null Beeld

Dorien (51): “Ik hoorde de bel niet, maar vond de stem van mijn man keihard klinken”

Er staat muziek aan, de afzuigkap ronkt en ondertussen voeren de kinderen de zoveelste discussie. Met zo veel verschillende geluiden kunnen we bijna niet meer nadenken, laat staan iemand verstaan. Over de oorzaken van gehoorschade en wat je ertegen kunt doen.

Sandra (53): “Mijn zoon liet laatst een vork vallen op de tegelvloer en ik schrok me lam. Vanwege een vork! Alleen klonk het voor mij alsof er een hele besteklade werd omgekieperd. Sinds een paar jaar hoor ik bepaalde geluiden harder dan ze behoren te klinken. Ook raak ik tegenwoordig geïrriteerd door ‘lawaai’. Zeker bij meerdere geluiden tegelijk. Als de kinderen een luidruchtig YouTube-filmpje kijken terwijl de televisie aanstaat, roep ik meteen dat één van de twee uit moet. Bij geroezemoes op een feestje kan ik gesprekken slecht volgen, en dat geldt ook voor ‘achtergrond’-muziek in een restaurant. Soms denk ik: hoor ik nou extra goed of juist minder? Maar het is én-én.”

Horen en verstaan

De gevoeligheid voor geluid die Sandra ervaart, lijkt uit twee componenten te bestaan: klanken die harder en klanken die zachter binnenkomen dan eigenlijk ‘hoort’. Hoe kan het dat dezelfde oren het ene ‘beter’ en het andere ‘slechter’ horen? Het heeft allebei te maken met slijtage en gehoorschade, en ook met hoge en lage tonen – daarover straks meer.

Dr. Jan van der Borden is 31 jaar als KNO-arts verbonden geweest aan diverse Amsterdamse medische centra. Hij gaat voor het onderdeel slijtage even terug in de tijd. “In de oertijd, toen we met een knots door de velden liepen, hoorden we wat vogelgeluidjes en hooguit een keer een brommende beer. Nu leven we in een wereld waar áltijd geluid is: auto’s, treinen, muziek. De oren van tegenwoordig slijten sneller, want ze hebben dus meer te verwerken. Niet alleen door lawaai overigens, ook door leeftijd. Daarbij gaan er twee onderdelen achteruit: horen en verstaan. Bij verstaan gaat het om de verwérking van geluid.”

Als geluid aankomt bij het trommelvlies (‘horen’) gaat dat via de gehoorbeentjes, slakkenhuis en een zenuw naar de hersenen. Daar vindt de verwerking plaats: het geluid krijgt een betekenis (‘verstaan’). Oftewel: na verwerking betekent ‘trrrring!’: de bel gaat. Ook al hoort iemand prima, het verstaan kan toch problematisch zijn. Zoals op een feestje, waar je de stemmen wel hoort, maar nauwelijks verstaat wát er gezegd wordt.

De oor-zaak: lawaaischade

Gehoor kan dus slijten, maar daarnaast kan het ook beschadigd raken. Meestal gebeurt dat in het verwerkingsgedeelte van het oor. De oorzaak is vaak harde muziek in de jeugd en helaas is die gehoorschade onomkeerbaar. Van der Borden: “Het zijn vaak de mensen die als jongere vooraan stonden bij concerten of harde muziek op hun koptelefoon of ‘muziek-oortjes’ hadden. Langer dan een minuut luisteren naar 80 decibel – geluidsniveau wekker, vrachtverkeer, deurbel – levert al lawaaischade op.”

Sandra bevestigt: “In mijn tienertijd werd de walkman geïntroduceerd. Dagelijks liep ik met top 40-muziek op, zo hard als mijn oren konden verdragen. Ook was ik een fervent concert- en discotheekbezoeker. Met piepende oren lag ik dan ’s nachts in bed. Nooit gedacht dat ik daar later last van zou krijgen.” Wat er beschadigd is en waarom dat tot overgevoeligheid kan leiden, legt hoorspecialist René Bakker, audicien in Amsterdam, uit. “Je oor heeft een natuurlijke gehoorbescherming in de vorm van haarcellen (trilhaartjes). Die haarcellen zitten in het ‘slakkenhuis’ achter het trommelvlies. Zij geven de hersenen een signaal als zij hard inkomend geluid moeten filteren. Beschadigde trilhaartjes signaleren minder, waardoor een normaal geluid ongefilterd doorkomt en dat kan klinken als hard lawaai (zoals die vallende vork) of ‘vervormd’. Dat merk je pas later, als er ook slijtage door ouderdom bij komt.”

Eerder naar de opticien dan audicien

Ook Dorien (51, stewardess) werd gevoeliger voor geluid. “Het ging heel geleidelijk, maar mijn kinderen wezen me er steeds vaker op. Zo hoorde ik de bel bijvoorbeeld niet, maar vond ik de stem van mijn man juist keihard klinken. En bij Wie is de Mol? zijn de personages voor mij nauwelijks verstaanbaar, terwijl de achtergrondmuziek overheerst.” Ook in haar werk heeft ze er last van. “Zeker achter in het toestel, waar het veel lawaaiiger is. Passagiers praten vaak met een zwaar accent en de mondkapjes tegenwoordig maken verstaan nog lastiger. Het scheelt als ik mijn hand als een kommetje achter mijn oor houd.” Dorien belandde bij de KNO-arts en daar bleek dat ze een sterk verminderd gehoor had.

“Ik heb nooit veel harde muziek beluisterd of concerten bezocht, dus de oorzaak was onduidelijk. Mogelijk komt het door een aantal ernstige oorontstekingen in mijn vroege jeugd.” De arts adviseerde Dorien om, zodra haar klachten te belastend werden in het dagelijks leven, een gehoorapparaatje te overwegen. Maar daar is ze nog niet aan toe. KNO-arts Jan van der Borden vertelt dat jarenlang vliegen ook oorklachten kan veroorzaken. Helaas merkte hij in zijn praktijk vaker dat mensen gevoelsmatig niet snel toe zijn aan oor-ondersteuning. “Eigenlijk vreemd, die afwachtendheid. Want voor een ogentest loopt iedereen zó bij de opticien naar binnen, maar bij oren hebben mensen drempelvrees. Tussen klachten en onderzoek zit gemiddeld zelfs vijf jaar.”

Lawaai ‘tussen de oren’

Maar voor we de geluidstechniek erbij halen, toch eens horen of er nog andere oplossingen zijn voor gevoeligheid voor geluid. KNO-arts Van der Borden: “Voor de beste remedie zijn we helaas te laat, want dat is preventie. Vertel je (klein)kinderen dus dat gehoorbescherming belangrijk is bij harde muziek.” Helaas is dat bij jongeren meestal tegen dovemansoren gezegd. En dus heeft een kwart van de twintigers en dertigers al een lawaaibeschadiging op zak. Maar wat dan? De arts vervolgt: “Misschien simpel, maar het helpt als er één in plaats van meerdere personen tegelijk spreken. Instrueer gezinsleden dus om stil te zijn als er iemand aan het woord is.”

Hoorspecialist René Bakker benadrukt dat geluidsovergevoeligheid een duidelijk psychologische kant heeft waar wat te halen valt. “Door stress, trauma of spanning kunnen mensen extra gevoelig zijn voor geluidshinder. Het gevoel van: ik heb al zo veel aan mijn hoofd en dan komt dat lawaai er ook nog bij.” Volgens de audicien kan stressgevoeligheid bovendien toenemen met de leeftijd. “Dan krijg je bijvoorbeeld moeite met de huidige snelle wereld vol doelstellingen, uitdagingen en targets, waarbij soms ook nog angst kan spelen voor baan- of statusverlies. Door minder stress en meer ontspanning kan de geluidsovergevoeligheid echt verbeteren. En anders kan een psychotherapeut helpen om minder geluidsbewust te worden. Bijvoorbeeld door aan bepaalde geluiden niet het vlaggetje ‘overlast’ te hangen.”

Dat dit mogelijk is, blijkt wel bij mensen die naast een treinspoor wonen. ‘Trein’ staat aanvankelijk gelijk aan ‘lawaai’, maar na een tijdje wordt het een ongemerkt omgevingsgeluid.

Hoortoestel dat versterkt en filtert

Maar als schadepreventie niet meer mogelijk is, het gezin vrolijk doortettert en zo’n therapeut wellicht een stapje te ver is, kunnen we toch kijken wat oortechniek kan doen. Alleen, wordt dat niet wat ingewikkeld met overgevoeligheid? Hoortoestellen versterken toch ook wat juist te hard binnenkomt? Hoorspecialist René Bakker vindt dat eerst een gedegen gehoortest maar eens moet uitwijzen wat het euvel is. “We meten ‘geluidsfrequenties’ van beide oren, grofweg onderverdeeld in de hoge en lage tonen.” Nemen we weer die onverstaanbare gesprekken tijdens een feestje. Bakker legt uit dat stemmen de zogenoemde hoogfrequente tonen zijn, en omgevingsgeluid laag-

frequent.

“Gesprekken slecht kunnen volgen in een groter gezelschap betekent dus dat je hoge tonen-frequentie minder goed is, waardoor dat laagfrequente geroezemoes overheerst. Een goed ingesteld hoorapparaat kan geluid versterken en een specialistische variant filtert daarnaast ook – meer spraak, weinig omgevingsruis dus. Daardoor komt het geluid ‘schoon’ aan bij het trommelvlies.” En dat is een belangrijke steun voor de hersenen, want die kunnen de boel tijdens verwerking weer de juiste betekenis geven (verstáán dus eigenlijk).”

Geluidsdempen – niet te lang!

Wie vooral geluidshinder wil verminderen, heeft diverse mogelijkheden. De tijd van alleen oordopjes is wel voorbij. Zo zijn er nu ‘otoplastieken’: dempende oordoppen op maat die de geluidspieken filteren, maar stemgeluid doorlaten. En er zijn hippe, vaak kleurrijke noise cancelling-koptelefoons die vooral geroezemoes dempen, en stemgeluid enigszins. En dan bestaan er nog oorkappen die vooral schadelijke frequenties dempen – meer iets voor de industrie dus of tijdens een (luid) concertbezoek. Sandra koos voor een geluidsreducerende koptelefoon.

“Aanvankelijk was het heerlijk ontspannend. Urenlang liep ik ermee rond; nauwelijks geluidsprikkels, eindelijk rust! Ik droeg ’m zelfs een keer op een receptie. Maar dat was wat raar. Want ook al hoorde ik stemgeluid beter, met zo’n apparaat op je hoofd sluit je jezelf sociaal buiten. Bovendien merkte ik dat geluiden juist extra sterk binnenkwamen als ik ’m afzette. Dus tegenwoordig gebruik ik die koptelefoon nog zelden. Ik probeer vooral meer ontspanning in te bouwen. Een wandeling in een rustig bos helpt nog het beste.”

René Bakker bevestigt dit. “Als de hersenen minder geluid registeren door zo’n dempende koptelefoon, gaan ze later inderdaad ‘overreageren’ door geluid extra hard door te geven. Het is vergelijkbaar met een zonnebril die je afzet, waardoor licht daarna extra scherp is voor de ogen. Dus houd het qua geluidsdemping bij een uurtje per dag. Dat geeft wel rust, maar zo blijf je wel je hersenen de baas.

Bijzondere vormen van overgevoeligheid

Hyperacusis

overgevoeligheid XXL

Buitenproportionele overgevoeligheid heet hyperacusis. Mensen die hieraan lijden, ervaren door geluid een enorme overlast en zelfs pijn. Van krantengeritsel tot schreeuwende kinderen, alle geluiden zijn erg belastend.

Tinnitus

ruisen en suizen

Geluid horen dat er niet is. Althans, niet buiten het hoofd, maar daarbinnen des te meer. Brommen, sissen, fluiten, suizen: al dit soort geluiden vallen onder de stoornis tinnitus. Dit kan extreem belastend zijn en veel impact hebben op iemands leven.

Misofonie

haat tegen menselijk geluid

Walging en boosheid bij (meestal menselijke) geluiden, zoals smakken, kuchen, slikken en ademhalen.

Hard, harder, oorverdovend

Voor de meeste mensen is geluid van maximaal 90 decibel (haardroger, mixer, verkeerslawaai) nog te verdragen. Van snerpende, harde of onverwachte geluiden (plotseling getoeter) ervaren mensen eerder geluidshinder.10 dB – vallend blad40 dB – vogel bij zonsopkomst60 dB – een gesprek80 dB – doorspoelen wc140 dB (pijngrens) – straaljager op 300 m hoogte160 dB (permanente schade) – knalvuurwerk op 1,5 meter

Bron: lichtbeeldgeluid.nl

Klapperende oren

Ook in de wereld van de hoortoestellen wappert er aan kwaliteit een prijskaartje. Een zelfstandige hoorspecialist of een audiologisch centrum investeert meer tijd in onderzoek en metingen dan de grote ketens. Ook leveren ze hoortoestellen op maat met aandacht voor individuele geluidsfrequenties. Zulke gehoorondersteuning wordt alleen niet vergoed en

gaat al snel richting een paar duizend euro – per oor.

Minder last van geluid?

Stress, spanning en burn-out kunnen gevoeligheid voor geluid versterken. Let dan op:

• Voldoende ontspanning en slaap, bijvoorbeeld met ‘white noise’: een monotoon, voorspelbaar, saai geluid via een app of apparaat, dat voorkomt dat het brein wordt afgeleid door omgevingsgeluiden.

• Oordopjes op maat.

• Koptelefoon met eigen muziek of met noise cancelling.

Tekst: Margriet Zuidgeest. Beeld: iStock.

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden