null Beeld

Vliegen in tijden van oorlog: hoe twee stewardessen ieder hun eigen pad kozen

Hilda Bongertman en Trix Terwindt zijn 2 van de eerste vrouwen die als stewardess bij KLM werken. Een droombaan. Wanneer de oorlog uitbreekt, kiezen ze ieder een ander levenspad.

Als op een druilerige ochtend in 1937 eindelijk een voorzichtig zonnetje door de grijze Hollandse wolkenlucht boven het vliegveld breekt, maant hoofdstewardess Hilda Bongertman de andere 12 stewardessen om zich naar buiten te haasten voor de groepsfoto. De zilvergrijze Douglas DC-2 schittert hen tegemoet op het platform. De foto’s die KLM geregeld laat maken van het vliegend personeel, vinden gretig aftrek bij het Nederlandse volk. De piloten, die sinds de oprichting van KLM in 1919 de ene na de andere recordvlucht maken naar nieuwe delen van de wereld, zijn helden. Tienermeisjes dromen van een leven in de lucht in plaats van achter het aanrecht en hangen foto’s van hun favoriete stewardessen boven het bed.

2 jaar eerder heeft KLM besloten om stewardessen aan te nemen. Stewards zijn er al, maar KLM vindt het werken in de lucht nog te gevaarlijk voor vrouwen, vliegtuigen storten namelijk nog geregeld neer. Eigenlijk wil Hilda piloot worden. Als ze in 1935 geruchten hoort dat KLM overweegt om vrouwen aan te nemen, schrijft ze een brief en wordt ze uit honderden kandidaten geselecteerd om de opleiding te volgen. De voltallige Nederlandse pers is aanwezig als Hilda in 1935 als eerste stewardess aan boord gaat van een passagiersvliegtuig.

"Hulde aan dit Hollandse meisje"

Wereldberoemd wordt ze in december 1936, als haar vliegtuig op de terugweg van Londen naar Schiphol in dichte mist verongelukt. Het toestel raakt meteen na het opstijgen uit koers en ramt een huis net naast de startbaan. Terwijl het vliegtuig in lichterlaaie staat, weet Hilda via een raampje buiten te komen. Alleen zij en een Duitse passagier die achter haar aan naar buiten kruipt, overleven het ongeluk. De vaderlandse pers raakt niet uitgeschreven over de ‘heldin’. ‘Hulde aan dit Hollandse meisje. Laten andere Hollandse meisjes er maar niet meer naar verlangen op extravagante filmsterren te lijken, ze hebben in Holland een beter voorbeeld!’

Bange Trix

De vrouw die in 1937 in dienst komt bij KLM en uiteindelijk een van de beroemdste stewardessen uit de geschiedenis zal worden, vindt zichzelf bepaald geen heldin. Als kind is Trix Terwindt naar eigen zeggen altijd bang: voor het onweer, voor het donker. Haar vader Constant Terwindt is eigenaar van een steenfabriek. Na de kerk, die altijd op de eerste plaats staat, en de fabriek heeft hij voor zijn zeven kinderen geen tijd meer. Ook haar moeder, een kille, stijve vrouw uit een adellijk Belgisch geslacht, ziet Trix niet veel. In haar herinnering brengt ze haar jeugd vooral op de kinderkamer door.

Is het uit verlangen naar een ander leven dat de bange Trix besluit om stewardess te worden? Zelf weet ze het eigenlijk ook niet goed: “Vermoedelijk omdat je uiteindelijk daar terecht komt waar je moet zijn.” Trix geniet van haar leven bij KLM. Samen met enkele collega-stewardessen gaat ze in een oude, leegstaande molen bij Aalsmeer wonen.

Door hun vele reizen merken de KLM’ers eerder dan de meeste landgenoten dat de situatie in Europa snel verslechtert. ‘Als de politieke toestand zo doorgaat, is dit de laatste maal van mijn leven dat ik in Wenen kom’, schrijft Trix in april 1939 in een brief aan haar ouders vanuit de hoofdstad van het door Duitsland geannexeerde Oostenrijk. ‘Op het moment wordt het publiek in de straten gedresseerd door de Duitse rijksverkeersopvoeding: jonge SA-mannen die je toesnauwen’, vervolgt ze. Vuurrode vlekken beginnen de Europese navigatiekaarten te domineren. De piloten gebruiken de opvallende rode inkt om gebieden aan te geven waarvan het luchtruim is gesloten in verband met militaire activiteiten. Ook raken de vliegtuigen steeds voller met passagiers die hun thuisland ontvluchten. Vliegtickets gaan voor het drie- of viervoudige van de hand op de zwarte markt. ‘Er waren onmogelijk veel passagiers’, schrijft Trix.

Het begin

Over politiek en geloof wordt op Schiphol niet gesproken, luidt al sinds de oprichting van KLM de ongeschreven regel. De KLM’ers geloven maar in één ding: luchtvaart. Bijna niemand weet dan ook dat Hilda in 1935 in navolging van haar vader Anton, een eenvoudige middenstander met een eigen sigarenwinkel, en broer lid is geworden van de NSB. Dat doet ze naar eigen zeggen uit puur idealisme. Net als haar vader kan ze zich enorm opwinden over sociale ongelijkheid. De NSB belooft een samenleving zonder rangen en standen, waar de macht in handen is van de bekwaamsten in plaats van de ‘partijbonzen’. In oktober 1939 trouwt Hilda met de in Duitsland geboren en in Bussum getogen Johann Heuser.

Nog geen uur nadat Duitse militaire vliegtuigen in de vroege ochtend van 10 mei 1940 het Nederlandse luchtruim binnen vliegen, krijgt KLM-directeur Albert Plesman een telefoontje van de nachtdienst op Schiphol dat zijn vermoeden bevestigt: de oorlog heeft Nederland bereikt. Bij het bombardement worden bijna alle KLM-vliegtuigen verwoest. Om hun Nederlandse afkomst ook hoog in de lucht duidelijk te kunnen maken, waren ze feloranje geschilderd. Daarmee vormen ze een gemakkelijk doelwit voor de Duitse vliegtuigen. Schiphol wordt een Fliegerhorst, zoals de Duitsers hun militaire vliegvelden noemen.

Tegen en met de vijand

Voor de KLM’ers zit er niets anders op dan te wachten. In het voorjaar van 1942 wordt Trix gevraagd of ze wil helpen een cadet van de Koninklijke Militaire Academie naar Zwitserland te brengen. Het is niet de eerste keer dat ze contact heeft met het verzet, waarin ook veel andere KLM’ers actief zijn. De vrouw die zichzelf ooit een bangerik noemde, aarzelt geen moment. Het wordt een afschuwelijke tocht, maar uiteindelijk slaagt Trix erin om Zwitserland te bereiken. Vanuit daar weet ze via Spanje en Portugal per vliegtuig naar Engeland te komen. Op 1 oktober 1942 krijgt Trix in Londen, samen met Jan Plesman, de tweede zoon van Albert Plesman, het Kruis van Verdienste uitgereikt door koningin Wilhelmina.

Een lid van de Britse inlichtingendienst is meer dan gemiddeld geïnteresseerd in het verhaal van de Nederlandse stewardess, die met haar ontsnapping naar Engeland blijk heeft gegeven van moed en doorzettingsvermogen. Kapitein Airey Naeve van de MI-9 benadert Trix met de vraag of ze er bezwaar tegen zou hebben opnieuw terug te keren naar bezet Nederland om een ontsnappingslijn op te zetten voor neergestorte Britse piloten. Ze wordt als cadet toegevoegd aan een speciale eenheid van het Britse leger en krijgt een versnelde opleiding. Uit haar finishing report blijkt dat ze de ideale geheim agent is: ‘Ze is wereldwijs en kan omgaan met alle rangen en standen. Het zal moeilijk zijn om haar voor de gek te houden.’

Intussen maakt Hilda carrière binnen de NSB. Ze verruilt het KLM-uniform voor het zwarte mantelpakje met de witte blouse, zwarte das en zwarte hoedje van de Nationaal Socialistische Vrouwen Organisatie (NSVO). Vanwege haar bekendheid is ‘kameraadske’ Bongertman een graag geziene gastspreker op bijeenkomsten. In 1942 benadert de afdeling propaganda van de NSB Hilda met een eervol verzoek. Ze vragen haar een roman ‘met propagandistische strekking voor de rijpere jeugd’ te schrijven. Voor haar boek kiest Hilda een onderwerp dat haar na aan het hart ligt: een van de 2 hoofdpersonen keert niet terug van het front. Eerder is Hilda’s broer Wim bij de Waffen-SS gegaan en tot haar grote verdriet aan het oostfront omgekomen.

Na de oorlog

Een oorlog verwoest levens op verschillende manieren. Op een maanloze nacht wordt Trix door de Britse geheime dienst boven een Nederlands heideveld gedropt, om daar recht in de armen van de bezetter te lopen. Weliswaar overleeft ze de concentratiekampen Ravensbrück en Mauthausen, ze zal nooit meer het gevoel krijgen echt te leven. Na 2 jaar gevangen te hebben gezeten, moet Hilda in 1947 voor de rechter verschijnen om zich te verantwoorden voor haar oorlogsdaden. Opnieuw stroomt de vaderlandse pers toe. Als Hilda het laatste woord krijgt, zegt ze: “Ik schaam mij diep, maar vraag begrip aan het Nederlandse volk, dat ik als Nederlandse vrouw zo zeer heb teleurgesteld.” Ze belooft: “Ik zal goedmaken wat ik verknoeide.” Eenmaal op vrije voeten trekt ze zich volledig terug uit het openbare leven.

Trix keert na de oorlog tijdelijk terug bij KLM als hoofdstewardess, maar kan het werk niet meer aan. Alleen bij de man die ze haar grote liefde noemt, vindt ze enig geluk. In 1951 loopt ze oud-piloot John Scholte tegen het lijf, die tijdens de oorlog lid van de NSB was. Bijna niemand weet van hun relatie. Over zijn oorlogsverleden zegt ze eens: “We waren allebei idealist, ieder aan onze kant.” Na jarenlang vergeefs te zijn behandeld voor posttraumatische stressstoornissen, overlijdt ze in 1986. Hilda, die al in de oorlog van Johann is gescheiden, krijgt na de oorlog een relatie met Sonja Bonhoffer. Zij is tijdens de oorlog werkzaam geweest bij de illegale krant Het Parool, maar het paar praat nooit over het verleden. Wanneer Hilda in 2004 overlijdt, laat ze al haar bezittingen na aan haar Joodse buurvrouw.

Meer lezen?

In 2012 verscheen het boek Luchtmeisjes (Nijgh & Van Ditmar) met het waargebeurde verhaal van twee van de eerste KLM-stewardessen. Auteur Ingrid van der Chijs studeerde geschiedenis en journalistiek in Utrecht en Londen. Luchtmeisjes is als e-book en tweedehands verkrijgbaar.

Tekst: Ingrid van der Chijs Beeld: Privé archief Trix

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden