null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

PREMIUM

Is er een antwoord op wat de zin van het leven is?

Wáárom zijn wij op de wereld? Het is een vraag waar mensen zich al eeuwenlang het hoofd over breken. Het antwoord 
is voor iedereen iets anders.

Getty Images

Een tijdje geleden woonde ik een lezing bij van de Nederlands-Marokkaanse schrijver en spreker Joseph Oubelkas (39), een vrolijke Brabander met een aanstekelijke energie. Hij sprak over zijn tijd in verschillende Marokkaanse gevangenissen waar hij onschuldig belandde. In het Marokkaanse kantoor waar hij in 2004 als Nederlander gedetacheerd was als IT-er werd op een ochtend 800 kilo heroïne gevonden. Oubelkas was op dat moment in de buurt, werd op basis van stempels in zijn paspoort als verdacht gezien en uiteindelijk veroordeeld tot tien jaar cel. “Alles wat ik had opgebouwd, mijn studie, mijn relatie, mijn werk, mijn familie, was ik in één klap kwijt”, zei hij daarover. “En ik had geen idee wat me te wachten stond.”

Wat hem te wachten stond, was een piepkleine cel waar hij dag in, dag uit samenleefde met zo’n vijftig andere mannen. Slapen kon alleen als alle gevangenen in de cel tegelijkertijd lepeltje-lepeltje gingen liggen met de voeten van iemand anders voor hun gezicht. Boven op de plee, een smerig gat in de grond, werd dan een plank gelegd zodat daarop nog drie mensen konden slapen. Oubelkas liet foto’s van die situatie zien, gemaakt door goedbedoelende bewakers als bewijsmateriaal voor mensenrechtenorganisaties. “Dit zijn alleen nog maar foto’s,” zei hij erbij. “De geur mag je er zelf bij verzinnen.” De beelden waren verbijsterend, je kon een speld horen vallen in de zaal.

Vijf jaar lang zat Joseph Oubelkas onterecht in deze cel. Jaren waarin hij mensen voor zijn neus zag sterven en zelf moest zien te overleven. Niet alleen fysiek maar ook mentaal. Dat lukte hem door naar de zin van het leven te blijven zoeken, elke dag opnieuw, elke minuut, en zijn aandacht alleen daar op te richten.

Voor iedereen anders

“Een leven waar niet serieus over wordt nagedacht, is het leven niet waard”, zei filosoof Plato al in de vierde eeuw voor Christus. Maar de zin van het bestaan is niet voor ieder mens hetzelfde. De een vindt het antwoord in zichzelf door zich te richten op zelfontplooiing en geluk, de ander zoekt het juist in het helpen van anderen. Sommige mensen geloven in religie als de leidraad voor een zinvol bestaan, of ze proberen door een bijdrage aan het aardse leven – een kind, een boek, een baanbrekend onderzoek – hun aanwezigheid nuttig te laten zijn. En dan zijn er nog mensen die vinden dat het leven zinloos is, één grote grap. Of, zoals natuurkundige en kosmoloog Stephen Hawking ooit opmerkte, dat het zoeken naar de zin van het leven zelfs aanmatigend kan zijn. “Áls we op de vraag waarom wij bestaan al antwoord zouden vinden, zou dat de opperste triomf zijn van het verstand. Want dan zouden we de geest van het grootste mysterie dat er bestaat – het leven zelf – begrijpen.”

Zoeken naar dé zin van het leven is dus eigenlijk onmogelijk. Die is immers voor iedereen anders en kan worden bepaald door omstandigheden als afkomst, cultuur, (familie)geschiedenis en onze kennis en overtuigingen. Hoe uiteenlopend onze gedachten kunnen zijn, laat redacteur Fokke Obbema zien in zijn reeks artikelen met als thema De zin van het leven voor de Volkskrant. Obbema kreeg een hartstilstand, zweefde enige tijd tussen leven en dood en had een bijna dood-ervaring. Toen hij hersteld was, ging hij op zoek naar antwoord op de aloude vraag waarom wij mensen op aarde zijn. Hij interviewde daarvoor onder anderen filosofen, een broeder en een soefi (geestelijk leider binnen het soefisme, een mystieke stroming binnen de islam, red.), een astroloog en een cabaretier. De oogst: zeer uiteenlopende uitspraken over zingeving, variërend van “het leven is een leerschool voor wat daarna komt” (medium Johanna Maria Riemen) tot “een goed en waardig leven” (filosoof Joke Hermsen). Van “liefde voelen voor het leven zelf” (theatermaker Wendy Hoogendijk) tot een eenvoudig “geen” (socioloog Jolande Withuis). Wat in al deze interviews vooral duidelijk werd, is dat niemand helemaal zeker weet wat ‘de zin’ precies is. En wat in de ene levensfase een zingevende richting kan zijn, hoeft dat in een andere niet (meer) te zijn. Of andersom.

Allemaal waar

Toch bestaat er wel zoiets als de ‘gemene deler van zingeving’ volgens de Amerikaanse hoogleraar Richard Kinnier van Arizona State University, die honderden citaten van bekende persoonlijkheden door de tijd heen verzamelde en bestudeerde. In zijn bestseller The meaning of life kwam hij tot de conclusie dat er tien overkoepelende thema’s bestaan, die elkaar onderling kunnen overlappen: genieten, anderen helpen, de zin in jezelf zoeken, het leven zinloos vinden, in de wil van God geloven, overleven in (doods)strijd, de samenleving dienen, een wijzer mens worden, het leven als een mysterie of wonder zien en, als laatste, het leven als een grote grap ervaren, waardoor je het vooral niet te serieus moet nemen. Al die thema’s en benaderingswijzen van het leven zijn verschillend, zegt Kinnier, maar ze zijn ook allemaal waar. Want één waarheid bestaat niet, maar in een mix brengen ze ons misschien wel dichter bij dat ene antwoord op de vraag die al eeuwen wordt gesteld. Door erover na te denken, of omdat het leven ons soms gewoon met harde hard dwingt om naar dat antwoord te zoeken. Al is het maar om daardoor in leven te kunnen blijven.

Één waarheid bestaat niet, 
maar in een mix brengen 
ze ons misschien wel dichter 
bij dat ene antwoord

Brieven vol hoop

Dat laatste ontdekte ook Jospeh Oubelkas. Op de eerste dag dat hij zijn Marokkaanse hel betrad, nam hij zich heilig voor: ze krijgen hier alleen mijn lichaam, mijn gedachten blijven van mij. Zo vond hij toch een weg in de troosteloze, uitzichtloze situatie waarin hij zich vijf lange jaren bevond. Door drie keer per dag zijn tanden te poetsen boven dat vieze gat in de grond bijvoorbeeld (“Ik moest mezelf blijven verzorgen”). Door een bloementuin aan te leggen op de luchtplaats van de gevangenis (“rode, witte en blauwe bloemen die me herinnerden aan thuis”). Door zijn medegevangenen dagelijks fitnessles te geven (“We konden niets doen, of we konden fit worden”). Maar vooral: door elke dag de brieven te lezen die zijn moeder hem schreef. Brieven vol hoop, woorden van troost, aansporingen tot moed en levenslust. Hij leerde ze uit zijn hoofd en gebruikte ze als mantra’s in zijn cel. “Want er zijn veel dingen in het leven die je niet kunt veranderen. Maar je kunt altijd je houding aanpassen.”

Het komt misschien door de indrukwekkende lezing die hij van zijn verhaal wist te maken en de ongelooflijke inspiratie die dat die middag opleverde, maar op dat moment verwoordde hij wat mij betreft precies waar het om gaat in leven. Of we dat nu ‘de zin’ noemen of niet.

Leven=leren

Amélie: “Het wil er bij mij niet in dat het leven geen zin zou hebben. Leven is leren, ervaringen opdoen, en ik ben ervan overtuigd dat we op aarde ons uiterste best moeten doen om liefdevol te zijn naar onze medemens. Veel mensen hebben het zwaar, maar als anderen dan een beetje naar je omkijken, wordt het lijden draaglijker. Iedereen heeft immers een last te dragen. Al lijkt het alsof sommige mensen fluitend door het leven fietsen, niemand ontkomt aan verdriet en ellende. Alleen krijgt de een het vroeger op z’n pad dan de ander.”

“Liefde ervaren is ons hoogste doel op aarde”

Zoektocht naar jezelf

Randa: “Ik denk dat de zin van het leven een zoektocht naar jezelf is. Hoe word je de mooiste versie van jezelf in al je facetten? Hoe haal je het meeste plezier uit je leven, hoe vergroot je jouw levenskwaliteit, hoe zet je je levenservaring om in kracht en dienstbaarheid voor jezelf en anderen? Kortom, hoe wandel je naar je hart toe in plaats van ervandaan? Jij bent de hoofdpersoon in je leven, wie wil je zijn, worden en ervaren? En dat alles vanuit liefde. Want liefde ervaren is ons hoogste doel op aarde, als je het mij vraagt.”

Iets betekenen voor een ander

Simone: “Jarenlang was de zin van het leven voor mij: moeder worden. Toen dat niet lukte, dacht ik: waarom ben ik hier eigenlijk? Wat heb ik te brengen als ik geen mama word? Ik had geen idee en stortte me op mijn baan en sport. Jarenlang heb ik doelloos rondgedoold, ik had geen bewuste bestemming. Een navigatiesysteem zonder eindadres, zo voelde het. Wat nu de zin van mijn leven was, negeerde ik. Het was te pijnlijk. Ziekte zorgde uiteindelijk voor de ommekeer. Ik heb hulp gezocht en besefte dat mijn leven echt wel zin heeft, dat ik iets kan betekenen, al komen er geen kinderen. Ik moest eerst rouwen, huilen, boos zijn. Daarna kon ik inzien dat ik als vrouw niet ‘mislukt’ was en was ik in staat om een nieuwe bestemming te vinden. Ik ging lichaamsgerichte psychotherapie studeren en dat heeft mij veranderd. Mijn doel was om anderen te helpen die vastzitten in hun leven, net als ik. Sinds een jaar is dat specifieker geworden, ik begeleid nu vrouwen en stellen met een onvervulde kinderwens. De zin van mijn leven is nu om met mijn ervaringen iets te betekenen voor een ander. Ik help ze uit hun doolhof, leer ze de waarde van hun leven te zien. Mijn wens is om het taboe op dit onderwerp te doorbreken. Ik had nooit gedacht dat ik dit werk zou gaan doen, maar ik voel dat het klopt.”

Herinneringen maken

Jannette: “Het overlijden van mijn tante, mijn tweede moeder, toen ze 50 was, heeft mij laten zien dat het leven een deadline heeft en dat we niet weten wanneer die is. Het zou jammer zijn om alleen plannen voor later te maken, in plaats van nu te genieten. In de praktijk betekent dit dat wij thuis onze wensen uitspreken, ze een plaats in de agenda geven en dan dóen. Zo kiezen we er dit jaar voor om een reis naar Amerika te maken met onze zoon van een jaar. In het kort: geluk is voor mij mooie herinneringen maken met mensen die ik liefheb.”

Doen wat je gelukkig maakt

Annemieke: “Voor mij is de zin van het leven: doen waar je gelukkig van wordt. Na een paar jaar zoeken vond ik het antwoord in mijn kindertijd. Ik schreef altijd verhaaltjes en voelde dat dat is wat ik moet doen. Ondanks de onzekerheden die er ook bij horen, ben ik nu bezig met mijn eerste boek.”

Mensen verbinden

Marie-José: “Ogenschijnlijk heb ik alles mee in het leven, maar ik moest 40 jaar worden voordat ik inner peace vond. Voor mij is de zin van het leven: mensen verbinden. Dat kan op veel manieren. Zowel professioneel (ik ben matchmaker bij een datingbureau) als privé vind ik niets mooier dan vraag en aanbod bij elkaar brengen. Om op te merken waar mensen om mij heen mee rondlopen of behoefte aan hebben. Van een tip voor een goede oppas tot het vinden van een geliefde voor cliënten. De zin van mijn leven stond al die jaren gewoon voor mijn neus, maar dat het mijn passie is, weet ik pas sinds kort.”

Tekst: Liesbeth Smit.

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden