Victim blaming Beeld Getty Images
Victim blamingBeeld Getty Images

PREMIUM

Deze slachtoffers kregen de schuld: “Wat dééd je daar dan ook?”

“Waarom dééd je dat dan ook?”, of: “Maar je moet daar op dat tijdstip ook niet zijn!” Slachtoffers van een misdrijf krijgen regelmatig de vraag wat hún eigen aandeel was in wat hun is overkomen. En dat terwijl victim blaming – zoals het heet - vaak schadelijker is dan het misdrijf zelf. Waarom schuiven mensen de schuld maar al te graag in de schoenen van het slachtoffer?

Deborah LigtenbergGetty Images

‘Nou, nou, wat zielig zeg.’ ‘Ze kon ook gewoon ‘nee’ zeggen.’ ‘Wat is er mis met naakt?’ Als blogger en vlogger Cynthia Schulz tijdens een vroege ochtendwandeling wordt lastiggevallen door een man die haar zijn penis wil laten zien, schrijft ze daar later een blog over. Waarna op online platformen allerlei mensen over haar heen vallen. “Ik besloot mijn verhaal te delen”, schrijft ze in een blog op cynthia.nl. “Als je dan reacties krijgt dat je je aanstelt, dat je het doet voor de aandacht, dat het je eigen schuld is, dan raakt dat heel diep.”

Niet alleen zogeheten reaguurders (iemand die ongenuanceerd, vaak anoniem, reageert op social media) maken zich er schuldig aan iemands slachtofferschap te ontkennen of de verantwoordelijkheid van wat er is gebeurd bij het slachtoffer zélf neer te leggen. In een artikel in de Volkskrant over de Nederlandse Laura die na haar verkrachting in Qatar de gevangenis in moest wegens ‘buitenechtelijke seks’, stonden suggestieve details over haar schaarsgeklede vriendin die in de prostitutie zou werken. Alsof het seksueel geweld daarmee was uitgelokt. Zelfs toen bekend werd dat Anne Faber vermist was, waren er mensen die zich op social media afvroegen wat zij deed in de regen op de fiets. Alsof we massaal binnen moeten blijven als het rotweer is.

‘Had je maar niet...’ Het is het stemmetje in ons hoofd dat dit soort dingen fluistert als het over een misdrijf gaat. Voor we het weten, zeggen we het hardop. Of we gooien het op Twitter. En zo krijgen slachtoffers geregeld bakken vol verwijten over zich heen, vaak van volslagen onbekenden die géén idee hebben waar ze het over hebben. Victim blaming noemen we dat; de schuld van een misdrijf bij het slachtoffer leggen. Het komt heel veel voor en is een serieus probleem.

Victim blaming maakt iemands zelfbeeld stuk en staat verwerking in de weg

Schadelijk voor het slachtoffer

Dat victim blaming heel schadelijk kan zijn voor een slachtoffer, ziet klinisch psycholoogIva Bicanic in de praktijk. Iva is tevens hoofd van het landelijk Psychotraumacentrum UMC Utrecht en landelijk coördinator van het Centrum Seksueel Geweld. “Slachtoffers kwellen zichzelf met de gedachte hoe ze zo stom konden zijn. Ogenschijnlijk onschuldige opmerkingen van anderen, zoals ‘Wat deed je daar op dat tijdstip?’ wakkeren dat schuldgevoel aan. Met als gevolg dat iemand in bed blijft liggen, depressief wordt of erger. Schuldgedachten zijn een voorspeller van andere problemen. Als ik EMDR (therapie voor mensen die last blijven houden van de gevolgen van een schokkende ervaring, red.) toepas, gaat dat geregeld over de impact van hoe anderen reageerden. De schade die dat heeft aangericht, is vaak groter dan die van het misdrijf op zich. Het maakt iemands zelfbeeld stuk en het staat verwerking in de weg. Als elke buitenstaander meelevend en goed zou reageren, zou mijn baan voor een groot deel overbodig zijn.”

Moeilijk punt

Iets anders dat door slachtoffers vaak als pijnlijk wordt ervaren, is dat de politie moet vaststellen of er echt sprake is geweest van een strafbaar feit. “Vooral bij een zedenmisdrijf is dat soms een moeilijk punt”, zegt Bicanic. “Aangetoond moet worden dat de verdachte dwang of geweld gebruikt om de seks tegen de zin door te zetten. Maar sommige slachtoffers bevriezen. Ze zijn zo in paniek, dat ze geen woord kunnen uitbrengen. Laat staan zich verzetten. Dan is het gebruik van dwang of geweld niet per se nodig. Vragen van de politie zoals: ‘Wat heb jij gedaan om kenbaar te maken dat je het niet wilde?’, kunnen voelen als victim blaming.

Minister van Justitie Grapperhaus biedt een oplossing door nieuwe seksuele misdrijven in de wet op te nemen, waarin niet dwang, maar sex tegen de wil het criterium is. Dat is een goede ontwikkeling. Het mag niet zo zijn dat mensen het politiebureau verlaten met het gevoel dat ze het zelf uit de hand hebben laten lopen. Het was niet jouw schuld. Echt niet.”

Slachtoffers zijn voor hun herstel juist zo gebaat bij steun uit hun directe omgeving

Schijnveiligheid

Als een slachtoffer er niets aan kan doen, waarom zadelen anderen ze dan op met een ‘eigen schuld, dikke bult’-gevoel? Dit gebeurt niet alleen na seksueel geweld, maar ook bij andere misdrijven. En zelfs bij pesten (‘Het is ook wel een beetje een apart jongetje’) en ziektes (‘Hij is ook veel te zwaar’). Volgens de Amerikaanse psycholoog Melvin Lerner doen we dit om onszelf veilig te kunnen te voelen. In zijn ‘the just world’-theorie beschrijft hij de gedachtegang dat onheil kan worden afgewend als we maar gezond leven en goed in de pas lopen.

Een gedachtegang die overigens niet van de laatste tijd is. We geven er nu een naam aan, maar ook in vroegere tijden legden mensen de schuld bij het slachtoffer. “Het is alsof we niet willen geloven dat er nare dingen gebeuren”, zegt Ineke Sybesma, directeur Fonds Slachtofferhulp. “En áls het dan voorkomt, zal het slachtoffer er wel om hebben gevraagd. Daarmee creëren we voor onszelf een soort schijnveiligheid. Stel je voor dat dat niet zo is: dan zou het iedereen kunnen overkomen. Ook óns.”

Vol goede bedoelingen stellen geliefden soms net de verkeerde vragen

Sybesma benadrukt dat victim blaming echt niet altijd boze opzet is. “We zien dat naasten van slachtoffers vaak niet zo goed weten hoe ze steun moeten bieden. Vol goede bedoelingen stellen ze soms net de verkeerde vragen. Of het is de ongerustheid die maakt dat ze ‘Wat deed je daar dan ook?’, roepen. Sommigen denken dat ze het beter aan een professioneel hulpverlener kunnen overlaten. Terwijl slachtoffers bij hun herstel juist zo gebaat zijn bij steun uit hun directe omgeving.”

Wat kunnen we zelf doen?

Een kant-en-klaar middel om het aantal misdrijven terug te dringen, is er helaas niet. Wel kan er wat worden veranderd in hoe hiermee wordt omgegaan. Door #metoo durfden veel slachtoffers naar buiten te komen met hun verhaal – een mooie ontwikkeling. Uit onderzoek blijkt echter dat het niet per se beter gaat met mensen die openlijk vertelden over het misbruik. Daar heb je die victim blaming weer. Dus is er meer nodig. Fonds Slachtofferhulp startte in september vorig jaar een campagne over wat je wél zegt tegen een slachtoffer. De eerste stap om het beschuldigen van slachtoffers te stoppen, ligt misschien wel gewoon bij onszelf.

Dit kun je wél doen:

  • Zo simpel kan het zijn
    De eerste reactie kan heel simpel zijn: ‘Wat naar voor je’, ‘Wat verschrikkelijk dat dit jou is overkomen’, of: ‘Wat fijn dat je dit aan mij toevertrouwt.’ Voel je de behoefte om een knuffel te geven, vraag dan of een omhelzing oké is. Bij sommige slachtoffers, met name van seksueel geweld, kan een knuffel nare herinneringen oproepen.
  • Leg de regie bij het slachtoffer
    Ga niet te snel, maar laat het slachtoffer bepalen welke stappen er worden gezet en welke oplossingen hem of haar kunnen helpen.
  • Aangifte doen
    Aangifte doen van een misdrijf is soms een moeilijke stap. Mogelijk voelt iemand zich schuldig of angstig. Blijf benadrukken dat het niet de schuld van het slachtoffer is, maar dat deze gevoelens er mogen zijn.

En wat niet?

  • Vermijd waarom-vragen
    ‘Waarom zei je geen nee?’, of ‘’Waarom ben je niet eerder naar huis gegaan?’ Hierdoor kan een slachtoffer – onbedoeld – het gevoel krijgen dat hij (mede) schuldig is aan wat er is gebeurd.
  • Ben je er nog niet overheen?
    Herstel kost tijd en iedereen heeft hierin zijn eigen tempo. Respecteer dit. Een opmerking als ‘ben je er nu nog niet overheen?’, kan kwetsend en zelfs schadelijk zijn.
  • Boze reacties naar de dader
    Schelden op de dader helpt en steunt niet altijd. Misschien heeft iemand loyaliteitsgevoelens naar de dader, bijvoorbeeld omdat dit een familielid is.
  • Zoeken naar logica
    Als iemand vertelt over een misdrijf, is de volgorde van het verhaal soms volkomen onlogisch. Wees blij dat het slachtoffer het verhaal vertelt en laat hem of haar praten. Het is normaal dat de logica ontbreekt en het is belangrijk voor het herstel dat het slachtoffer het gevoel krijgt geloofd te worden.
Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden