null Beeld

Libelle Legt Uit: heeft het hebben van stress ook positieve effecten?

De een heeft er sneller en vaker last van dan de ander. Maar dat spanning een reactie oproept, dat weten we allemaal. Over stress en wat het met ons doet. 

Een naderende deadline, terwijl er nog zo veel te doen is. Dat ene belangrijke ingrediënt voor het diner vergeten, terwijl de eters al aanbellen. De afslag gemist en de navigatie geeft aan dat de nieuwe aankomsttijd een half uur te laat is. Situaties waarvan veel mensen in de stress schieten. In plaats van rustig bedenken wat het beste plan van aanpak is, raken we in paniek, gaan snauwen, worden boos, nemen overhaaste beslissingen of doen van schrik helemaal niets meer. Met als resultaat dat we niet zelden schoorvoetend onze excuses moeten maken of anderszins moeten puinruimen.

Toch zijn dit soort reacties vanuit evolutionair oogpunt nuttig en zelfs levensreddend, zegt neurowetenschapper Erno Hermans, stressonderzoeker bij het Radboud MC. “Toen er nog achter elke rots een roofdier kon zitten, moesten we razendsnel beslissingen kunnen nemen: wegrennen, vechten of ons doodstil houden. Wie op dat moment eerst eens even goed ging nadenken, was er geweest.” En ook zonder dat er bloeddorstige leeuwen op de loer liggen, kunnen onze stressreacties waardevol zijn, benadrukt Hermans. “Snel reageren is soms nog steeds noodzakelijk, bijvoorbeeld als de auto voor je plotseling remt. Zonder stressreactie zouden we het niet lang maken.” Maar, geeft hij toe: “Bij de meeste stresssituaties waarmee we nu in ons dagelijks leven te maken hebben, is het niet heel handig om primair te reageren.”

Hormonen en hartkloppingen

Wat gebeurt er in ons lichaam bij acute stress? Dit onderzoeken Hermans en zijn collega’s onder andere door de voeten van proefpersonen in een bak ijs te houden. Vlak daarvoor behandelen ze hen bovendien heel koeltjes, zodat ze zich extra slecht op hun gemak voelen. Met behulp van hersenscans en bloedonderzoek worden vervolgens de reacties in het lichaam gemeten. Hermans: “Hieruit blijkt dat door stress de aanmaak van de hormonen cortisol en adrenaline omhoogschieten. Van deze hormonen weten we dat ze de prefrontale cortex minder actief maken: dit deel van de hersenen gebruiken we voor langetermijnplanning, wikken en wegen, helder nadenken en argumenteren. Evolutionair gezien is dit het nieuwere deel van onze hersenen. Bij stress krijgen onze oudere, emotionele hersensystemen juist de overhand, waardoor we meer vanuit een reflex reageren.”

Ook lichamelijk gebeurt er van alles: denk aan zweethanden, een droge mond en een versnelde hartslag en ademhaling. Van sommige reacties is niet duidelijk of ze nut hebben. Hermans: “Een verhoogde hartslag heeft een functie, want die maakt je alerter en actiever. Maar zweethanden? Ik kan niet goed bedenken wat je daaraan zou kunnen hebben.”

Verschil in beleving

Hoe we stress uiten, verschilt per persoon: de een valt stil, de ander wordt juist fel. Ook kunnen sommige mensen nog redelijk nadenken, terwijl anderen in de spreekwoordelijke ‘kip zonder kop’ veranderen. Daarbij verschillen we ook nog eens in hoe goed we überhaupt tegen stress kunnen. “Dat heeft deels met karakter te maken”, vertelt Bernet Elzinga, hoogleraar Stressgerelateerde Psychopathologie aan de Universiteit Leiden. “Extraverte personen kunnen over het algemeen beter omgaan met stress. Zelfs van heftige gebeurtenissen, zoals een scheiding, ziekte of ontslag, hebben zij doorgaans minder last dan introverte mensen. Mogelijk omdat ze eerder steun zoeken bij hun omgeving, wat stress doet verminderen. Erover praten helpt, net als fysiek contact: even een hand op je schouder en de stresshormonen nemen al af. Introverte mensen zoeken dit soort contact minder snel op.”

Ook is er verschil tussen mannen en vrouwen. Vrouwen ontwikkelen over het algemeen vaker dan mannen een stressgerelateerde aandoening, zoals een depressie of angststoornis. Erno Hermans: “Zij betrekken stress eerder op zichzelf en mannen meer op de buitenwereld. Mannen hebben weer vaker een agressieprobleem, onder andere doordat ze hogere testosteronwaarden hebben dan vrouwen.” Elzinga vult aan: “Maar we weten en begrijpen ook nog heel veel niet. Zo zijn de cortisolwaarden bij mannen in stresssituaties gemiddeld hoger dan bij vrouwen, terwijl ze aangeven zich niet zo gestrest te voelen.”

Zowel Hermans als Elzinga denken dat de individuele verschillen veel belangrijker zijn dan de sekseverschillen. Deze verschillen zijn voor een deel genetisch, al bestaat er niet zoiets als een stressgen. “En dan zijn die genetische effecten niet eens zo heel sterk, vooral ervaringen van vroeger zijn van invloed”, licht Hermans toe. “Zo weten we dat het stresssysteem van mensen met heftige jeugdtrauma’s continu staat ingesteld op gevaar. Dat was vroeger misschien nuttig, maar eenmaal volwassen is er sprake van een mismatch met de werkelijkheid.”

Tot slot reageert niet iedereen op dezelfde stressfactoren. De een sterft 1000 doden bij het idee een praatje te moeten houden voor een groep, de ander krijgt daar juist een enorme kick van, maar durft weer niet met de auto door een tunnel te rijden. Ook gaan sommige mensen gebukt onder deadlines, terwijl anderen juist beter presteren onder druk.

Wat zit erachter?

Voor wie snel heftig reageert, is het verstandig om eens na te gaan waar dat vandaan zou kunnen komen. Elzinga: “Vaak zit er een diepere laag onder onze reacties. Zegt de chef bijvoorbeeld: ‘Kom op jongens, we moeten even een versnelling hoger’, dan kan het zijn dat je daar ook andere dingen in hoort, zoals: ‘Ik ben niet goed genoeg’, ‘Ik word niet gewaardeerd om wat ik doe’, ‘Als het zo doorgaat, verlies ik mijn baan’, of ‘Mijn chef heeft de pik op mij.’ Dit soort gedachten kunnen worden getriggerd door zo’n opmerking en de stress verhevigen, terwijl die gedachten vaak niet kloppen. Jeugdervaringen kunnen hierbij een rol spelen, maar ook vermoeidheid en overprikkeling kunnen oorzaken zijn. In dat laatste geval is een stressreactie een signaal dat er wel wat taken van de lijstje geschrapt mogen worden. Bewustwording van wat er mogelijk achter die heftige gevoelens zit, zorgt ervoor dat je een situatie eerder kunt relativeren, waardoor je minder snel uit de bocht vliegt.”

Opschorten en ombuigen

Wat kunnen we doen om te voorkomen dat we onze chef afsnauwen, in huilen uitbarsten, een domme beslissing nemen of op een andere manier ongunstig reageren op stress? Allereerst is het belangrijk te leren signaleren dat er een stressreactie aan komt. Stress doet iets met je en het is belangrijk je ervan bewust te zijn wat er gebeurt. Dus vóel dat je kwaad wordt, of dat er tranen opwellen. Vervolgens is het zaak deze reactie op te schorten, zegt Bernet Elzinga. “Mensen die piekeren en malen, kunnen dan tegen zichzelf zeggen: dat heeft nu geen zin, vanavond mag ik een halfuur piekeren. Wie snel boos of huilerig wordt, doet er goed aan die emotie uit te stellen door even naar het wc te gaan of een ommetje te maken.”

Minder heftig reageren op stresssituaties is te trainen, zegt ook Erno Hermans. “Onder andere door de technieken van cognitieve gedragstherapie in te zetten, die erop gericht zijn ondermijnende gedachten om te buigen in geruststellende gedachten.” Gedachten als: het gaat helemaal mis, ik word ontslagen, vervang je dan bijvoorbeeld door: het zal wel loslopen en als ik toch word ontslagen, vind ik wel weer wat anders.

Wat ook helpt, is de vraag stellen: wat het allerergste wat er kan gebeuren en hoe groot is de kans dat dit ook echt gebeurt? Meestal werkt dat heel relativerend, maar niet altijd, waarschuwt Bernet Elzinga. “Natuurlijk zijn er situaties te bedenken waarbij het allerergste heel heftig én heel realistisch is, zoals bij het wachten op een ziekenhuisuitslag. Dan is het beter jezelf voor te houden: het is nog niet zover, ik kan er nu niks aan veranderen, ik deal er wel mee als ik de uitslag krijg. En zoek afleiding: een spelletje doen, puzzel maken of een stukje wandelen. Dat werkt trouwens ook bij deadlinestress, een kwartiertje buiten gaan lopen, levert vaak meer op dan maar door buffelen. Even afstand nemen, maakt de zaken vaak weer helderder.”

Ter geruststelling: een fikse dosis stress op zijn tijd is helemaal niet zo erg, zolang het maar niet te lang duurt. Erno Hermans: “Het stresshormoon cortisol onderdrukt het immuunsysteem, dus chronische stress is wel erg ongezond. Maar als je na een stresspiek weer tot rust komt, is er niets aan de hand. Ik denk zelfs dat het behoorlijk saai is om helemaal nooit stress te ervaren.”

Stress en de cyclus

Stressbestendigheid hangt nauw samen met de hormonale cyclus. Tussen de eisprong en de menstruatie is de cortisolspiegel in ons bloed hoger dan tussen de menstruatie en de eisprong. Veel vrouwen reageren in die periode heftiger op stress en tegenslag. Na de overgang vallen de verschillen tussen mannen en vrouwen weg en schiet het cortisolgehalte bij stress sowieso sterker omhoog dan bij jongere mensen.

Tekst: Judith van Ankeren. Beeld: iStock

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden