null Beeld Getty Images/iStockphoto
Beeld Getty Images/iStockphoto

PREMIUM

Dít is de reden waarom je snel ontroerd kunt raken

Plots volschieten bij het horen van een specifiek liedje, een liefdesverklaring of prachtige bruiloftsspeech: we kunnen er allemaal over meepraten. Maar wat is ontroering eigenlijk voor een emotie?

Getty Images/iStockphoto

“Ik voelde een brok in mijn keel die zich niet meer liet wegslikken. Mijn ogen vulden zich met tranen en opeens zat ik te huilen.” Janina (45) weet nog goed hoe ze in een restaurant plotseling door pure ontroering werd overvallen. “Het was op het moment dat ik om me heen keek en me bewust werd van wat er allemaal gebeurde.

Ik zag mensen lachen, kinderen dansen op de Braziliaanse band die speelde, stelletjes verliefd zoenen, vaders trots naar hun dochters kijken en vriendinnen meeklappen met de muziek. Elke millimeter was gevuld met vrolijkheid, even waren er helemaal geen zorgen. In een wereld waar zoveel haat en onbegrip is, zoveel onrust en onveiligheid, heerste er voor 1 ogenblik alleen maar geluk en blijdschap. Dat raakte me enorm.”

Els (49) herkent het gevoel, alleen dan in een heel andere situatie. “Na een zware tijd waarin ze depressief was en zelfs met suïcidale gedachten kampte, wist mijn dochter toch te slagen voor haar eindexamen. Een week later bracht ik alle bloemen die ze had gekregen naar het kerkhof waar mijn net overleden schoonmoeder begraven ligt. ‘Dag moeder’, zei ik zachtjes toen ik bij het graf stond, ‘ze is geslaagd.’ En opeens stond ik, gewoonlijk geen jankerd, een potje te grienen van heb ik jou daar. De wetenschap dat het ook heel anders had kunnen zijn en de dankbaarheid voor hoe het nu was, lieten de tranen over mijn wangen biggelen.”

Positieve kernwaarde

Ontroering komt in alle soorten en maten, dat moge duidelijk zijn. Er zijn er genoeg die zakdoekjes nodig hebben gehad bij de laatste woorden van een dierbare op diens sterfbed, een onverwacht vriendelijk gebaar of het weerzien van 2 oude vrienden. Ook bij een bruiloft, een overwinning van het Nederlands elftal of het zien van iemand die zware offers brengt, houdt menigeen het niet droog. Uit onderzoek blijkt dat in het bijzonder relaties ons raken, net als hereniging, scheiding, successen, mislukkingen, sociale wapenfeiten en sportprestaties. Een bonte mix van zowel blije als verdrietige gebeurtenissen, maar die niet zomaar blij of verdrietig zijn. Als dat zo zou zijn, zou het terugvinden van een bos sleutels waarnaar we al de hele ochtend zochten ons namelijk net zo roeren als de restaurantscène van Janina. En zouden beelden van hongerende kinderen in vluchtelingenkampen ons emotioneel maken zoals Els dat werd op de begraafplaats. Nee, wat ontroering kenmerkt is dat er een gevoel op komt zetten dat vrijwel iedereen als ‘goed’ en ‘mooi’ ervaart. Situaties die ons tot in de tenen roeren, brengen een – zoals psychologen dat noemen – positieve kernwaarde naar de voorgrond. Liefde bijvoorbeeld, of schoonheid, vriendschap, dankbaarheid, gezondheid, solidariteit of moed. Dat verklaart waarom zelfs gebeurtenissen die niet meteen aanleiding geven tot blijdschap, ontroering kunnen opwekken. De jaarlijkse dodenherdenking op 4 mei en een demente vader die in een flits weer even weet wie zijn zoon is, zijn beide verdrietig. Maar ze maken ons ook bewust van het belang van vrijheid en de bijzondere band tussen ouder en kind, en dat raakt.

Geen controle

Het gevolg is dat zich een brok in de keel vormt. Op de armen verschijnt kippenvel en soms gaan we rillen, terwijl een drukkend maar warm gevoel zich verspreidt over onze borst. De lippen beginnen te trillen en tranen wellen op. Was er een dokter in de zaal, dan had die ook ontspanning van de spieren, een verhoogde hartslag en versnelde ademhaling als fysieke verschijnselen kunnen constateren. En dat allemaal totaal onverwacht. “Een typisch kenmerk van ontroering is inderdaad dat we er geen controle over hebben”, zegt Ad Vingerhoets. De hoogleraar klinische psychologie van Tilburg Universiteit heeft de studie van emoties tot zijn specialisatie gemaakt. “Het voltrekt zich op een automatisch, onbewust niveau, in 1 keer, zonder erover na te denken.”

Precies die donderslag bij heldere hemel maakt ontroering ook heel puur. Geraakt worden is niet te faken, en hoewel anderen het misschien sentimenteel vinden als de tissues weer uit de kast moeten bij het afscheid van een geliefde collega, is dat toch wat anders dan huilen om een hulpeloze bejaarde in een film en ondertussen de hulpbehoevende oma in de straat aan haar lot overlaten. Dat soort tranen zijn eerder een beetje aanstellerig, en komen vaak voort uit een wens ontroerd te wíllen zijn, om iets intens te willen voelen, in plaats van dat ook oprecht te zijn. Het kan daarmee wat onecht aandoen. Terwijl het onhandige snikken dat wordt veroorzaakt doordat Your song van Elton John opeens uit de speakers in de supermarkt klinkt, het nummer dat ook op de begrafenis van een vriendin werd gedraaid, zonder bijbedoelingen uit het diepst van het hart komt.

Typisch moeders

Natuurlijk hebben we allemaal onze eigen gevoeligheden, evenals onze persoonlijke achtergronden, ervaringen en gemoedsgesteldheden. Waar de 1 kippenvel van krijgt, kan een ander volstrekt koud laten. Wel zijn vrouwen over het algemeen wat sneller geraakt, zeker nadat zij moeder zijn geworden. Vingerhoets: “Cijfers zijn er niet, maar vrouwen zeggen geregeld dat ze sinds de geboorte van hun kind veel vaker volschieten.” Ook mensen die een ernstige ziekte of levensbedreigende situatie hebben meegemaakt, grijpen daarna vaker naar de tissues. Onderzoek wijst uit dat met de leeftijd ook gevoelens van ontroering toenemen. Mogelijk heeft het ermee te maken dat naarmate we ouder worden, we meer belang gaan hechten aan dingen die er écht toe doen. En tegelijkertijd beseffen dat daar ooit een einde aan komt. Dat zorgt ervoor dat ontroerende gebeurtenissen, die vaak de mooie kanten van het leven benadrukken, ons meer doen dan toen we jonger waren. Valt daar niets tegen te doen? Zonder de garantie te geven dat het werkt, heeft Vingerhoets wel een tip die kan helpen het droog te houden als we bijvoorbeeld moeten speechen op een bruiloft of begrafenis. “Denk aan iets wat je kwaad maakt. Daarmee wek je boze gevoelens op, waardoor je minder vatbaar bent voor ontroering.”

Sociale functie

Maar hoewel het uiteraard prettig is als een toespraak niet verloren gaat in een emotioneel tranendal, is het de vraag of we ontroering wel uit de weg moeten gaan. Het heeft immers de mooie kwaliteit ons te laten voelen wat we werkelijk belangrijk vinden in het leven en waaraan we écht waarde hechten. “Iets wat je heel erg raakt, is een soort uitroepteken naar jezelf”, stelt Vingerhoets. “Een signaal met betrekking tot waar je prioriteiten liggen.” Daarbij vervult de emotie volgens de hoogleraar een belangrijke sociale functie. “Het zijn meestal hoogstaande morele waarden die ons ontroeren – altruïsme bijvoorbeeld, of zelfopoffering, eeuwige trouw, het goede dat het kwade overwint, liefde en schoonheid. Door geraakt te worden, laten we een ander zien dat we deze waarden onderschrijven. Die denkt dan: deze mevrouw reageert zo, dus dat is een goed iemand. Eigenlijk laat je door ontroerd te zijn merken dat je hart op de goede plek zit.”

Een beter mens

Ontroering herinnert ons aan de dingen die belangrijk zijn in het leven. Maar heeft dat besef van liefde, vriendschap en schoonheid ook nog een concreet effect? Ja, zo bewijst de The Oprah Winfrey Show. In een aflevering trad ooit een jongen op die ten prooi dreigde te vallen aan een gewelddadig leven als crimineel. Totdat hij iemand tegenkwam die hem met muziek liet kennismaken, wat hem weer op het rechte pad bracht. Als hij in het programma zijn verhaal vertelt en zijn reddende engel bedankt met een muzikaal eerbetoon, houdt niemand in het publiek het droog. Maar daar blijft het niet bij. Want ook mensen die later het fragment bekeken als onderdeel van een psychologisch experiment, gaven aan diep geroerd te zijn. Ook zeiden ze hierdoor meer gemotiveerd te zijn om anderen te helpen, iets goeds te doen voor de medemens én beter voor hun familie te zorgen. En misschien nog wel het allermooist: ze voegden de daad bij het woord door onmiddellijk een donatie naar Unicef over te maken.

Tot tranen geroerd

• “Bij een dierenfilm komen de waterlanders bij mij meteen tevoorschijn.” – Miranda (40)

• “Als ik het volkslied hoor.” – Anja (61)

• “Ik raakte stil en ontroerd toen ik aankwam in Yogyakarta, de stad waar mijn grootouders hebben gewoond.” – Esmay (35)

• “Een kerkorgel horen, daar schiet ik van vol.” – Anja (63)

• “Toen ik bij de Landmacht werkte, stond ik bij het vertrek of de aankomst van uitgezonden militairen altijd met tranen in mijn ogen.” – Ameike (42)

• “Bij de film Brokeback Mountain verloor ik even de controle over mezelf en raakte diep ontroerd.” – Kim (34)

• “Toen ik de Syrische vrouw die ik in Turkije had ontmoet per toeval terugzag in een opvangtehuis voor vluchtelingen, waren we allebei in tranen.” – Elsbeth (52)

• “Fris groen, prachtige bomen, mooie luchten: wandelend over een zandpad tussen de weilanden kan de natuur mij ongelooflijk raken.” – Anita (58)

Waar zijn de tissues?

Vraag honderd mensen naar een ontroerend moment, zoals psychologen aan de Universiteit van Genève in 2014 deden, en de volgende gebeurtenissen worden het meest genoemd.

1. Geboorte van een kind.

2. Een academische of sportieve prestatie (van jezelf of een ander).

3. Verrassingsfeest georganiseerd door vrienden of familie.

4. Een liefdesverklaring.

5. Een bruiloft.

Tekst: Carlijn Simons.

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden