beeld: iStock

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden