null Beeld

PREMIUM

Zijn wie je bent, hoe doe je dat? Over verwachtingen die je groot maken en klein houden

Zolang haar vader leefde, was schrijfster Marja Pruis zich bewust van het beeld dat hij van haar had. Hoe kun je zijn wie je zelf bent als anderen ook zo hun ideeën hebben? Over verwachtingen die je groot maken én klein houden.

Het lijkt onvermijdelijk om als ouder verwachtingen te hebben van je kinderen. Die verwachtingen komen over het algemeen voort uit trots, hoop en liefde. Toch ben ik als de dood om mijn eigen gebroed vast te pinnen met mijn blik op hen. Misschien omdat ik zelf altijd te gevoelig ben geweest voor wat mijn ouders, met name mijn vader, van mij verwachtten.

Toen onlangs een radiopresentator me vroeg wat voor types mijn kinderen waren, merkte ik er zelfs al moeite mee te hebben ze te karakteriseren. Voor de duidelijkheid: ik heb een dochter van 29 en een zoon van 26. Mijn écht nabije intimi vind ik eigenlijk te complex om in woorden te vangen. Of misschien is het dit: ik kan ze niet beschouwen als van mij losstaande entiteiten. Het zou zijn alsof ik mezelf moest beschrijven.

Hé, laat dat nou de allereerste vraag te zijn geweest van het radio-interview: “Marja Pruis, wie is dat?”

“Eh”, begon ik. “Dat is een eh… nogal tastende geest.”

Wat zou mijn vader hebben gezegd als hij mij moest omschrijven? Ook maar weer even voor de duidelijkheid: mijn vader is al 23 jaar dood. Dat klinkt als een eeuwigheid, maar dat is het niet. Ik kan nog steeds 's nachts opschrikken en denken: dat kan toch niet waar zijn. Mijn vader. Dood? Mijn vader is nog steeds bij mij. Als ik van hem droom, heb ik hem ook weer even voor me gezien, ik kan zelfs zijn stem weer horen. Ik heb me bij niemand zo geborgen gevoeld als bij mijn vader. Ik denk dat ik al vanaf mijn twaalfde bang begon te worden hem op een dag te moeten missen.

Het eerste meisje

Vier scènes nu.

Ik ben 12 jaar en fan van Les Poppys, een Franse jongensgroep. Ik correspondeer met mijn idolen, ik heb drie plakboeken vol brieven, foto’s, kaartjes. Mijn vader werkt bij de bank en krijgt een Franse collega op bezoek. Als deze een etentje organiseert, ben ik er ook bij. Mijn vader heeft kennelijk over mij opgeschept. De collega houdt een bord op, wat is dit? Ik kan niet op het woord assiette komen. Evenmin op de woorden fourchette (vork), couteau (mes), noem maar op.

Mijn zusje en ik hebben ruzie, iets onbenulligs, ze zal wel een kledingstuk van mij kwijt hebben gemaakt. Bij het beslechten van ons conflict zegt mijn vader: “Mar liegt nooit.”

Ik ben 26 en durf niet onder ogen te zien dat ik mijn jeugdvriendje moet verlaten. Ik logeer bij mijn ouders, die op Curaçao zijn gaan wonen. Als ik me in diepe malheur terugtrek op mijn kamer komt mijn vader naast me zitten op de rand van het bed en slaat zijn arm om me heen. Hij vraagt: “Kun je niet kiezen?”

"Vanaf mijn 12e begon ik bang te worden dat ik mijn vader op een dag zou moeten missen"

Ik mag oorbellen uitzoeken van zwart koraal. De verkoper neemt me op en ziet het helemaal voor zich: “Lange oorbellen, haar opgestoken, mooi decolleté…” Mijn vader verstrakt: “O nee hoor, dat ziet u verkeerd.”

Nu ik die snapshots uit het gewone leven zo onder elkaar zet, voel ik weer die blik van mijn vader, gevuld met genegenheid, zorg, verwachting. Vooral de verwachtingen die hij van mij had, die ik al meen te zien op het zwart-witfotootje waarop hij mij als pasgeborene voor het eerst vasthoudt. Na twee jongens was ik het eerste meisje. Maakte dit het verschil? Of ben ik er goed in om mezelf te beschouwen als een uitverkorene, een lieveling? Zou mijn jongere zus zichzelf ook op die manier zien in betrekking tot hem? Ik kan het haar vragen, maar dat doe ik niet. Ik merkte al dat het me bijna te veel werd toen de dochter van mijn oudste broer herinneringen ophaalde aan haar speciale band met opa. Hoe hij de ontbijttafel dekte als ze bij opa en oma logeerde, haar brood in zorgvuldige dobbelsteentjes sneed, lekker dik hagelslag erop strooide.

Leidraad van mijn bestaan

Jazeker, er was ook een oma. Mijn lieve, leuke moeder, die nog twintig jaar in haar eentje bleef na de dood van haar man. Hoe zat het dan met haar blik op mij? Was ik me niet ook bewust van de verwachtingen die zij van mij koesterde?

Soms word je je pas bewust van de patronen in je leven als iemand anders je ernaar vraagt of als je jezelf iets hoort zeggen dat aan iets van vroeger raakt. Bij mij was het de afgelopen jaren een combinatie van dit alles. In interviews naar aanleiding van mijn boeken werd ik min of meer gedwongen me uit te spreken over wie ik was, wat me dreef. Nu ben ik wel gewend om uit een persoonlijk vaatje te tappen als ik schrijf, maar zonder de veilige context van een tijdschrift, of een boek, kun je je behoorlijk bloot voelen. Zeker als de koppenmaker van een krant iets catchy’s bedenkt als ‘Haar vader moest dood voor ze kon schrijven’. Opeens lag het daar, als kennelijke leidraad van mijn bestaan: de verwachtingen die mijn vader had van mij, en in hoeverre ik me daaraan kon ontworstelen. Nou, niet dus.

Het is vast onmogelijk om te bedenken wie je ‘echt’ bent, als in: een puur en onbedorven zelf, al was het maar omdat degenen die voor je zorgen je altijd in een zekere vorm zullen kneden. Dat is immers wat opgroeien is: langzaam maar zeker je vorm vinden. Je mag alleen maar hopen dat je groot wordt in een omgeving die oog heeft voor wie je in aanvang bent, waar je liefde naar uitgaat, je talent. Ik was denk ik buitengewoon leergierig, gericht op lezen en schrijven, een binnenhuizerig kind, stil, verlegen, maar ook bazig, driftig, drammerig, de koningin van het heelal in het diepst van mijn gedachten en op het schoolplein. Mijn vader bevestigde mij in mijn bestaan, zorgde dat er altijd boeken waren voor mij, schermde me af voor dingen waarin ik geen zin had of die ik eng vond, dacht met me mee. Natuurlijk studeerde ik cum laude af; op de foto’s van mijn afstuderen zie ik zijn trots.

Nog een snapshot. Ik ben 34, heb twee kleine kinderen en een rijbewijs. Het is een zonnige dag, ik heb met mijn ouders afgesproken bij hen in de tuin te komen zitten. Onze oude Volvo is een veilige auto, zo heb ik mezelf al de hele nacht voorafgaand aan de rit naar Veenendaal voorgehouden. En o, wat een makkelijke route vanuit Utrecht. Een aarzelend telefoontje naar mijn vader is voldoende: “Ik kom jullie halen.”

Wederzijds schuldgevoel

Hoe mijn kinderen zijn? Daar vraag je me wat.

Ik weet precies wie ze zijn, en tegelijkertijd krijg ik niet echt greep op ze. Ik merk dat ze het soms ons, mij, naar de zin proberen te maken. Dat ouder en kind elkaar enigszins gevangenhouden in een wederzijds schuldgevoel lijkt bijna onvermijdelijk. “Doe het vooral niet voor mij”, probeer ik ze voor te houden als zich weer eens een splitsing aandient. Al die keuzes, al die beslissingen. “Probeer te bedenken wat je zelf graag wilt.” Tegelijkertijd: wat is dat, iets zelf graag willen? Ik hoop dat ik ze niet gevangenhoud in ideeën over wie ze zijn, wat bij ze hoort en wat niet. Ik hoop dat ik ze soms met mijn verwachtingen kan optillen tot iets onverwachts. Ik mis de blik van mijn vader, die óók het beste in mij naar boven haalde.

“Ze zijn eh… heel geslaagd”, antwoord ik.

Woelend binnenleven

Mijn vader zei: als je schrijver was, was je het al geweest. Dus mijn schrijven hield ik voor me, op geen enkele manier opgewassen tegen de angst dat mijn vader erachter zou komen dat ik een ernstig woelend binnenleven had. Dat ik niet die geslachtsloze engel was, niet die heilige zonder leugens, zonder decolleté. En ja, toen hij stierf nam ik ontslag en publiceerde na drie jaar mijn eerste boek. Voor de eerste grote recensie in de krant was een fotograaf bij mij thuis gekomen, ik maakte me zorgen over alles. Vóór ik de krant open durfde te slaan, belde ik mijn moeder op. “Hoe is de foto?”, vroeg ik haar.

Ze lachte. “Mooi”, zei ze. “Helemaal zoals jij bent."

Beeld: iStock

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden