null Beeld

Oma’s oogappel: “Onze spruit moet het ook nog eens doen zonder neven en nichten”

De dochter van journalist Irene van den Berg is niet alleen enig kind, 
maar ook nog eens enig kleinkind. Aan aandacht geen gebrek, dus. 
Maar hoe voorkom je prinsessengedrag?

“Ga jij maar door met koken”, zegt mijn dochter tegen mijn moeder. Ze is met opa aan het spelen en wil daarbij niet gestoord worden. Mijn ouders moeten er hard om lachen en mijn moeder verdwijnt weer in de keuken. Tuurlijk, de politiek incorrecte uitspraak van mijn dochter is grappig. Maar ik verbaas me wel over de vanzelfsprekendheid waarmee ze mijn moeder probeert te commanderen. Is dit een kleuter die uit de bocht vliegt, of is het prinsessengedrag van een enig kleinkind?

Minder kinderen

Steeds meer opa’s en oma’s hebben maar één kleinkind om zich op te richten doordat steeds meer kinderen enig kind blijven. Op dit moment zijn er 1,1 miljoen huishoudens met een enig kind en dat aantal groeit. In 2018 was ongeveer 12 procent van de 6- tot en met 11-jarigen enig kind, in 2003 was dat nog 10 procent. Daarnaast krijgen steeds meer Nederlanders helemaal geen kinderen; ze vinden geen geschikte partner, richten zich liever op hun carrière of hebben gewoon geen zin in de zorg. In 1970 hadden Nederlandse vrouwen gemiddeld 2,5 kinderen. In 2017 waren dat er nog 1,62 kinderen. Daarmee daalt automatisch ook het aantal kleinkinderen.

Het plaatje van mijn familie past daar precies in. Mijn man heeft één broer, en die heeft geen kinderwens. Ik ben enig kind. En mijn dochter dus ook. Ik had er graag twee gewild, maar zwanger worden bleek moeilijk. Toen ik uiteindelijk in verwachting raakte door ivf, was ik niet alleen ontzettend gelukkig dat we een kind kregen, maar ook dolblij dat mijn man en ik weer verder konden met ons leven. Ik was klaar met de maandelijkse cyclus van hoop en teleurstelling. Zó klaar, dat een tweede er nooit van is gekomen.

Nu ben ik veertig en ik heb er vrede mee dat het bij één kind is gebleven. Mijn lief denkt er gelukkig net zo over. Maar mijn dochter heeft niets te kiezen. Is het wel goed voor haar dat ze niet alleen de volledige aandacht krijgt van haar ouders, maar ook van haar grootouders?

Onze spruit moet het ook nog eens doen zonder neven en nichten

Diepere band

Mijn ongerustheid komt voort uit de vele vooroordelen die er tegen enig kinderen bestaan. We zouden zielig, verwend en minder sociaal zijn, al wordt dat niet bevestigd door wetenschappelijk onderzoek. Zo concludeerden twee Amerikaanse wetenschappers na het vergelijken van 141 onderzoeken dat enig kinderen even sociaal, volwassen, dominant, tevreden en populair zijn als kinderen met broers of zussen. Maar onze spruit is ‘dubbel belast’. Ze heeft niet alleen geen broers en zussen, ze moet het ook doen zonder neven en nichten. Zou dat nog iets uitmaken?

Orthopedagoog Mariëlle Beckers stelt me gerust. “Het kan juist harstikke leuk zijn dat de grootouders zich maar hoeven te richten op één kind. Vaak verdiept dat de band en ontstaat er een waardevolle relatie, zowel voor de grootouders als het kleinkind.” Wanneer grootouders meer kleinkinderen hebben, worden de contacten volgens haar snel vluchtiger. “Tenzij ze er een dagtaak van maken om voor de kleinkinderen te zorgen.”

Dat is precies de reden waarom mijn moeder zegt één kleindochter prima te vinden. Ze wil genoeg tijd overhouden voor wat ze haar ‘eigen dingen’ noemt, zoals vrijwilligerswerk, cursussen, tennis en dagjes weg met mijn vader. Mijn ouders passen om de week op woensdagmiddag op en springen bij in vakanties. Dat zou moeilijker gaan met een grote schare kleinkinderen. Voor mijn schoonvader (mijn schoonmoeder leeft niet meer) geldt hetzelfde. Hij heeft een druk sociaal leven en woont op anderhalf uur rijden van ons huis. En hij past net zoveel op.

Grootouders zijn 
voor een enig kind 
van levensbelang bij 
een scheiding

Prinsessengedrag

Hoe zit het dan met dat prinsessengedrag? Zodra mijn ouders er zijn, eist mijn dochter hun volledige aandacht op. Mijn vader heeft zijn jas nog niet uit, of hij is al aan het voorlezen. Geen enkel probleem, vindt familietherapeut Else Marie van den Eerenbeemt. “Je kunt een kleinkind nooit te veel aandacht geven. Grootouders hebben een andere band met hun kleinkinderen dan ouders. Grootouders bieden een kleinkind op de eerste plaats veiligheid: bij mama mag je niet de hele middag op schoot zitten, bij opa wel.” Ouders zijn, volgens haar, belast met de opvoeding. Opa en oma niet. “Kinderen kennen dat verschil.”

Ook materiële verwennerij van grootouders kan daarom niet zoveel kwaad volgens Van den Eerenbeemt. Nu valt dat bij ons ook wel mee. Voor verjaardagen en sinterklaas is vaak even cadeau-overleg. Alleen mijn moeder heeft de neiging om haar kleindochter ‘kleinigheidjes’ toe te stoppen, zoals kleurboekjes, stickers en alles wat je in de supermarkt kunt sparen.

“Grootouders mogen van mij zoveel cadeaus geven als ze willen. Dat is het leuke van opa en oma zijn. Alleen wanneer de grootouders van de ene kant een veel grotere portemonnee hebben dan die van de andere kant, is het handig om als ouders regels te stellen.”

Van den Eerenbeemt ziet voor het enig kleinkind eigenlijk alleen maar voordelen. “Geweldig toch, dat opa en oma alle aandacht op jou kunnen richten?” Een goede band met grootouders is volgens haar juist extra belangrijk voor kinderen zonder broers of zussen. Grootouders zijn voor hen ‘van levensbelang’ bij een scheiding, zo stelt de familietherapeut. “Andere kinderen kunnen het er nog met hun broers en zussen over hebben, maar een enig kind draagt die last alleen. Vaak zijn opa en oma dan de enige veilige haven.”

Grootouders moeten wel opletten dat ze geen druk leggen op hun enige kleinkind, vindt orthopedagoog Mariëlle Beckers. “Ze zitten misschien heel erg op het bezoek van hun kleinkind te wachten, ook op momenten dat het kind er niet zo’n zin in heeft. Zo zijn kinderen: het ene moment vinden ze opa en oma fantastisch, het volgende moment heel irritant. Daar moet ruimte voor zijn, ook bij een enig kleinkind.”

null Beeld

Vriendinnetje mee

De geruststellende woorden van beide deskundigen, stemmen me positief. Toch denk ik dat er wel degelijk nadelen zitten aan enig kleinkind zijn. Neem het gemis van neven en nichten. Zelf heb ik goede herinneringen aan logeerpartijtjes bij nichtjes, en op familiefeestjes waren er altijd speelkameraadjes. Mijn dochter is met Kerstmis en sinterklaas het enige kind in het gezelschap. Ik vind dat soms toch een beetje zielig.

Ik sla de literatuur over enig kinderen er nog eens op na en stuit op een onderzoek uit de VS. Amerikaanse wetenschappers interviewden twintigers die waren opgegroeid als enig kind. Het grootste deel had zich in zijn jeugd niet eenzaam gevoeld. Ik trouwens ook niet. Ik had veel vriendinnen, ze mochten zelfs mee op vakantie toen ik ouder was. Hoe zit dat bij enig kleinkinderen? Beckers: “Ik geloof niet dat enig kleinkinderen sneller eenzaam zijn. Als je dochter genoeg vriendinnetjes heeft, compenseert dat de afwezigheid van neven en nichten. En als je bang bent dat familiefeestjes saai zijn voor haar, neem dan eens een vriendinnetje mee.” Goede tip, al ligt dat met sinterklaas en Kerst weer wat lastig.

Kijk, met slechts één kind in jullie midden, wel uit dat het de gesprekken niet over te volwassen onderwerpen gaan, waarschuwt Beckers. “Een kleuter hoeft niet alle werkperikelen van zijn moeder te weten. Voor een kind is die informatie vaak lastig te plaatsen, het kan zich zorgen gaan maken. In het ergste geval kan er zelfs parentificatie optreden, een psychologisch proces waarbij het kind de verantwoordelijkheid op zich neemt voor het welbevinden van een ouder.”

Zo erg is het bij ons niet, maar het is goed om na te denken over de onderwerpen die we bespreken. Zeker met een paar familieleden die politieke discussies niet schuwen. Misschien is klimaatverandering en alle ellende die daarbij hoort niet zo’n gezellig onderwerp tijdens de verjaardag van een kleuter.

Ongedeelde herinneringen

Als ik kijk naar onze familie, met mijn kleine meid als middelpunt van de belangstelling, is er nog iets anders dat steekt. Over vijftig jaar zijn al deze volwassenen er hoogstwaarschijnlijk niet meer en zij als enige waarschijnlijk nog wel. Ze kan dan met niemand meer praten over hoe het was vroeger, niemand die er ook bij was met Kerst en sinterklaas. Niemand die nog mee kan lachen over dat ene geweldige sinterklaasgedicht of die mislukte kalkoen. Ik heb het zelf nooit vervelend gevonden om enig kind te zijn, maar dit is wel een pijnpunt. Als mijn ouders overlijden, ben ik de enige die nog herinneringen heeft aan onze dagjes naar Noordwijk en de vakanties naar Menorca. Voor mijn dochter geldt dat in het kwadraat, zij heeft later zelfs geen nichten en neven om herinneringen mee op te halen. Daarom zit er maar één ding op: haar nu veel tijd laten doorbrengen met haar grootouders, zodat ze ze goed blijft onthouden. Inclusief ijsjes, stickers en onverdeelde aandacht.

Meer=meer

Grootouders die oppassen, krijgen meer kleinkinderen. Onderzoekers van de Vrije Universiteit in Amsterdam volgden van 2010 tot 2017 182 Nederlandse grootouders. Bij de deelnemers die niet oppasten, kreeg 35 procent er een extra kleinkind bij. Bij opa’s en oma’s die wel veel oppaste, was dat maar liefst 66 procent.

Dat ijsje is niet zo onschuldig

De meeste opa’s en oma’s trakteren kleinkinderen graag op een ijsje, frietjes of pannenkoeken. Helaas blijkt die verwennerij niet zo onschuldig. Volgens wetenschappers aan de Universiteit van Glasgow hebben opa en oma vaak een slechte invloed op de gezondheid van hun kleinkinderen. De wetenschappers vergeleken 56 studies uit 18 landen die het gedrag van grootouders ten opzichte van hun kleinkinderen onder de loep namen. Daaruit bleek dat grootouders het voedingspatroon en lichaamsgewicht van kleinkinderen negatief beïnvloeden, wat weer tot frustratie leidt bij de ouders.

Tekst: Irene van den Berg. Fotografie: Petronellanitta.
Styling: Maartje Bodt. Haar en make-up: Astrid Timmer. M.M.V. Selected Homme (overhemd), Matinique (chino), Scotch & Soda (gele sneakers), Storm & Marie (jurk), Superga (witte sneakers), Blake Seven (T-shirt en rok), Mango (muiltjes), WE (jurkje), All Star (gympjes).

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden