null Beeld

Rouw en verwerking: “Het is een rugzak met stenen die ik altijd meedraag”

Deze week start het proces tegen de mannen die worden verdacht van het neerhalen van vlucht MH17. Een rechtszaak die bij de nabestaanden veel zal oprakelen. Is verlies van dit formaat wel te verwerken? “Het is vooral moeilijk omdat er een dader is die dit allemaal heeft veroorzaakt.”

Op 17 juli 2014 kwamen 298 mensen om het leven, toen een Boeing van Malaysia Airlines met vluchtnummer MH17 neerstortte in het oosten van Oekraïne. Onder hen waren 193 Nederlanders. Veel mensen kennen via via wel iemand die in dit vliegtuig naar Kuala Lumpur zat. De omvang van de ramp en het verdriet waren enorm. Wie herinnert zich niet de vliegtuigen met stoffelijke resten die landden op vliegveld Eindhoven en de duizenden mensen langs de A2 en A27 die de colonne rouwauto’s ontroerd gadesloegen. Applaus, bloemen, tranen en kippenvel.

Nu, bijna 6 jaar later, zijn de toeschouwers verdergegaan met hun leven. Hoe anders is dat voor de honderden nabestaanden. Zij verloren een geliefde, een kind, ouders, broer, zus, vriend, buurvrouw, collega, klasgenoot. Omgaan met een plotselinge dood is zwaar. Maar als het verlies werd veroorzaakt door een gruwelijke en traumatische gebeurtenis, is de verwerking nog zwaarder. Naast het verdriet hebben de nabestaanden ook te maken met onzekerheid over wat er is gebeurd. Hoe waren de laatste minuten? Hebben de slachtoffers iets gemerkt? Waren ze bang of hadden ze pijn? En wie heeft dit op zijn geweten?

Complexe rouw

“Van de mensen die een geliefde verliezen door ziekte of ouderdom, functioneert 90 procent na een jaar weer redelijk normaal. Bij nabestaanden van een moord of aanslag duurt het meestal langer”, vertelt Jos de Keijser. Hij is bijzonder hoogleraar psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en onderzocht met collega’s het rouwproces van nabestaanden van vlucht MH17. De resultaten staan in het boekje In mijn leven is iets kapot, dat werd uitgegeven door Fonds Slachtofferhulp. “We denken dat rouw na een verschrikkelijke gebeurtenis als met vlucht MH17 complexer is, omdat er een schuldige is”, zegt hij “Er is een dader die het verlies en de pijn heeft veroorzaakt. Daardoor voelen mensen zich meer slachtoffer, zijn bozer en prikkelbaarder en dat leidt tot klachten.” Uit het onderzoek blijkt dat 60 procent van de nabestaanden na een jaar last had van complexe rouw (PCRS), posttraumatisch stresssyndroom (PTSS), depressie of meerdere stoornissen tegelijk.

Als een geliefde sterft na een lang ziekbed of door ouderdom, is er sprake van acute rouw. Er is diep verdriet en pijn, maar na verloop van tijd volgt er verzoening met het feit dat iemand er niet meer is. Er komt weer ruimte voor andere dingen. Bij complexe rouw blijft het gemis in alles aanwezig. “Je moet het een plekje geven”, zeggen mensen dan, maar dat lukt niet. Bij de ramp met MH17 zijn er factoren die dat ook wel heel moeilijk maken. De nabestaanden verloren hun geliefde(n) – tweederde van de nabestaanden verloor meer dan één dierbare – op een gewelddadige manier. Ze moeten zien om te gaan met schokkende televisiebeelden en foto’s. Als ze er niet onverwacht mee door de media mee worden geconfronteerd, dan schuift het brein wel af en toe zo’n heftig plaatje naar voren. Zij hebben geen afscheid kunnen nemen, maar kregen hun geliefde terug in body parts, in een gesloten kist. Van sommige mensen werd helemaal niets teruggevonden. Tot slot is het verlies van een kind een risicofactor voor complexe rouw. Bij de ramp in Oekraïne kwamen ook gezinnen met kinderen om en jonge mensen die een mooie reis wilden maken. Hun ouders bleven verscheurd achter.

Werkgeheugen

Dat bij complexe rouw het verlies zo allesoverheersend blijft, heeft alles te maken met het werkgeheugen en het autobiografische geheugen. “In het werkgeheugen zitten alle dingen die je vandaag deed. Wat je vanmorgen hebt gegeten en wat een collega net zei”, legt Jos de Keijser uit. “Als ik vraag krijg wat er vorige week zondag op het menu stond, moet ik daar hard over nadenken. Die informatie is verdwenen uit het werkgeheugen en niet opgeslagen in het autobiografische geheugen, waarin alle belangrijke informatie wordt bewaard, zoals herinneringen. Als informatie uit het werkgeheugen naar het autobiografische geheugen gaat, vindt verwerking plaats. Daarbij wordt het werkgeheugen als het ware opgeschoond. Traumatische gebeurtenissen blijven echter in het werkgeheugen zitten, inclusief nare beelden. Mensen worden ’s morgens wakker en – bám – die beelden zijn er weer. Van lichamen in een veld, van een uiteengereten vliegtuig. Dat werkgeheugen zit zó vol met gedachten over de aanslag dat er geen nieuwe dingen bij kunnen. Gevolg: deze mensen kunnen zich niet goed concentreren, onthouden minder, slapen slechter, worden oververmoeid en prikkelbaar.”

Kracht & steun

Hoe uitzichtloos en zwaar het ook lijkt, effectieve behandeling van complexe rouw is mogelijk. Een jaar na de ramp had zestig procent van de nabestaanden van vlucht MH17 ernstige psychische klachten. Tweeënhalf jaar na de ramp was dat gedaald tot 36 procent. Door gerichte behandeling, zoals EMDR en cognitieve gedragstherapie, werd het verder omlaag gebracht naar 12 procent.

Niet alle nabestaanden hadden therapie nodig, sommigen lukte het om op eigen kracht hun leven weer op te pakken. In het onderzoek van De Keijser en zijn collega’s worden zij ‘de veerkrachtige groep’ genoemd. “Uit onderzoek weten we dat het verwerken sneller gaat als iemand uit de woede kan stappen en minder bezig is met wraak en de dader. De hersenen doen hun werk: van het werkgeheugen naar het autobiografisch geheugen. Het gemis blijft natuurlijk, maar ze hebben minder last van beelden en piekergedachten. Dat mensen veerkrachtig zijn, is overigens geen verdienste. Het heeft te maken met hun karakter, opvoeding en wat ze eerder meemaakten. Je kunt je voorstellen dat het voor iemand die al veel voor de kiezen heeft gehad, moeilijk kan zijn dit óók nog te moeten verwerken.”

Over welke vorm van rouw we het ook hebben, wat altijd helpt is support van anderen. Aandacht, luisteren, er zijn. Door de ramp met MH17 waren héél veel mensen geraakt. Collectieve rouw, heet zoiets. Misplaatst of juist steunend? “Het laatste”, zegt De Keijser. “Wat nabestaanden wél moeilijk vonden, was de rol van sommige media, die te pas en te onpas beelden uitzonden van de plek waar het toestel neerstortte en die nabestaanden soms ook lastigvielen. Dat er zó veel mensen langs de kant stonden toen de rouwauto’s van Eindhoven naar Hilversum reden of op een andere manier lieten zien dat het ze had geraakt, hebben de meeste nabestaanden als steun ervaren.”

De MH17 rechtszaak

Het Openbaar Ministerie vervolgt 4 verdachten uit Rusland en Oekraïne voor het neerhalen van vlucht MH17. Ze worden verdacht van moord. Op 9 maart begint het proces. Jos de Keijser is bezorgd over wat dit met de rouw van de nabestaanden zal doen. “Aan de ene kant is het belangrijk voor de verwerking dat deze gruweldaad door een rechter wordt beoordeeld en veroordeeld. Tegelijkertijd rakelt een rechtszaak ook veel op, bij nabestaanden. Het werkgeheugen komt weer vol met alle nare details die dan aan bod komen. Er zijn nabestaanden van vlucht MH17 die wachten op de veroordeling. Zij zeggen dat ze daarna pas echt kunnen rouwen. Helaas gaan dit soort rechtszaken meestal ongelooflijk traag. Het kan wel 8 jaar duren, 10 procent van een gemiddeld mensenleven. Daarom adviseer ik nabestaanden om er nú mee aan de slag te gaan en die zware last af te leggen.”

We spraken met Jeanne en Bart Hornikx die hun enige kind, dochter Astrid (31) en hun schoonzoon Bart (40) verloren. Lees hier het interview.

Tekst: Deborah Ligtenberg. Beeld: Istock

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden