null Beeld Getty Images/iStockphoto
Beeld Getty Images/iStockphoto

“Ik kan echt niet slapen...” Maar er is dus (goed) nieuws!

We slapen allemaal weleens een nacht minder goed, maar voor ruim 1,5 miljoen Nederlanders is slapeloosheid een chronisch probleem. Dat heeft – behalve slopende vermoeidheid – enorme medische en maatschappelijke gevolgen. Het goede nieuws: slecht slapen is niet altijd ‘psychisch.’ En de meeste slaapproblemen zijn te behandelen.

Vraag om hulp

Liesbeth SmitGetty Images/iStockphoto

Drie uur ’s nachts, op een doordeweekse dag. Hoewel ze om half zeven op moet om naar haar werk te gaan, ligt Mia (43), alleenstaande moeder van twee kinderen, klaarwakker in bed. Terwijl ze maar één ding denkt: Ik. Moet. Nu. Echt. Slapen. En dat lukt haar al maanden niet meer. “Bijna elke nacht word ik halverwege uit mezelf wakker. In het begin dronk ik dan een glas water en probeerde meteen weer in te slapen, maar tegenwoordig weet ik dat ik wakker ben. En vooral: wakker blijf.”

Van alles geprobeerd

“Ik heb van alles geprobeerd: eerder naar bed gaan, blijven liggen, opstaan, warme melk maken, terug naar bed, lezen, mijn ogen stijf dicht houden, maar niets hielp. Vanaf een uur of drie ben ik overgeleverd aan de geluiden in huis en vooral: overgeleverd aan mijn eigen gedachten. Ik pieker over van alles, vooral over waarom ik niet kan slapen en hoe moe ik de volgende dag zal zijn. Overdag ben ik geprikkeld en verlang ik naar mijn bed, maar als ik er eenmaal in lig, lukt het na verloop van tijd écht niet meer. Ik word er wanhopig van, ik zou me zo graag weer eens uitgerust willen voelen.”

Miljoenen gebroken nachten...

Woelen, draaien, piekeren, zuchten. Ieder uur op de wekker voorbij zien komen. Doodmoe opstaan en de hele dag suf zijn, verlangend naar slaap. Natuurlijk hebben we allemaal weleens last van een minder goede nachtrust, bijvoorbeeld door stress, een pasgeboren baby of een verdrietige gebeurtenis. Maar ruim anderhalf miljoen Nederlanders hebben last van chronische slapeloosheid of insomnia, wat betekent dat ze langer dan drie aaneengesloten weken minimaal drie nachten per week slecht – of niet – slapen. De klachten variëren van niet kunnen inslapen of niet kunnen doorslapen, een verschoven slaapritme (ineens later of juist vroeger naar bed willen) en te vroeg wakker worden, tot zogenaamde night terrors – nachtmerries of schreeuwen in de slaap – en daar weer wakker van worden.

Twee glazen wijn bij ontbijt

Die miljoenen gebroken nachten zijn helaas geen onschuldig fenomeen, zegt neuroloog dr. Hans Hamburger, hoofd van het WaakSlaapCentrum van het Slotervaart Ziekenhuis en het Boerhaave Medisch Centrum. “Onderzoeken wijzen uit dat wie langere tijd minder dan vijf uur slaap per nacht krijgt, een grotere kans heeft om te overlijden aan hart- en vaatziektes, diabetes of kanker. Daarnaast veroorzaakt het depressies, verandert de stofwisseling, waardoor mensen dikker worden, en werken vaccinaties niet meer.” En dat is ‘slechts’ een greep uit de medische gevolgen, maar ook in maatschappelijk opzicht heeft slaapgebrek grote consequenties. Auto-ongelukken door concentratiestoornissen bijvoorbeeld, zeker als in de nacht daarvoor slaapmiddelen zijn gebruikt, aldus Hamburger. Sterker: “Een slaapmiddel maakt groggy en heeft de volgende ochtend hetzelfde effect als twee glazen wijn bij het ontbijt.”

Verkeerde diagnose

Het medisch tijdschrift Sleep stelde onlangs dat slapelozen gemiddeld 8,8 dagen per jaar extra ziek zijn, afgezien van de verminderde productiviteit die ze op de werkvloer hebben ten opzichte van goede slapers. En dan zijn er nog de verkeerde diagnoses, vooral bij kinderen. Hamburger: “Veel kinderen hebben last van slaapgebrek, waardoor ze gaan jengelen of druk worden. Dat is dus lang niet altijd ADHD, maar gewoon vermoeidheid. En van ritalin (een medicijn tegen ADHD, red.) blijven ze nóg langer wakker, waardoor het slaappatroon verder wordt verstoord. Die kinderen worden daardoor een soort robotjes. Ze hebben een normale intelligentie, maar gaan slecht presteren op school en krijgen later minder goede banen.”

Terwijl dat allemaal kan worden voorkomen met een goede nachtrust: tien tot twaalf uur per nacht op de basisschool, negen à tien uur op de middelbare school. Hamburger: “Er zijn altijd uitzonderingen en ik wil niet te veel als een schoolmeester klinken, maar veel problemen zouden worden opgelost als we gewoon op tijd naar bed gingen.”

Elke ochtend doodmoe

‘Gewoon op tijd naar bed’. Het klinkt zo logisch, en juist daardoor rust op slaapproblemen nogal eens een taboe, weet Angelique (44) uit eigen ervaring. “Niet goed slapen wordt door de buitenwereld vaak gezien als je persoonlijke verantwoordelijkheid, een kwestie van niet zeuren. Ook als er echt medische oorzaken zijn, wordt toch vaak gedacht dat je lui bent of niet goed voor jezelf zorgt als je zegt dat je moe bent.”

Minder vaak naar feestjes

Angelique’s man Wim worstelde lange tijd met chronische vermoeidheid, veroorzaakt door slaapapneu. In principe sliep hij ’s nachts door, maar omdat zijn luchtpijp werd afgekneld kreeg hij te weinig zuurstof, en daardoor te weinig diepe slaap, essentieel voor een goede nachtrust. Het gevolg: iedere ochtend werd Wim doodmoe wakker, soms viel hij op zijn werk in slaap. Angelique: “We gingen steeds minder vaak naar feestjes, uit angst dat hij ter plekke om zou vallen, maar toen zijn baas dacht dat Wim misschien te veel dronk, zijn we maar naar de huisarts gegaan. Ook omdat ik zelf al tijden geen oog meer dicht deed, want hij snurkte verschrikkelijk.”

Levensvreugde

Na de diagnose apneu kreeg Wim een CPAP (Continuous Positive Airway Pressure), een apparaatje waarmee ’s nachts extra lucht naar binnen wordt geblazen om de luchtwegen open te houden. Inmiddels zijn de klachten sterk verminderd en is het snurken zo goed als opgehouden. Angelique: “Ik merk nu eigenlijk pas hoe erg Wims slaapprobleem ons in de greep had, hoeveel stress we er allebei van hadden. De hele dag draaide om denken aan slapen: of omdat we moe en uitgeblust waren, of omdat we bang waren dat het die nacht wéér mis zou gaan. Achteraf vond ik het allemaal veel ingrijpender dan ik me op dat moment realiseerde. Ik wist gewoon niet dat slecht slapen zo’n invloed op mijn gevoel van levensvreugde had.”

Angst en piekeren

Oplossingen zoals die van Wim zijn in ongeveer 80% van alle gevallen te vinden, zegt psycholoog Monique Geuke van het slaapcentrum van Medisch Centrum Haaglanden, al zijn ze vaak zeer persoonsgebonden, en afhankelijk van het precieze slaapprobleem. Daarom is het essentieel dat zo snel mogelijk duidelijk wordt wát precies de oorzaak is, maar die is niet altijd meteen te achterhalen.

Geuke: “Slapen als psychologisch proces is een soort cirkel, vaak hebben veel andere dingen er mee te maken. Piekert de patiënt, slikt hij of zij slaapmiddelen, of wordt er een wijntje extra genomen om beter in te slapen? Sommige mensen proppen álles wat ze willen doen in de ochtend, omdat ze weten dat ze ’s middags te moe zijn door slaapgebrek, en worden daar weer doodmoe van. Anderen denken de héle dag door aan slapen en maken ’s avonds geen afspraken meer uit angst om niet op tijd in bed te liggen.”

De oplossing: zoek hulp

Al dat getob is helemaal niet gek, want de meeste mensen weten gewoon niet wat ze moeten doen, of ze denken dat het vanzelf wel weer overgaat, aldus Geuke. En daar maken ze het – onbedoeld – vaak wél erger mee. Hulp zoeken dus, te beginnen bij de huisarts.

Geuke: “Langdurige slapeloosheid is een serieuze medische klacht, en ermee rond blijven lopen is niet nodig.” Bovendien zijn lang niet alle slaapproblemen ‘psychisch’, zegt neuroloog Hamburger, maar soms met eenvoudige logica aan te pakken. Een ochtendmens moet vermijden dat ze nachtdiensten heeft bijvoorbeeld. Medicijnen als bètablokkers kunnen enge dromen geven en vrouwen krijgen na hun veertigste nogal eens slaapproblemen onder invloed van veranderende hormonen.

Slaapmisperceptie

En dan is er nog het veel voorkomende principe van ‘slaapmisperceptie’; denken dat je veel korter hebt geslapen dan daadwerkelijk het geval was. Hamburger: “Ons geheugen onthoudt slaap niet goed, maar wakker zijn des te beter. Die twee minuten die je wakker bent van de zestig onthoud je dus, waardoor het probleem soms veel erger lijkt dan het is.”

Licht uit (ook dat beeldscherm)

Kortom, als de oorzaak gevonden is, kan er inmiddels al betrekkelijk veel aan slaapproblemen worden gedaan. Maar daarmee is het échte obstakel nog niet verdwenen, en dat is de manier waarop we in deze 24-uurseconomie met slaap omgaan, zegt Hamburger. “We lijken te zijn vergeten dat mensen biologische wezens zijn. Daar horen wetten bij zoals eten, drinken en slapen.” En vooral die slaapwetten worden vanaf de puberteit nogal eens opgerekt, tot ongeveer ons veertigste levensjaar. Hamburger: “Iedereen wordt in deze tijd gestimuleerd om zo veel mogelijk uit een dag te halen, slapen is daardoor zonde van de tijd geworden. Het gevolg is dat een volwassen mens gemiddeld zeven uur per nacht slaapt, en dat is in principe veertig minuten te weinig.”

Daarnaast zorgen computers, smartphones en tablets ervoor dat we ’s avonds langer wakker blijven dan raadzaam is, omdat het lichtschijnsel ervan een opwekkende werking heeft. Naar bed gaan met een iPad is dus “volslagen absurd”, aldus de neuroloog, net zoals ’s avonds laat nog even achter de computer kruipen om iets af te maken voor werk.

Vaste slaaprituelen

Rust en tijd creëren voor het slapen gaan is inderdaad essentieel, zegt ook slaappsycholoog Geuke, en vaste rituelen kunnen daarbij helpen.
Regelmatige bedtijden bijvoorbeeld, of vooraf naar muziek luisteren, mediteren en een boek lezen. Natuurlijk kan er altijd iets onverwachts gebeuren in het leven, waardoor een slaapprobleem uiteindelijk nooit helemaal voorkomen kan worden. Waar het dan om gaat, is dat je weet hoe je wél goed slaapt, en op tijd aan de bel trekt als het niet meer lukt.

Durf te vragen

Geuke: “We slapen gemiddeld één derde van ons leven. Het is dus helemaal niet gek dat het ingrijpend is als daar iets mis mee gaat. Ik krijg weleens patiënten in mijn praktijk die mij bijna smeken: ‘Ik kan niet meer, help me alsjeblieft.’ Tegen die mensen zeg ik altijd dat het ontzettend goed is dat ze gekomen zijn. Want de meeste mensen doen dat niet en dat is heel erg zonde. Het is niet ‘maar’ een slaapprobleem. Het gaat uiteindelijk toch om je gezondheid.

HET ZAL JE MAAR WAKKER HOUDEN

Rusteloze benen (Restless Leg Syndrome: RLS)
Een vervelend, tintelend gevoel in de benen bij rust, alleen weg te krijgen door de benen te bewegen, waardoor de slaap wordt onderbroken en slapeloosheid kan ontstaan. In 80% van de gevallen gaan de beenschokken ook in de slaap door (Periodic Limb Movements of Sleep, ook wel PLMS), waardoor de slaap niet diep wordt.

Slaapapneu
Veertig tot zestig keer per nacht tijdens de slaap een ademstilstand, gevolgd door een harde snurk of spiertrekkingen. De patiënt slaapt er zelf vaak doorheen, maar rust niet uit omdat er geen diepe slaap wordt gehaald. Symptomen overdag: energietekort, vermoeidheid, prikkelbaarheid, soms woede-aanvallen. Komt het meest voor bij mannen, vaak is het de partner die het eerst aan de bel trekt (omdat die er letterlijk wakker van ligt). www.apneuvereniging.nl

Narcolepsie
Een zeldzame neurologische stoornis waarbij de patiënt overdag plotseling in slaap valt en constant moe is. Andere symptomen zijn (o.a.) gewichtstoename, geheugenverlies en onderbroken nachtrust.

Vertraagd slaapfasesyndroom (Delayed Sleep Phase Syndrome: DSPS) Een verschoven biologische klok, waardoor mensen niet automatisch moe worden bij donker, of wakker bij daglicht. Een normaal dagritme wordt daardoor onmogelijk en slaaptekort wordt opgebouwd. De oorzaak is onbekend, in 40% van de gevallen speelt erfelijkheid een rol. Is te behandelen met chronotherapie (de bedtijden onder medisch toezicht oprekken), eventueel kunnen doses melatonine (slaaphormoon) of lichttherapie soelaas bieden.

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden