null Beeld Getty Images/iStockphoto
Beeld Getty Images/iStockphoto

Terug in de tijd: wat we kunnen leren van onze familiegeschiedenis

Wie in de eigen familiegeschiedenis duikt, stuit soms op onverwachte verhalen. Vaak blijkt ook dat gebeurtenissen uit het verleden invloed hebben op het heden. Hoe pak je zo’n onderzoek naar vroeger aan?Het begon allemaal op de zolder van haar ouderlijk huis. Jaren geleden vond schrijfster Suzanna Jansen daar een bidprentje met een foto van iemand die ze nog nooit had gezien. “Toen ik mijn moeder ernaar vroeg, bleek het om mijn overgrootmoeder te gaan. ‘Och, dat arme mens. Die werd verstoten en onterfd door een verkeerd huwelijk en toen werd de familie arm’, was haar reactie toen ze het prentje zag. Toen ik op onderzoek uit ging, bleek dat ze was geboren in het Derde Gesticht van Veenhuizen, een heropvoedingsgesticht. Niet alleen zij, maar liefst drie generaties vóór haar hadden daar ook gewoond. Ik was journalist genoeg om meteen te weten dat dit om een grote geschiedenis ging. Dat was ook zo: in de loop van de eeuw woonden er zo’n honderdduizend mensen in dat heropvoedingsgesticht. Maar in onze familie was dat een goed bewaard geheim.”

De rest is misschien bekend: het boek Het pauperparadijs (2008), dat Jansen na jarenlang onderzoek over haar familie in Veenhuizen publiceerde, werd een bestseller en een theatervoorstelling. Mooi, maar daar was het haar niet om te doen. Jansen: “Ik voelde een grote urgentie om het verhaal te vertellen van deze ‘schooiers’ in wie niemand ooit geïnteresseerd was. Want dat verhaal was altijd verhuld en er werd over gezwegen en gelogen in officiële documenten. Dat moest ook, want ‘Veenhuizen’ was een smet op een familie. Je zou nooit meer werk krijgen als mensen dat van je wisten. Ik vond het tijd om dat op te schrijven. Zodat het taboe doorbroken werd.”

Puzzelstukjes

Zoeken naar (onbekende) familieleden van lang geleden is opvallend populair nu, zegt genealogisch onderzoeker Jacqueline Verkleij van het CBG Centrum voor familiegeschiedenis. “Bijvoorbeeld door televisieprogramma’s als Verborgen verleden worden mensen geïnspireerd

om zelf op onderzoek uit te gaan. Niet zo gek: weten wie je bent en waar je vandaan komt, kan een gevoel van houvast en verbinding geven met de samenleving.” Los daarvan: het is gewoon ontzettend leuk om je familieverleden te achterhalen, zegt de onderzoeker uit eigen ervaring. Zij kwam ooit in aanraking met genealogie toen haar beide ouders overleden en ze best weinig van hen bleek te weten. “Zij praatten nooit over het verleden, mijn oma heb ik zelfs nooit gekend. Toen ik me in hun achtergrond verdiepte, vielen er langzaam allerlei puzzelstukjes op hun plek. Ik begon te begrijpen waarom mijn ouders op sommige dingen reageerden zoals ze deden. En mijn oma bleek een betrekking als dienstmeisje te hebben gehad vlak bij de straat waar ik werkte. Ik heb daarna nooit meer op dezelfde manier door die straat gefietst. Het was alsof ik mezelf beter ging begrijpen doordat ik een inkijkje in mijn familiegeschiedenis kreeg.”

Groeiend begrip

Dat groeiende begrip voor haar familie herkent Suzanna Jansen ook. Lange tijd vroeg zij zich af wat er toch met haar voorouders ‘aan de hand’ geweest kon zijn dat ze in een gesticht moesten wonen. “Door precies uit te zoeken wat er was gebeurd, wilde ik laten zien dat er niks was om je voor te schamen. Deze geschiedenis ging om mensen die generaties lang in grote armoede leefden en het daardoor niet redden. Ze waren niet schuldig, ze hadden gewoon pech.”

Dergelijke inzichten kunnen helend werken voor de nog levende familie, beaamt Jacqueline Verkleij. “Als je weet waar je voorouders vandaan komen en waar zij tijdens hun leven mee te maken hadden, kun je empathischer worden naar hoe je familie functioneert.” En daarmee ook begripvoller naar jezelf. Want ieder mens is onderdeel van wat ook wel een ‘familie-narratief’ wordt genoemd: een optelsom van ervaringen en eigenschappen die binnen een familie circuleren en wordt overgedragen. In positieve zin, maar ook in negatieve. Verkleij: “Sommige mensen ontdekken bijvoorbeeld klaplopers, zwendelaars of oplichters in hun voorgeschiedenis. Ook de oorlog kan nog altijd een gevoelig thema zijn, want wat doe je als je erachter komt dat je grootvader bij de SS zat?”

Toch kan ook die kennis tot meer begrip leiden, al is het maar omdat het indirect ook over onszelf gaat. Dat kan soms zeer emotioneel zijn, ontdekte ook Suzanna Jansen, die stelt dat het schrijven van haar boek haar definitief veranderde. “Voordat ik begreep wat er in de levens van mijn voorouders had gespeeld, dacht ik onbewust dat bepaalde dingen in het leven niet haalbaar voor mij zouden zijn. Ik hield me kleiner dan ik was, vond dat ik niet te veel ruimte mocht innemen. Dat had ik onbedoeld van mijn voorouders overgedragen gekregen, die waren altijd afhankelijk geweest van de grillen van hogere machten zoals gestichtsdirecteuren of staatssteun. Daardoor hadden ze geleerd om zich onderdanig op te stellen, puur om te overleven. Dat herkende ik, maar ik heb dat van me afgeworpen. In mijn leven kan ik wél mijn dromen najagen en dat inzicht maakte me een vrijer mens. Door mijn familiegeschiedenis te doorgronden, bevrijdde ik mezelf.”

Speld in een hooiberg

Alle reden dus om zelf ook eens die familie in te duiken, maar hoe gaat dat in z’n werk? Om te beginnen staat of valt dat bij een duidelijke onderzoeksvraag of insteek naar wat je te weten wilt komen. Gaat het om een zoektocht naar een onbekend familielid of wil je een stamboom in kaart brengen? Heb je een brief of foto gevonden die aanknopingspunten geeft? Zijn er nog familieleden in leven die mogelijk antwoorden kunnen geven of die, nog beter, geboortekaartjes, huwelijksadvertenties of -boekjes in hun bezit hebben?

Verkleij: “Wie hieraan begint, kan al snel door de bomen het bos niet meer zien, want er is online ontzettend veel aanbod op dit gebied.” Alleen zoeken op naam is zoeken naar een speld in een hooiberg, waarschuwt ze. Tot in de twintigste eeuw konden veel mensen niet schrijven waardoor één persoon in verschillende spelvarianten kan opduiken. Andersom kan ook: soms heeft iemand precies dezelfde naam, geboorteplaats en geboortedatum, maar is diegene toch niet de persoon die je zoekt. Verkleij: “Vraag dus altijd bronnen aan bij het CBG van de persoon die je zoekt. Daarop staan de namen van zijn of haar ouders, huwelijkspartners en eventuele kinderen. Vanuit die namen kun je steeds verder in de geschiedenis zoeken.”

De valkuilen

Al zijn er dan ook nog wel wat valkuilen voor de beginnende genealogie-hobbyist die ervoor kunnen zorgen dat deze niet vindt wat hij of zij zoekt. Zonder papieren persoonsaktes aan de slag gaan bijvoorbeeld. Of klakkeloos overnemen wat anderen hebben ingevuld in stambomen op websites waar gebruikers zelf gegevens achter kunnen laten. Net als het niet noteren waar bepaalde informatie werd gevonden, zodat u na een tijd opnieuw moet beginnen of fouten gaat maken. Maar als het allemaal lukt, kan het plezier van bepaalde vondsten enorm zijn, weet ook Jacqueline Verkleij. Zo zocht zij jaren geleden de stamboom uit van een man die al zijn hele leven Italië-gek was. “Toen ik hem vertelde dat zijn voorouders uit Sicilië kwamen, maakte hij een vreugdedansje.”

Hoewel het soms spannend is om een familiegeschiedenis bloot te leggen, kunnen er mooie en onverwachte reacties uit voortkomen. Zo was de moeder van Suzanna Jansen in eerste instantie wat huiverig, bang dat mensen haar met de nek zouden aankijken nu bekend werd dat een deel van haar familieverleden in Veenhuizen lag. Jansen: “Ik heb daarom wat namen aangepast in het boek om haar privacy te garanderen. Maar uiteindelijk liep ze trots de boekwinkel in om daar hardop te vragen naar ‘het boek van haar dochter’. Daar was ik heel blij mee.”

DNA gezocht

DNA-testen om de etnische afkomst te achterhalen maken momenteel een enorme vlucht, maar neem deze vooral (nog) met een flinke korrel zout. Een kant-en-klaar antwoord op de (migratie)geschiedenis van voorouders kunnen ze niet geven, en om een match te krijgen met mogelijk onbekende familieleden moeten die mensen wel in de database van de betreffende websites zitten. De angst dat DNA gaat ‘zwerven’ als je het opstuurt, lijkt wel onterecht: DNA-onderzoek moet zich houden aan strenge privacyregels. Eens proberen? Kijk op familytreedna.com.

Naar het museum

Oude foto’s, persoonsbewijzen, huwelijksaktes, brieven of andere zaken van (mogelijke) waarde: met name historische musea organiseren soms speciale dagen om de gevonden schatten te taxeren en eventueel in de collectie op te nemen. De identiteit van een (onbekend) persoon op een gevonden foto achterhalen kan nog lastig zijn, maar de online zoekfunctie Google reverse image search wordt steeds geavanceerder.

Online zoeken? Dit zijn de juiste sites

Zoeken in 7 stappen

  1. Wat wilt u weten?Een familienaam? Een gerucht? Een duidelijke vraag geeft richting aan het onderzoek.
  2. Praat met bronnenFamilieleden hebben wellicht nog trouwboekjes, foto’s en brieven en die zijn onmisbaar als u gaat zoeken in openbare archieven. U heeft de naam nodig van iemand die meer dan 100 jaar geleden is geboren, meer dan 75 jaar geleden is getrouwd of meer dan 50 jaar geleden is overleden. Alleen daarvan zijn de officiële akten openbaar in de archieven.
  3. Zoek via wiewaswie.nlVia deze zoekpagina van het CBG Centrum voor familiegeschiedenis is het merendeel van de Nederlandse voorouders te vinden.
  4. Verdiep de kennisBevangen door het stamboomvirus? Praat met archiefmedewerkers of lees bijvoorbeeld het boek Stamboomonderzoek voor beginners van Rob van Drie. Zo is het eigen onderzoek steeds meer te verfijnen en te verdiepen.
  5. Orden en noteerOm terug te vinden waar u bepaalde informatie vond. Een handig (gratis) programma hiervoor staat op aldfaer.net.
  6. Maak een stamboomDe gezochte voorouders gevonden? Dan is het feest nog maar net begonnen. Genoeg militaire, justitiële, notariële, zeevaart- en ziekenhuisarchieven om nog meer voorouders te vinden op plekken waar je ze niet verwacht.
  7. Deel!Bundel de bevindingen in een ringband, boek of website. Ook leuk voor de rest van de familie.

Tekst Liesbeth Smit. Beeld: Getty Images

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden