null Beeld

PREMIUM

Dit gebeurt er met je hersenen als je financiële problemen hebt

Een te kleine portemonnee zorgt voor chronische stress. En laat dat nou net níet helpen om uit de schulden te komen. Het is tijd voor praktische hulp, vinden diverse onderzoekers en het Nibud.

Geen geld voor nieuwe schoenen, laat staan voor een vakantie. En wat als de wasmachine kapotgaat? In Nederland leeft 8,2 procent van de bevolking onder de armoedegrens. Weinig te besteden hebben, heeft invloed op het brein en zorgt voor chronische stress. Carla (52) kan daarover meepraten.

"Ik ben mezelf niet meer"

Door het faillissement van hun bedrijf ontstonden er grote schulden: “Ik heb zo veel geldzorgen dat ik gewoon niet meer helder kan nadenken. Laat staan een uitweg verzinnen. Ik ben mezelf niet meer; ik ben kortaf tegen de kinderen en mijn relatie lijdt eronder. Ik was al nooit een big spender, maar nu is álles te duur. Sportschool? Past niet in het budget. Verse groente? Vaak duurder dan uit een potje. En aan het eind van de week eten we aardappels met appelmoes en een gehaktbal. Vakantie zit er niet in, terwijl we dat eigenlijk zo hard nodig hebben.”

Problemen op lange termijn

“Als je weinig te besteden hebt, heeft dat invloed op je brein”, zegt Mirre Stallen, onderzoeker bij het lectoraat Armoede Interventies aan de Hogeschool van Amsterdam. Ze onderzoekt de psychologische processen die ten grondslag liggen aan gedrag. “Langdurig gebrek aan geld leidt tot andere denkpatronen. Wie weinig heeft, wordt alerter en efficiënter. Zo kunnen mensen die weinig te besteden hebben de losse eindjes heel goed aan elkaar knopen. Op de korte termijn, tenminste. Vandaag en morgen rondkomen, lukt dus vaak wel, maar omdat ze daar zo druk mee zijn, is er geen ruimte om over beslissingen voor later na te denken. Daarnaast zien we dat armoede een negatieve invloed heeft op hersenfuncties zoals plannen, impulscontrole en het reguleren van emoties. En juist deze vaardigheden zijn hard nodig om met zoiets ingewikkelds als armoede en schulden om te gaan. Daardoor is het heel moeilijk om eruit te ontsnappen.”

Anneke (46) herkent dit. Zij zat bijna 3 jaar in de bijstand: “De stress of er voor de rest van de maand wel genoeg was om van rond te komen, hield mij voortdurend bezig. Verder dan dat, keek ik niet. Toen mijn zoon naar de middelbare school ging, kregen al zijn vriendjes een nieuwe fiets. Die wilde ik hem ook geven, dus sloot ik een lening af om er een te kunnen kopen. Heel onverstandig, want hoe moest ik dat terugbetalen? Ik dacht er veel te makkelijk over.”

"Ik was al nooit een big spender, maar nu is álles te duur”

Geldstress hebben lijkt op diëten

Geldstress is als een snelle computer die op de achtergrond een paar zware programma’s laat draaien en daardoor minder goed verschillende opdrachten tegelijkertijd correct kan uitvoeren. Deze vergelijking geldt niet alleen voor financiële zorgen, maar ook bij andere zaken die spanning oproepen. Zoals drukte op het werk. Wie een deadline heeft, denkt met name aan wat er moet gebeuren om op tijd klaar te zijn. Zaken als relaties of sociale contacten worden dan bijzaak. Diëten, ook zoiets. Wie lijnt, is juist voortdurend bezig met wat er wel en niet mag worden gegeten. Zo voelt iemand met te weinig geld zich ongeveer. Dag in dag uit. Maar met het verschil dat wanneer een dieet niet lukt, je er zo weer mee kunt stoppen. En werkstress wordt met een beetje geluk afgewisseld met een ontspannen vakantie. Maar wie in armoede leeft, kan niet opeens besluiten daarmee op te houden. Het gebrek aan geld laat je nooit met rust.

IQ omlaag door armoede

Uit onderzoek blijkt dat het IQ door armoede met 13 punten kan dalen. “Het klopt inderdaad dat armoede invloed heeft op het IQ, toch ben ik er voorzichtig mee dit te roepen. Het is niet precies duidelijk hoe blijvend eventuele effecten zijn”, zegt Mirre Stallen. “Armoede kan bij kinderen wel de groei van de hersenen beïnvloeden. Bij kinderen die opgroeien in een arm gezin, zijn sommige hersengebieden kleiner dan bij kinderen die opgroeien in een welvarend gezin. Dit kan invloed hebben op de manier waarop ze met stress omgaan en hoe goed ze op school kunnen meekomen.”

"Ik ben mezelf niet meer; ik ben kortaf tegen de kinderen en mijn relatie lijdt eronder"

Wat doet de politiek?

Nederland telt bijna een miljoen armen. Mensen die onder het zogeheten ‘niet-veel-maar-toereikendbudget’ van het Sociaal Cultureel Planbureau zitten, worden als arm beschouwd. Die norm bedraagt voor alleenstaanden € 1135,- per maand, voor een stel zonder kinderen € 1555,- en voor stellen met 1 kind € 1850,-. Binnen die bedragen, zijn de basisbehoeften voeding, kleding en wonen opgenomen, aangevuld met een minimumbedrag voor ontspanning en sociale activiteiten.

Dat armoede een groot probleem is, ziet de overheid ook. Bij de formatie van kabinet Rutte III in 2017 waren er plannen om het armoedeprobleem aan te pakken. Zo zou er een wet komen om het bestaansminimum beter te beschermen, de zogenaamde ‘belastingvrije voet’. Hierdoor zouden mensen met schulden genoeg geld overhouden om van te leven. 2 jaar later blijkt dat het heel ingewikkeld is om de computersystemen van onder andere de Belastingdienst, het UWV en Justitie op elkaar af te stemmen, waardoor de wet er nog steeds niet is. Ook wordt nog steeds gewacht op het toegezegde register voor agressieve incassobureaus, waarmee eisen worden gesteld aan de manier waarop incassobureaus te werk gaan. Tot slot is de beloofde wet er nog niet die regelt dat gemeenten mensen die in de ellende zitten, zelf kunnen benaderen en helpen, ook als ze daar niet om hebben gevraagd. Het idee daarachter is dat snelle hulp voorkomt dat schulden nog verder oplopen.

Wél is er 100 miljoen extra uitgetrokken voor beleid tegen armoede en schulden. Daarvan is 90 miljoen voor gemeenten, want zij zijn verantwoordelijk voor het armoedebeleid en de schuldhulpverlening. Wie wat doet? De Rijksoverheid compenseert onder andere zorgkosten van mensen met een laag inkomen en treft maatregelen om de koopkracht van deze groep op peil te houden. Gemeenten proberen de problemen zo veel mogelijk te voorkomen of weg te nemen, bijvoorbeeld door extra geld via de bijzondere bijstand of door een regeling te treffen met schuldeisers.

Schuldhulpverlener

Elske (39) kreeg onverwacht hulp van de gemeente: “Na mijn scheiding ging ik er enorm op achteruit. Ik moest mijn nieuwe flat opknappen, de slaapkamers van de kinderen inrichten, een behoorlijke hap uit mijn budget. Achteraf had ik beter naar de kringloop in plaats van Ikea kunnen gaan, maar ik dacht dat het wel kon. Niet dus. Ik besloot de huur gewoon wat later over te maken, maar voor ik het wist, had ik 2 maanden betaalachterstand.” Elske stak haar kop in het zand en sliep daar slecht van: “Straks moest ik mijn huis uit! De woningbouw nam contact met me op en vroeg me niet-verwijtend of ik misschien problemen had. Ik zat te huilen aan de telefoon. Van schaamte, maar ook van opluchting. Ik was blij dat het out in the open was. Via de gemeente werd ik in contact gebracht met een schuldhulpverlener. Ik bleek recht te hebben op toeslagen, waardoor ik het wat ruimer kreeg en de huurschuld in termijnen kon terugbetalen.”

Aanmaningen en boetes

Wat Elske meemaakte, zou wat Karin Radstaak betreft standaard moeten zijn. Zij is woordvoerder van Nibud, het nationaal instituut voor budgetvoorlichting. “Gemeenten, maar ook instanties als woningbouwverenigingen, verzekeraars en energiemaatschappijen zouden meteen aan de bel moeten trekken als ze merken dat er een betalingsachterstand is. Dat gebeurt nog niet altijd.” Toch gaan er ook dingen wel goed: het aantal armen in Nederland is afgenomen van ruim 1,2 miljoen in 2013 naar 939.000 in 2017. Het is de vraag of dit rechtstreeks het gevolg is van het armoedebeleid van de regering van 2017. Het aantal mensen dat onder het de ‘niet-veel-maar toereikendbudget’-norm valt, is weer op hetzelfde niveau als voor de economische crisis. Binnen die licht slinkende groep stijgt het aantal mensen dat langdurig - langer dan 4 jaar - in die situatie zit. “Hoe langer je in geldproblemen zit, hoe moeilijker het wordt om eruit te komen”, zegt Radstaak. “Mensen staan rood, durven hun post niet open te maken en krijgen boetes omdat ze een betalingsachterstand hebben. Het is vlek op vlek. Inmiddels weten we dat mensen dit niet bewust doen. Het is de armoede die ze dwars zit. Ze hebben hulp nodig.” Die hulp vraagt een andere mindset. Je moet mensen niet afrekenen op de onwil om iets aan hun schulden te doen, maar juist hun onmacht aanpakken. Radstaak: “Aanmaningen en boetes sturen bij een betalingsachterstand zorgt er alleen maar voor dat mensen nóg meer in de stress raken. Contact zoeken en vragen wat er aan de hand is zodat je hulp kunt bieden, is veel beter. Dit voorkomt dat mensen verder in hun schulden wegzinken. Uiteindelijk is iedereen daarbij gebaat.”

“De stress of er genoeg was om van rond te komen, hield mij voortdurend bezig”

Praktische hulp

Volgens Karin Radstaak hebben arme mensen vooral behoefte aan praktische hulp: “Vaak hebben ze geen idee op welke toeslagen ze recht hebben. Dat ís ook ingewikkeld. Net als het invullen van formulieren, daar moeten mensen hulp bij krijgen.” 1 loket bij de gemeente waar al deze toeslagen kunnen worden aangevraagd, zou volgens het Nibud een oplossing kunnen zijn. “Daarnaast zouden al die toeslagbedragen in 1 keer gestort moeten worden. Nu komen ze op verschillende momenten van de maand binnen, waardoor er steeds een gat ontstaat. Het is duidelijker én geeft rust als alles aan het begin van de maand op de rekening staat.”

Terug naar Mirre Stallen. Zij roemt het in Amerika ontwikkelde ‘Mobility Mentoring’-programma om armoede aan te pakken. Stallen: “De gedachte achter deze aanpak is dat de weg om blijvend uit armoede te komen, begint met het wegnemen van stress. Het uitgangspunt daarbij is dat armoede en schulden verlammend werken op ons vermogen problemen op te lossen. Daarvoor wordt gebruik gemaakt van coaching en gesprekstechnieken waarbij de stress bespreekbaar wordt gemaakt en waarbij beloningen worden ingezet en gezamenlijk tussen- en einddoelen worden vastgesteld. Dus niet dreigen en straffen in de vorm van boetes voor te laat betalen, maar samen zoeken naar een oplossing en bij successen belonen. In Amerika is het een succes en ook in Nederland zijn er gemeenten die ermee experimenteren. Als mensen de begeleiding en steun krijgen die ze nodig hebben, is de kans groter dat zij zich economisch kunnen redden. En vooral: eindelijk de chronische stress van armoede van zich kunnen afschudden.”

Zo helpt de gemeente

Het bestrijden van armoede is vooral een taak van gemeenten. Dit doen zij bijvoorbeeld met:

  • Een algemene en bijzondere bijstand
  • Kortingen voor mensen met een minimaal inkomen, zoals stadspassen die korting geven op cultuur en sport
  • Kwijtschelding van gemeentelijke belastingen
  • Collectieve ziektekostenverzekering voor minima
  • Individuele studietoeslag
  • Individuele inkomenstoeslag
  • Regelingen voor kinderen, zoals het kindpakket
  • Het voorkomen van schulden en schuldhulpverlening.

Let op: de gemeente beoordeelt of iemand ergens recht op heeft.

Cijfers

  • Bijna een derde (32,1%) van de Nederlandse huishoudens heeft betalingsachterstanden.
  • Bij bijna 1 op de 5 huishoudens (18%) is de problematiek zo ernstig dat de schulden risicovol of problematisch zijn. Dat gaat om ongeveer 1,5 miljoen huishoudens. Deze groep maakt deel uit van de 2,8 miljoen Nederlanders die het risico lopen op armoede of sociale uitsluiting.
  • In Nederland hebben 850.000 mensen onvoldoende inkomen om in hun basisbehoeften te voorzien.Een arm huishouden in Nederland heeft een gemiddeld tekort van € 217,- per maand. Dat betekent onvoldoende geld om de vaste lasten als huur, energielasten, voeding en kleding te betalen.
  • De daling van de armoede sinds 2013 treedt in bijna alle bevolkingsgroepen op. Alleen onder Syriërs is de armoede de laatste jaren fors gestegen. In 2017 was bijna 55% van hen arm, terwijl het in 2013 nog om ongeveer 40% ging.
  • Rotterdam is de gemeente met het hoogste percentage armen (10,9%). Het postcodegebied met het hoogste percentage armen ligt in Arnhem.

Een baan en toch arm

Het is een misverstand dat mensen met een baan het dik voor elkaar hebben. Sinds het begin van deze eeuw is het aantal werkende armen met 60% toegenomen. Kwamen in 2001 nog 210.000 Nederlanders niet rond van hun salaris, in 2014 lag dat aantal op 320.000. Daarvan werkten er 175.000 in loondienst en 145.000 als zelfstandige. Dit komt onder andere doordat de lonen door de crisis nauwelijks zijn gestegen. Daarnaast is de positie van zelfstandigen verslechterd. Zij moeten soms veel werken voor weinig geld, terwijl er veel meer zzp’ers bij kwamen en de concurrentie daarmee groter is geworden. Ook bij werkenden met een groot gezin van 3 of meer kinderen is de kans op armoede groter. Net als bij gezinnen waarvan beide ouders samen minder dan 20 uur per week werken.

Hersenweetjes

  • Het limbisch systeem, dat centraal in de hersenen ligt en primaire reacties als vecht- of vluchtreactie regelt, maakt bij mensen in een omgeving van schaarste geen goede verbinding met de prefrontale cortex. Dit is het gebied waar juist doordachte beslissingen voor de lange termijn worden genomen.
  • Uit onderzoek van Amerikaanse neurologen van het Children’s Hospital in Los Angeles blijkt dat de gevolgen van een laag inkomen zichtbaar zijn in de hersenontwikkeling van een kind. Vooral de hersengebieden die verantwoordelijk zijn voor taal, geheugen, redeneren en ruimtelijk inzicht zijn opvallend kleiner in vergelijking met kinderen uit gezinnen met een stabiel inkomen.
  • Het effect van chronisch geldtekort op de ontwikkeling van het kinderbrein lijkt zich te kunnen herstellen. Een experiment in Mexico wees uit dat de leerprestaties van kinderen uit achtergestelde gezinnen binnen anderhalf jaar verbeterden toen het inkomen van hun familie werd aangevuld.

Tekst: Deborah Ligtenberg. Beeld: iStock

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden