null Beeld

Gezondheid: dít is waarom vrouwen meer last hebben van medicijnbijwerkingen

Bijwerkingen van medicijnen komen beduidend meer voor bij vrouwen dan bij mannen. Hoe komt dat? En, nog belangrijker, welke stappen zijn nodig om ervoor te zorgen dat vrouwen het juiste medicijn in de juiste dosering krijgen?

Geneesmiddelen redden levens, verlichten pijn en genezen ziektes. Toch staan veel bijsluiters vol met mogelijke bijwerkingen en daarvan is niet altijd duidelijk welke bijwerkingen voorkomen bij mannen en welke bij vrouwen. Dat is opvallend, omdat uit onderzoek blijkt dat mannen minder last van bijwerkingen hebben dan vrouwen. En nee, dat heeft niets te maken met flink zijn of minder klagen (denk maar aan de ‘mannengriep’), maar alles met het feit dat vrouwen meer medicijnen slikken dan mannen én geneesmiddelenonderzoek tot diep in de 20e eeuw alleen plaatsvond bij mannen.

Bijwerkingen melden

Het goede nieuws is dat er steeds meer inzicht komt in de bijwerkingen van medicijnen. Dit is mede te danken aan de meldingen die binnenkomen bij Bijwerkingencentrum Lareb. Wie een ongewenst effect van een geneesmiddel ervaart, kan dat melden. Dit geldt voor artsen én patiënten. Agnes Kant, directeur bij het Bijwerkingencentrum, benadrukt het belang van deze meldingen: “Door te melden welke bijwerkingen een medicijn heeft, vergroten we onze kennis en kunnen artsen gerichter en veiliger medicijnen voorschrijven of de medicatie aanpassen.”

Van alle 34.000 meldingen die het centrum per jaar ontvangt komen beduidend meer meldingen van bijwerkingen bij vrouwen. “Wel 50 procent meer,” zegt Kant, “de bijwerkingen die gemeld worden variëren van haaruitval bij cholesterolverlagers tot opgezette armen en koorts na een griepvaccinatie.” De 1e vraag is natuurlijk: hoe kan dat? Gebruiken vrouwen vaker of meer medicijnen waardoor ze ‘dus’ ook meer klachten kunnen krijgen? Zou het zo zijn dat vrouwen een bijeffect misschien makkelijker melden dan mannen, of zijn er daadwerkelijk verschillen in bijwerkingen tussen de seksen?

Over de mate van medicijngebruik: op jaarbasis gebruiken vrouwen meer medicijnen. Gemiddeld 9,5 voorgeschreven recepten (de anticonceptiepil niet meegerekend) tegenover 6,6 recepten bij mannen. Kant: “Toch slaat na correctie van meer medicijngebruik de balans van het aantal gemelde bijwerkingen door naar vrouwen. Misschien is het inderdaad zo dat zij vaker bereid zijn een bijwerking te melden, maar dit is niet de enige verklaring, want ook artsen melden meer bijwerkingen bij vrouwen.” Het lijkt er dus op dat er daadwerkelijk verschillen zijn, al kan alleen gericht wetenschappelijk onderzoek dat bewijzen.

Haaruitval en hoestklachten

Voor we de wetenschap induiken, eerst even naar de praktijk. Nelleke Telgt werkt zo’n 23 jaar in het ziekenhuis op de afdeling cardiologie, waarvan 15 jaar als cardioloog. Ook zij en haar collega’s merken dat vrouwen vaker zogenoemd ‘intolerant’ voor medicijnen zijn dan mannen. “Ik hoor een paar keer per week dat vrouwen bijwerkingen hebben van bepaalde bloeddrukverlagende middelen; haaruitval van bètablokkers en hoestklachten van ACE-remmers. Ook hoofdpijn en opvliegers zijn veelgehoorde klachten. Mannen noemen dat echt minder.”

Uit wetenschappelijk onderzoek dat het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) samen met Bijwerkingencentrum Lareb deed naar man-vrouwverschillen in bijwerkingen blijkt dat geslacht inderdaad van invloed is. “We hebben gekeken naar gemelde bijwerkingen van de afgelopen 13 jaar”, vertelt onderzoeker Sieta de Vries. “Bijwerkingen die alleen bij mannen of vrouwen voorkomen, denk aan erectieproblemen of menstruatieklachten, zijn in het onderzoek niet meegenomen. We onderzochten meldingen van bijwerkingen van geneesmiddelen die door meer dan 10.000 mensen worden gebruikt. Per middel moest dezelfde bijwerking minimaal 10 keer zijn gemeld, dit leidde tot bijna 2500 verschillende combinaties van medicijnen en bijwerkingen die zijn onderzocht. Een voorbeeld van zo’n combinatie: een cholesterolverlager met haaruitval als bijwerking.” Uit dit onderzoek bleek, kort samengevat, dat er inderdaad opvallende man-vrouwverschillen zijn bij 15% van de geneesmiddel-bijwerkingscombinaties. Naar de mogelijke oorzaak voor deze verschillen in bijwerkingen is meer onderzoek nodig, stelt De Vries.

Gender en sekse

Behalve dat er verschillen zijn op het gebied van bijwerkingen is bekend dat er ook verschillen zijn bij mannen en vrouwen met betrekking tot de werking van medicijnen. Zo is er een middel tegen depressie dat effectiever is bij vrouwen dan bij mannen, hoogstwaarschijnlijk vanwege het vrouwelijke hormoon oestrogeen. “Hoe dit precies zit, moet verder worden bestudeerd”, stelt De Vries. “Hoewel de oorzaak voor verschillen tussen werking en bijwerkingen nog niet zijn onderzocht, denkt men dat gender en sekse hierin een rol spelen.” Gender gaat over de psychische beleving van het man- en vrouw-zijn. De Vries noemt haargroei in het gezicht als voorbeeld: “Dit is qua beleving voor vrouwen een veel hinderlijkere bijwerking dan voor mannen. Waardoor ze zoiets waarschijnlijk eerder melden.” Ook sekse, het puur fysieke onderscheid tussen man en vrouw, speelt een rol. De Vries: “Verschillen in lengte, lichaamsgewicht, hormoonhuishouding, vetpercentage en vochtverdeling spelen een rol in de werking en bijwerking van medicijnen. Zeker bij de manier waarop geneesmiddelen in het lichaam worden verwerkt.”

Dat het vrouwenlichaam anders kan reageren op medicatie, bleek wel in de Verenigde Staten. Daar waren opvallend vaak vrouwen betrokken bij verkeersongelukken die in de ochtend plaatsvonden. Wat bleek: zij hadden het slaapmiddel zolpidem gebruikt. De adviesdosering van dit middel was afgestemd op mannen, maar vrouwen slikten precies dezelfde hoeveelheid waardoor het middel ’s ochtends nog in hun bloed zat. Na deze ontdekking werd de aanbevolen dosering voor vrouwen gehalveerd.

Behandeling op maat

Cardioloog Telgt beaamt dat de voorgeschreven dosering van medicijnen vaak is afgestemd op mannen. De reden hiervoor ligt volgens haar mogelijk in het verleden. “Jaren geleden werden vooral gezonde, jonge, blanke, niet-rokende mannen gevraagd voor geneesmiddelenonderzoek. Alleen hún bijwerkingen werden gesignaleerd en genoteerd. En op basis daarvan werd een dosering vastgesteld die vooral voor hén geschikt was.” Telgt zou dan ook liever zien dat medicijnstudies elke (bij)werking voor mannen en vrouwen apart rapporteren in plaats van dat deze op een hoop gegooid worden. Dat is overigens wel een regel in Europa, maar helaas houdt maar 40% van de medische studies zich daaraan. “Gelukkig geven mijn vrouwelijke patiënten hun klachten vaak wel aan. Dit is belangrijk, want alleen dan kunnen wij als arts per individu bekijken of we iemand andere medicatie kunnen voorschrijven”, zegt de cardioloog.

Een behandeling ‘op maat’, dat is ook wat Kant van het Bijwerkingencentrum toejuicht. “Meldingen bij ons Bijwerkingencentrum dragen hieraan bij. Als we de risico’s in kaart kunnen brengen kan dit leiden tot een waarschuwing of advies voor specifieke patiënten.” Ze noemt een voorbeeld uit de praktijk. “We kwamen er bij Lareb achter dat 50+-vrouwen die lange tijd een combinatie van de ‘onschuldige’ pijnstiller paracetamol en het antibioticum flucloxacilline gebruikten een zeldzame, maar ernstige bijwerking konden krijgen. Met die kennis kunnen we nu artsen waarschuwen, zodat ze bij deze patiëntengroep op deze bijwerking kunnen letten of eventueel een ander antibioticum kunnen voorschrijven.” Kant besluit: “Het zou goed zijn als voorschrijven meer maatwerk wordt. Vaak krijgt iedereen hetzelfde medicijn voor eenzelfde klacht, maar niet iedereen ís hetzelfde. Daarom is meer onderzoek nodig naar de verschillen in bijwerkingen tussen mannen en vrouwen.”

Testimonials bijwerkingen medicijnen

Monique (50) gebruikte Amfexa: “Vanwege mijn ADD slikte ik al jaren Dexamfetamine. Dit zorgde voor meer rust in mijn hoofd. Ik was tevreden, totdat de gebruikers van dit medicijn verplicht moesten overstappen op Amfexa. Bij mij gebeurde dat in november 2019. Direct merkte ik veranderingen bij mezelf. Ik was somber, moe, kreeg huiduitslag op mijn handen en raakte snel overprikkeld. Ik schold zelfs mensen uit, terwijl ik helemaal niet zo ben. Ik besloot naar de psychiater te stappen en mijn klachten voor te leggen. We besloten een pauzeweek in te lassen en daarna langzaamaan weer op te bouwen met de medicatie. Tijdens het opbouwen merkte ik direct dat het weer mis was. Mijn psychiater heeft in overleg met mijn apotheek besloten dat ik mocht teruggaan naar Dexamfetamine. Het verschil merkte ik meteen. Mijn hoofd kwam weer tot rust en ik heb mijn levenslust terug.”

Erieka (24) gebruikte antidepressiva: “Met de dag werd ik depressiever, ik kreeg zelfs suïcidale gedachten” “Ik worstelde al tijden met depressieve gevoelens toen ik hier medicatie voor kreeg. Volgens de arts zou citalopram ervoor zorgen dat prikkels minder hard bij me binnen zouden komen en negatieve stemmingen minder lang zouden blijven. In tegenstelling tot wat mij werd verteld, werd mijn situatie niet beter. Sterker nog: ik voelde me met de dag depressiever worden en kreeg zelf suïcidale gedachten. Op een gegeven moment begon mijn omgeving veranderingen bij me te zien. Ze vonden dat ik er moe en ongelukkig uit zag en geen glans meer had. Ik begon het zelf ook steeds meer te zien. Mijn man gaf me het laatste zetje waardoor ik naar mijn arts stapte. Dit wilde ik niet meer. Deze begon te dreigen door te zeggen dat zonder deze medicatie er geen behandeling voor mij was. Maar ik voelde dat de bijwerkingen van de medicijnen me overnamen en besloot te stoppen. In plaats van antidepressiva heb ik nu therapie die mij moet helpen bij mijn depressieve gevoelens. Nog steeds worstel ik met mijn emoties, maar langzaamaan herken ik mezelf weer terug.”

Wat is een bijwerking?

Officieel: een bijwerking is iedere schadelijke, niet bedoelde werking van een toegediend geneesmiddel in een gebruikelijke dosering.

Waarom een (vermoede) bijwerking melden?

Door meldingen kunnen nieuwe bijwerkingen aan het licht komen. Ook kan meer duidelijk worden over al bekende bijwerkingen. In het ergste geval kan een middel van de markt worden gehaald. Melden is van belang zodat artsen een alternatief kunnen overwegen en dat ook andere patiënten weten dat bepaalde klachten veroorzaakt kunnen worden door het medicijn Zorgverleners en patiënten kunnen een bijwerking melden via mijnbijwerking.nl

Medicijnen en zwangerschap

Risico’s van medicijnen zijn ook van belang voor zwangere vrouwen. Op zwangerenenmedicijn.nl is per geneesmiddel te zien of gebruik is toegestaan tijdens zwangerschap of borstvoeding.

Groot verschil

Het door ZonMw* gefinancierde onderzoek naar man-vrouwverschillen in bijwerkingen keek naar combinaties van gemelde bijwerking en geneesmiddel (bijvoorbeeld: haaruitval door een cholesterolverlager). Wat bleek: bij 363 (van de 2500) medicijn-bijwerkingcombinaties bleek inderdaad een groot verschil te zijn; in de meeste gevallen (89%) hadden vrouwen een hoger risico op bijwerkingen.

*ZonMw stimuleert gezondheidsonderzoek en zorginnovatie

Cijfers

  • 65% van de Nederlanders gebruikt weleens een medicijn (60% mannen, 71% vrouwen)
  • Een kwart van de mensen gebruikt meer dan 5 medicijnen tegelijk
  • Vorig jaar zijn er ongeveer 34.000 bijwerkingen gemeld op mijnbijwerking.nl
  • Vrouwen belanden 33% keer vaker in het ziekenhuis door bijwerkingen dan mannen
  • Grapefruitsap kan veel invloed hebben op (bij)werkingen van diverse geneesmiddelen
  • Ook bij onderzoeken met placebo’s (‘nepmedicijnen’) melden vrouwen vaker bijwerkingen dan mannen
  • Heel soms kan een bijwerking een positief bijeffect zijn; zoals het bloedverdunnende effect van de pijnstiller aspirine.
  • Slechts 40% van de Europese medische studies houdt zich aan de regel om de effecten bij vrouwen en mannen apart te rapporteren

Tips

  • Neem een middel in zoals voorgeschreven door de arts of zoals het vermeld staat in de bijsluiter Soms moet het lichaam wennen aan een middel.
  • De bijwerking kan na verloop van tijd verdwijnen.
  • Kijk wat te doen bij een vergeten dosering.
  • Neem bewaartips serieus
  • Op kijksluiter.nl wordt middels filmpjes de bijsluiter van een geneesmiddel in begrijpelijke taal uitgelegd

Beoordeling van geneesmiddelen

In Nederland beoordeelt het CBG (College ter Beoordeling van Geneesmiddelen) of een middel op de markt mag komen. Ook bewaken ze de bijwerkingen en risico’s. Over medicijnen in relatie tot mannen en vrouwen zegt het CBG bijvoorbeeld: Een medicijn komt alleen op de markt als het voldoende is getest bij de doelgroep. Sommige ziektes of aandoeningen kunnen bij mannen andere klachten geven dan bij vrouwen. In een 1e onderzoeksfase testen fabrikanten meer op mannen dan op vrouwen (zodat er geen vertekend beeld ontstaat door bijvoorbeeld hormonale verschillen). Medicijnen worden niet getest op zwangere vrouwen. (Bron: cbg-meb.nl)

Tekst: Margriet Zuidgeest. Beeld: iStock

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden