null Beeld

Ik zit hier heel alleen kerstfeest te vieren… Over eenzaamheid en wat eraan te doen is

De oude buurman die soms dagenlang niemand spreekt. Of die verlegen puber zonder vrienden. Of de jonge vrouw die net verhuisd is en nog niemand kent. Eenzaamheid overkomt één op de drie Nederlanders maar het toegeven is lastig. Wat kunnen we zelf aan onze eigen eenzaamheid doen én aan die van een ander?

Eenzaamheid treft niet alleen kwetsbare mensen, maar iedereen. Eén op de drie Nederlanders voelt zich weleens eenzaam; van kinderen tot ouderen en iedereen ertussen. Wie het heeft meegemaakt, weet hoe eenzaamheid voelt. Het is leegte, verdriet, angst, maar vooral een gebrek aan verbinding. Het gemis van een hechte, emotionele band met anderen. Prof. dr. Jenny Gierveld doet al ruim vijftig jaar onderzoek naar eenzaamheid. Zij onderscheidt twee vormen van eenzaamheid: sociale en emotionele. “Bij beide draait het om gemis van contact met andere mensen. Je hebt minder contact met anderen dan je zou wensen, of er is minder kwaliteit van contacten dan je zou willen”, legt ze uit. “Bij sociale eenzaamheid hebben mensen een te klein netwerk, doordat ze bijvoorbeeld net zijn verhuisd en nog niemand in de buurt kennen. Overigens voelt niet iedereen die weinig mensen om zich heen heeft zich eenzaam. Pas als je er écht last van hebt en het graag anders zou willen, spreken we van eenzaamheid.”

Vrijwilligerswerk

Aan de sociale variant valt wat te doen; vrijwilligerswerk zoeken bijvoorbeeld, of starten met een leuke cursus. Elke activiteit is goed, als het maar nieuwe betekenisvolle contacten oplevert. Bij emotionele eenzaamheid is het een ander, lastiger verhaal. “Deze mensen hebben misschien wel mensen om zich heen, maar geen diepe contacten met mensen met wie ze vertrouwelijk kunnen praten over wat hen écht bezighoudt”, aldus Gierveld. “Wie zijn verhaal en moeilijkheden niet kwijt kan, wordt steeds eenzamer. Deze mensen hebben als het ware een gat in hun ziel.”

Tien jaar eerder dood

Eenzaamheid maakt ongelukkig. Mensen zijn nu eenmaal sociale wezens. We hebben anderen nodig om gevoelens te delen en voor steun als het wat minder gaat. Te weinig of geen kwaliteitscontacten maakt onzeker: ‘Ligt het aan mij? Ik ben zeker geen prettig gezelschap.’ Dit soort gedachten kunnen ervoor zorgen dat iemand zich steeds verder terugtrekt. Heel begrijpelijk, maar ook heel ongezond. Want langdurige eenzaamheid – langer dan een jaar – leidt tot gezondheidsrisico's. Uit onderzoek blijkt namelijk dat eenzaamheid, net als stress, de weerstand verlaagt. Hierdoor is iemand vatbaarder voor ziektes. Ook kan eenzaamheid leiden tot depressie en een verhoogd risico op de ziekte van Alzheimer en hartklachten. Daarnaast kan eenzaamheid een oorzaak zijn van een ongezonde leefstijl: weinig bewegen, minder gezond eten en meer gebruik van verslavende middelen. Jeannette Rijks schreef het boek De kracht van eenzaamheid en richtte het Eenzaamheid Informatie Centrum op. Ze ontwikkelde de cursus Creatief Leven, een stappenplan om grip te krijgen op eenzaamheid. “Uit onderzoek weten we dat als eenzaamheid langer dan een jaar duurt, iemand zich steeds verder terugtrekt, zijn IQ met tien punten daalt en het immuunsysteem minder goed werkt”, zegt zij. “Mensen die chronisch eenzaam zijn, gaan tien jaar eerder dood. Eenzaamheid zorgt ervoor dat je een minder goede versie bent van jezelf. Het maakt ongezond, daar moet je wat aan doen.” Maar wat dan? Die vraag is niet zomaar te beantwoorden. Het hangt heel erg af van de persoon en de situatie. Eenzaamheidsspecialist Rijks: “Bij kortdurende eenzaamheid is afleiding zoeken het beste. Zorg dat je mensen hebt met wie je dingen kunt delen, dat maakt minder eenzaam.” Als dit niet lukt en de eenzaamheid maar voortduurt, is cognitieve gedragstherapie bij een psycholoog een goede manier om langdurige eenzaamheid te bestrijden. Hierbij worden denkgewoonten onderzocht; waarom sommige gedachten je alleen maar slecht laten voelen en hoe je deze kunt ombuigen naar gedachten die helpen. “Het ergste wat iemand die eenzaam is, kan doen, is zich erbij neerleggen,” zegt Rijks. “Door stoer te doen en te beweren dat het erbij hoort, ontzegt iemand zichzelf heel veel plezier in het leven. Om gelukkig te zijn, is nu eenmaal verbinding met anderen nodig. Dat lukt niet alleen.”

Hardnekkige mythes

Volgens Rijks moeten er nodig een paar hardnekkige mythes over eenzaamheid de wereld uit. “Er wordt vaak gezegd dat eenzaamheid een gevolg is van de individualistische, moderne maatschappij en dat het toeneemt. Dat klopt niet. Het is fantastisch dat er steeds meer aandacht voor is, maar eenzaamheid is zo oud als de wereld. Sinds wordt gemeten hoe het is gesteld met eenzaamheid, is het langzaam wat afgenomen. Niet snel genoeg, want van een ruwe 42% naar ongeveer 38% is geen geweldig resultaat. Maar toegenomen is het dus niet. Zeker niet de afgelopen twintig jaar, waarin we beschikken over allerlei communicatiemiddelen. Een appje kan óók een manier van contact zijn dat de eenzaamheid verdrijft.” Een andere mythe die volgens de eenzaamheidsspecialist niet klopt is dat contact zoeken met anderen eenzaamheid altijd oplost. “Natuurlijk zijn contacten essentieel om eenzaamheid te verdrijven, maar ook wie veel mensen om zich heen heeft, kan zich eenzaam voelen. Het zit ook in mensen zelf. Durf je dingen te delen met anderen, écht delen wat je bezighoudt? Niemand kan het voor een ander oplossen; wie last heeft van eenzaamheid, moet vooral zelf aan de slag.”

Eenzame ouderen

Het laatste misverstand dat volgens Rijks moet worden ontkracht, is dat eenzaamheid vooral bij ouderen speelt. Jenny Gierveld bevestigt dit: “Eenzaamheid kan iedereen overkomen, in alle lagen van de bevolking. Er zijn risicofactoren, waarvan een hoge leeftijd er inderdaad eentje is. Als je oud bent en er steeds meer mensen om je heen wegvallen, ligt eenzaamheid op de loer. Armoede speelt ook een rol. Wie geen geld heeft om met anderen uit te gaan of verjaardagen mijdt omdat-ie geen cadeautje kan kopen, zal zich sneller eenzaam voelen. Ook alleenwonenden lopen risico, net als mensen die ziek zijn of een handicap hebben.” Uit onderzoek van Gierveld is gebleken dat eenzaamheid onder twintigers en dertigers ook veel voorkomt. Vooral als twee keer of vaker achter elkaar een partnerrelatie wordt verbroken. “De eerste keer is al erg, maar als het daarna nóg een keer gebeurt, zijn de pijn en eenzaamheid groot. Zeker als alle mensen om je heen een relatie aangaan en kinderen krijgen. Dan begint deze groep meestal ook met een ander leven. De studie is afgerond, er wordt een baan gezocht en vrienden waaieren uit over het hele land, waardoor het contact verwatert. In een nieuwe woonplaats is er lang niet altijd meteen iemand met wie je kunt praten over onzekerheden, werkdruk van die nieuwe baan, of een vervelende baas. Probeer dus zeker om de betekenisvolle contacten uit je studietijd te blijven onderhouden: blijf bellen, afspraken maken en langsgaan.”

Verlegen

Niet iedereen loopt evenveel kans om eenzaam te worden. Voor een deel is het erfelijk bepaald. Bij mensen met bijvoorbeeld een aangeboren aanleg tot sterke verlegenheid, kan eenzaamheid zich sneller manifesteren dan bij mensen met aangeboren sociale vaardigheden. En dan zijn er de zojuist genoemde risicofactoren zoals ziekte, verminderde mobiliteit, verlies van dierbaren bij ouderdom en alleen wonen. Ondanks al deze factoren is Gierveld optimistisch over de toekomst: “Vroeger werd kinderen, vooral jongens, niet geleerd om over hun gevoelens te praten. Zij zijn de gesloten volwassenen van nu. Tegenwoordig vertellen kinderen op maandagochtend in de klas wat ze het weekend hebben gedaan. En als het niet zo leuk was, vraagt de leerkracht door. Zij leren zich veel beter uiten. Dat zie je terug bij mensen van onder de veertig. Zij zijn zich er over het algemeen van bewust dat het belangrijk is om vrienden regelmatig te zien. Daar wordt veel meer waarde aan gehecht dan vroeger. Net als aandacht voor je persoonlijk netwerk, dat is ook iets van nu. Deze tendens en de ontwikkeling dat steeds meer mensen alleen gaan wonen, houden elkaar in evenwicht.”

Sociaal konvooi

Volgens hoogleraar Gierveld is het belangrijk om uit voorzorg een sociaal netwerk op te bouwen. Dit voorkomt dat iemand later kan wegzakken in eenzaamheid. Daarmee moet al jong worden begonnen. “Vanaf hun vijftiende zouden mensen heel bewust moeten gaan werken aan een persoonlijk netwerk; vrienden die je goed kennen en er voor je zijn”, vindt zij.

Familie en vrienden

“Met de mensen die je dan al om je heen hebt verzameld, kun je vervolgens door de moeilijke fases van het leven. Zij beginnen tegelijk aan hun eerste baan, hun eerste kind, gaan trouwen en misschien ook scheiden en kunnen een steun zijn als je op latere leeftijd na het pensioen in een gat dreigt te vallen. Zo wandel je samen door het leven. Vriendschappen die lang bestaan, zijn over het algemeen heel goed. Ik heb er onderzoek naar gedaan en daaruit bleek dat langdurige vriendschappen erg hecht zijn. Als er met de één iets aan de hand is, staat de ander meteen op de stoep. Oók als diegene 150 kilometer verderop woont. De kunst is om al die mensen met wie je nu zo aardig kunt opschieten, vast te houden. Laat ze niet zomaar wegglippen. Laat ze niet meteen vallen als er een meningsverschil is of als ze ver weg gaan wonen. Familie: óók belangrijk. Broers en zussen kennen elkaar bijvoorbeeld heel goed. Dat is iets om te koesteren. Ál die mensen samen, noem ik het ‘sociaal konvooi’. Zij varen met je mee door het leven en trekken aan de bel als ze zien dat het niet zo lekker gaat. Omgekeerd kan jij iets betekenen voor andere mensen uit dat konvooi, die in problemen zijn gekomen.”

Buurvrouw

"Wat te doen als je ziet dat een ander eenzaam is? De impuls is erop afstappen. Als je ziet dat een buurvrouw alleen is met de feestdagen, is de stap om een bloemetje te brengen niet zo ingewikkeld. “Pas daar wel mee op”, waarschuwt Gierveld. “Niets is pijnlijker dan iemand die één keer langskomt en daarna niet meer. Dat maakt het gevoel van eenzaamheid alleen maar sterker. Wie er écht wil zijn voor die eenzame ander, moet toch regelmatig, bijvoorbeeld elke twee weken, iets van zich laten horen. En langdurig. Eenzaamheid doemt niet alleen op in de donkere decembermaand; het is er het hele jaar door.”

Tekst: Deborah Ligtenberg. Fotografie: Petronellanitta

De redactie van Libelle besloot samen in actie te gaan tegen eenzaamheid.

Tekst gaat verder onder de foto

null Beeld

Producer Floor van der Stap: “Wat een warme sfeer heerst er in dit woonzorgcentrum! Veel vrouwen komen hier meer voor de gezelligheid dan voor het breien. Zo sprak ik een dame die vanaf het begin bij de breiclub zit. Zij vertelde dat haar man, broers, zusters en haar hondje allemaal zijn overleden. Kinderen heeft ze niet, dus zonder deze breiclub zou ze alleen thuiszitten. Ze geniet niet alleen van het moment zelf, ze geniet er de hele week van na. Ik werd gegrepen door haar verhaal. Na ons gesprek zag ik hoe ze met twinkelende oogjes zat het genieten van haar wekelijkse uitje. Ze beschouwt veel andere leden van de breiclub dan ook als vriendinnen. Met zo iets simpels kun je mensen dus al echt uit hun eenzaamheid halen.”

Redactiemanager Françoise Bussières: “Ik verwachtte een ruimte vol eenzame mensen die ik kon helpen met hun breiwerkje. Niets was minder waar: deze groep vrouwen van verschillende leeftijden en culturen gebruikt het bejaardenhuis als ontmoetingsplek om even uit hun stille huis te zijn en lekker te handwerken. Er werd gekletst en koffiegedronken, maar ook hard gewerkt. Alle producten worden verkocht op een fancy fair en van de opbrengst worden uitjes georganiseerd. Ik heb de dames niets geleerd, zij mij wel. Het was zo gezellig dat ik wel vaker langs wil gaan.”

Beelden zien van de redactie in actie? Kijk dan hier:

De beste berichten van Libelle in je mailbox ontvangen? Meld je nu aan voor de nieuwsbrief!

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden