DIT IS MIJN LEVEN

Miloe van Beek schreef een boek over haar verborgen familieverleden

null Beeld Petronellanitta
Beeld Petronellanitta

Tijdens haar jeugd hoort journalist Miloe van Beek genoeg verhalen over haar opa die bij het verzet had gezeten. Maar waarom zwijgt iedereen toch zo krampachtig over haar overgrootvader?

Arnhem, juni 1996.
“Dus omdat ik twintig ben mag ik niets vinden? Omdat ik die stomme oorlog niet heb meegemaakt? Ik vind het belachelijk. Misschien moet je moeder eens in therapie.”

“Zo is het nou eenmaal, Miloe. Er zijn dingen die jij niet weet.”

Ja, ja, ja. Tulpenbollen eten in de hongerwinter, de Jodenvervolging, mijn grootvader de verzetsheld die zijn trauma’s wegdrinkt, mijn grootmoeder met haar venijnige oordelen over alles en iedereen. Elk gesprek in de familie komt uiteindelijk weer uit bij die stomme oorlog.”Er klinkt een zucht aan de andere kant van de lijn.

“Je begrijpt niet hoe moeilijk het is. Ligt. Hoe moeilijk het ligt.”

“Nee, ik begrijp het inderdaad niet. Misschien moeten jullie het me eens uitleggen. Dat geheimzinnige gedoe. Ik heb er genoeg van. Dag pap.”

Uit: Daar praten wij niet over

null Beeld

“Mijn oma Sacha was geen vrouw die met thee en tumtummetjes op me zat te wachten. Als kind vond ik het soms best spannend om bij haar langs te gaan. Ze was wat afstandelijk, geen oma die makkelijk knuffelde. ‘Ik dacht dat je dood was’, zei ze weleens als ik volgens haar te lang niet op bezoek was geweest. Ze was scherp, had vaak een oordeel. Ik kom uit een vrij intellectuele kunstenaarsfamilie, de lat lag hoog. Op mijn verjaardag gaf mijn oma me geen speelgoed, maar een ingewikkeld instrument, een herbarium om bloemen in te drogen of een boek over hoe je gedichten schreef. De gedichtjes die ik haar vervolgens stuurde, kreeg ik vol verbeteringen terug. Ik was nooit helemaal mezelf bij haar, maar ging ook niet met haar in discussie.

Pas op mijn twintigste durfde ik op een avond tegen haar in te gaan. Ik leerde op de School voor Journalistiek over de geschiedenis van het Midden-Oosten en tijdens een etentje met mijn ouders en grootmoeder koos ik de kant van de Palestijnen. Toen barstte de bom. ‘Joden moeten worden beschermd. Altijd. Ze hebben altijd gelijk’, tierde mijn oma. Zo’n uitbarsting had ik nog nooit meegemaakt. Ze liep woedend weg en we hebben het daarna nooit echt uitgepraat. Er ontstond meer afstand tussen ons. In 2001 werd ze ernstig ziek en ze overleed een jaar later.”

null Beeld

Getraumatiseerd

“Als er in mijn familie over de oorlog werd gesproken, ging het altijd over mijn opa Marius, die in het verzet had gezeten en daarvoor geridderd was. Maar toen ik tien jaar geleden de door mijn tante opgetekende memoires van mijn oma las, ontdekte ik dat er nog een oorlogsverhaal was dat niemand me ooit had verteld. Oma’s vader – kunstenaar Ed Gerdes – had in de oorlog een prominente rol bij de NSB. Mijn grootmoeders memoires waren feitelijk opgeschreven, maar raakten me enorm. Ze bleek een gevoelig meisje dat veel had meegemaakt in haar jeugd. Onder de laag van boosheid en oordelen zag ik opeens een getraumatiseerde vrouw. Als schrijver wist ik: dit is een verhaal dat ik verder wil uitzoeken, en ook persoonlijk kreeg ik steeds meer het gevoel dat het levensverhaal van mijn grootmoeder belangrijk was.

Misschien beïnvloedden haar trauma’s mij ook nog. Ik ontdekte dat mijn oma’s ouders begin jaren dertig gescheiden waren, zelf leefde ze gescheiden van mijn opa en ook mijn ouders gingen uit elkaar. En ik zocht al jaren een oplossing voor het opstandige gedrag van mijn zoon Otis. Na een workshop familieopstellingen besefte ik: de geschiedenis van je voorouders kan doorwerken in je eigen leven. Het wordt nu echt tijd dat ik de familiearchieven verder ga uitspitten en het verhaal opschrijf.”

null Beeld

Scheiding

“In de archieven las ik dat mijn dat oma Sacha in de jaren dertig opgroeide in een welvarend gezin in Laren. Met haar vader Ed, moeder Adèle, broer Eric en zusje Doedie woonde ze in een villa met dienstmeisjes. Ed was een kunstschilder die maar niet doorbrak. Sacha’s moeder was ongelukkig in haar huwelijk en begon een affaire met een andere man. Ed was er kapot van. Hij zette zijn vrouw het huis uit en vroeg een scheiding aan, een enorm taboe in die tijd. Sacha en Eric moesten bij hun vader wonen, Doedie bij haar moeder. Toen Ed hertrouwde met Cilla, het Duitse kindermeisje met wie hij twee kinderen kreeg, werd zijn al sluimerende liefde voor de NSB verder aangewakkerd. Hij klom op tot hoofd van het Gilde Beeldende Kunst van de Kultuurkamer.”

Laren, mei 1934
“Goedemorgen wonderschone dochter van mij!” Haar vaders ogen glansden zo dat Sacha zichtzelf er bijna in kon zien. Ze glimlachte naar hem en vroeg of hij ook thee wilde. “Graag!” riep hij. “Dan kan ik je meteen vertellen waar ik mee bezig ben.” Hij pakte een stoel en ging tegenover haar zitten. Het was Sacha al opgevallen dat hij meer schilderde en soms zelfs zingend door het huis liep. Eerst dacht ze dat het kwam door de geboorte van Eddie, maar hij trok zich zo weinig aan van de baby dat dat het niet kon zijn. “Ik heb een belangrijke opdracht gekregen Sacha”, zei hij ineens ernstig. “Ik mocht het portret van Anton Mussert tekenen.”
Uit: Daar praten wij niet over

“Als ik boeken over slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog las, bijvoorbeeld ’t Hooge Nest van Roxane van Iperen, schaamde ik me soms en stopte ik weer een tijdje met schrijven. Mocht het verhaal van mijn familie er wel zijn? Mijn overgrootvader was actief onderdeel van het afschuwelijke regime, dat wilde ik op geen enkele manier goedpraten. Ik vroeg me tijdens het researchen vaak af of hij wist wat er in de kampen met de joden gebeurde. Tegelijkertijd dacht ik ook: niemand wordt slecht geboren. Hij was een gekwelde kunstenaar die hunkerde naar erkenning. Was hij naïef? Kreeg hij grootheidswaanzin?

Ik leefde niet in die tijd en het is moeilijk om er een oordeel over te vormen, iets wat ik ook niet wil in mijn boek. Ook omdat dat indirect voelt als een oordeel over mij. Ik merkte sowieso dat tijdens mijn onderzoek mijn overgrootvaders NSB-verleden zwaarder gingen wegen dan het verzetsverhaal van mijn opa, alsof schaamte sterker is dan trots. In mijn boek wil ik vooral vertellen hoe het voor een opgroeiend meisje is om te zien dat haar vader een keuze maakt waar ze het niet mee eens is, hoe ze heen en weer wordt geslingerd door emoties. Ze hield van haar vader, maar niet van zijn ideeën. Misschien wist ze dat hij ‘fout’ zat doordat ze een tijd op een kostschool in Zwitserland heeft gezeten of omdat haar moeder er anders in stond. Of omdat ze – net als mijn zoon Otis – altijd vragen stelde. Ze wilde altijd weten waaróm ze iets moest doen, iets moest leren. Ze was veel koppiger dan haar broer en zus.”

null Beeld

Schuld en schaamte

“Of mijn oma in de oorlog vanwege haar vader of uit echte liefde met een verzetsheld is getrouwd, daarover verschillen de meningen. Ik weet het niet, maar ik denk wel dat ze per se aan de goede kant van de geschiedenis wilde uitkomen. Het schijnt dat nazaten van NSB’ers vaak onbewust ‘het goede’ willen doen. Dat zie ik terug bij mezelf. Voor ik mijn familiegeschiedenis uitzocht had ik vaak het gevoel: wie ben ik om ruimte op te eisen, op een podium te gaan staan, mijn verhaal te vertellen? Ik schaamde me vaak voor mijn eigen welvaart en bevoorrechte positie, waar had ik dat aan verdiend?

Het is misschien psychologie van de koude grond, maar nu ik het verzwegen verhaal van mijn oma ken, kan ik mijn eigen gevoelens beter plaatsen. Het schaamtepatroon in de familie hield me klein. Door haar verhaal naar buiten te brengen heb ik dat doorbroken. Ik heb sindsdien minder moeite om mijn mening te laten horen en iets te doen met mijn talenten. En toeval of niet, met de gedragsproblemen van mijn zoon gaat het ook beter. Ook hij durft zich meer te laten zien. Misschien helpt het hem dat ik uit mijn schulp ben gekropen.”

Harde kritiek

“Ik kon dit boek schrijven omdat ik ver genoeg van mijn overgrootvader af sta om me schuldig te voelen over de keuzes die hij heeft gemaakt. Bij mijn vader en zijn zussen is dat nog een spanningsveld. Een tante heeft jaren geleden een film over Ed Gerdes gemaakt, maar die is nooit groot naar buiten gebracht. Ze wílde het wel, maar er was weerstand in de familie en weer die schaamte. Daar moet denk ik toch een generatie overheen gaan. Met mijn vader heb ik stevige discussies gevoerd over het boek. Die gingen niet zozeer over het verhaal van mijn oma, maar over de privégesprekken tussen ons die ik heb opgetekend.

Mijn vader kan – net als zijn moeder – soms wat hard zijn in zijn kritiek. Dat vond ik moeilijk, maar het boek heeft er ook voor gezorgd dat we gesprekken zijn gaan voeren die verdergingen dan de familiegeschiedenis, bijvoorbeeld over dingen die ik vroeger heb gemist of moeilijk vind. Alleen al daarom heeft het schrijven van dit boek me veel gebracht en ik hoop dat ik anderen kan inspireren om ook in een familiegeschiedenis te duiken. Het kan zo veel helderheid geven en je dichter bij je ouders of andere familieleden brengen. Nee, niet iedereen in de familie is blij met dit boek en de manier waarop ik de belevingswereld van mijn grootmoeder heb ingevuld en ingekleurd. Ik vond het moeilijk om te horen dat mijn oma niet gewild zou hebben dit ik dit boek schreef, ook dat heeft me aan het twijfelen gebracht, maar ik weet dat ik dit met de beste intenties heb gedaan.”

Overleven

“Op 10 mei 1945 overleed mijn overgrootvader Ed Gerdes vader in een ziekenhuis in Den Haag. De officiële doodsoorzaak was een bloedvergiftiging, maar of het echt een natuurlijke dood was, heeft mijn oma nooit uitgezocht en dat ga ik ook niet doen. Feit is dat ze nooit afscheid heeft kunnen nemen, het was een open einde in haar leven. Nu zou je in therapie gaan, vroeger ging je gewoon door. Mijn oma heeft een schild opgetrokken om te overleven. Het is jammer dat ik dat nooit met haar heb kunnen bespreken, maar ik ben ook blij dat ik haar op deze manier alsnog heb leren kennen. Ze is me dierbaarder geworden en ik lijk meer op haar dan ik ooit had gedacht. Of ze blij zou zijn met het boek? Ik denk dat ze het, met mijn doel om de schaamte voor volgende generaties te doorbreken, best heel mooi gevonden had. Het idee dan hè, ze had er ook ongetwijfeld met haar rode pen doorheen gekrast.”

null Beeld
  • Fotografie: Petronellanitta. Styling: Gwendolyn Nicole. Haar en make-up: Wilma Scholte. M.m.v. American Vintage via Orangebag.nl (vest), vondelamsterdam.nl (trui), Inwear (broek), Mostert & Van Leeuwen (pumps)
Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden