null Beeld

Zo herken je een delier (en wat kun je het beste doen)

Hallucinaties, achterdocht of stil en teruggetrokken gedrag; bij een delier is iemand plotseling heel verward. De reden is een onderliggende ziekte, zoals een infectie of een hartinfarct. Het is dan zaak om snel te handelen.

“Je hebt een vlieg op je trui”, zei Max (74) tegen zijn vrouw nadat hij was geopereerd. “Waar dan”, vroeg ze, want ze zag niks. Toen zijn dochter op bezoek was, zag Max een muis in het gordijn. Iets zien wat er niet is, is een van de kenmerken van een delier, ofwel acute verwardheid. Vooral ouderen met een kwetsbare gezondheid zijn er vatbaar voor. “Het is een zeer belastende ervaring, zowel voor degene die het overkomt als voor de naaste omgeving”, zegt internist en hoogleraar ouderengeneeskunde Nathalie van der Velde van het Amsterdam UMC. “Zo’n verwarde periode kan een paar uur duren, maar ook een paar dagen. Hallucinaties, wanen, angst, hyperactiviteit en onrust komen voor. Vaak herinneren mensen zich er later weinig van, maar soms weet iemand nog precies wat hij gedaan en gezegd heeft. Dat veroorzaakt vaak veel schaamte.”

Overtuigend

Max weet niets meer van de periode na zijn operatie. Nog steeds kijkt hij verbaasd als zijn vrouw Nelly vertelt hoe hij hele verhalen ophing over de dingen die tijdens zijn ziekenhuisperiode gebeurd zouden zijn. Het bleef niet bij een vlieg op haar trui, hij had het ook over een wandeling die hij met zijn vrouw en nichtje in de ijzige kou had gemaakt, terwijl het op dat moment heel warm weer was. Hij bracht het op zeer overtuigende toon, zegt Nelly, als je niet beter wist zou je het zo geloven. Maar het was niet waar, want Max kon geen stap verzetten en was doodziek.

De operatie die hij onderging was de tweede in een paar maanden tijd. De eerste was vanwege een hernia. Terwijl hij daarvan herstelde, kreeg hij een steenpuist in zijn lies die ging ontsteken en naar binnen trok. Een bacterie in het bloed was het gevolg en Max werd steeds zieker. Een tweede operatie volgde. Er was dus sprake van meerdere problemen tegelijk, Max is ook nog hartpatiënt, en bij ouderen kan dat uitmonden in een delier. “Hoe kwetsbaarder de gezondheid, hoe groter het risico”, legt internist Nathalie van der Velde uit.

Toch zijn niet alleen ouderen vatbaar. Feitelijk kan iedereen, ongeacht de leeftijd, een delier krijgen. “Je ziet het ook bij kleine kinderen, bijvoorbeeld als ze koorts hebben. Dan noemen we het ijlen. Bij ouderen is de kans op een delier groter omdat ze vaak meerdere aandoeningen hebben, bijvoorbeeld hart- en vaatziekten en diabetes, waardoor hun lichaam gevoeliger is voor ontregeling.”

Heftige reactie

De acute verwardheid betekent níet dat je gek wordt, benadrukt Van der Velde. “Een delier is altijd een teken van een onderliggende ziekte. Een belangrijke uitlokkende factor is een infectie, denk aan blaas- of longontsteking. Maar ook een hartinfarct kan een oorzaak zijn, of een gebroken heup.” Sommige medicijnen vergroten het risico op een delier. “Bijvoorbeeld middelen tegen incontinentie, spierkrampen, depressie en astma. Ze hebben gemeen dat ze anticholinerg werken, dit betekent dat ze een ongewenst effect op de hersenen kunnen hebben. Denk aan geheugenstoornissen en hallucinaties. Ook kalmerende middelen, zoals oxazepam en diazepam, vallen in de risicocategorie. Omdat ouderen er vaak heftig op reageren, zijn artsen voorzichtig met het voorschrijven van dit soort middelen.” Verder kan een operatie met narcose een delier uitlokken. “Een operatie vraagt nogal wat van een lichaam. Hoe groter de ingreep en hoe langer de narcose, hoe groter de kans op een delier.”

Vol vechtlust

Bij de 87-jarige vader van Nienke was een longontsteking de aanleiding voor verward gedrag. “Hij lag in bed in de woonkamer omdat zijn gezondheid al een tijdje achteruitging”, vertelt ze. “We hadden een kast midden in de kamer geplaatst zodat hij wat privacy had. Op een middag zat ik met mijn zus thee te drinken in de voorkamer toen we hem uit bed hoorden komen. Voor we het wisten was hij al in de gang, in zijn pyjama. Hij ging aan het werk, zei hij.” Het was een flinke klus voor de zussen om hun vader weer in bed te krijgen. Een dag later probeerde hij zich aan te kleden terwijl hij zijn pyjama nog droeg. De huisarts kwam en constateerde een longontsteking. “Eigenlijk moest hij naar het ziekenhuis, maar de vraag was of dat nog verstandig was vanwege zijn conditie. Toen de huisarts mijn vader vroeg of hij nog naar het ziekenhuis wilde, zei hij direct en heel nadrukkelijk: ‘Jazeker’. In het ziekenhuis is hij de volgende dag gestorven.”

Een delier vlak voordat iemand overlijdt is niet zeldzaam, zegt Nathalie van der Velde. “We zien dit vaak bij mensen in de laatste levensfase. Dit op tijd herkennen is belangrijk, zodat je alles kunt doen om iemand rustig en waardig te laten sterven.” Dat herkennen valt niet altijd mee, zeker als iemand al afwezig is, ‘ver weg’ lijkt. Of als iemand nog vol vechtlust zit, zoals de vader van Nienke. Want een delier zorgt niet altijd voor druk of onrustig gedrag. “Sommige mensen raken juist in zichzelf gekeerd en worden heel stil, soms met een verminderd bewustzijn.”

De rol van naasten

Wie welke vorm krijgt is niet te zeggen. Als iemand kalm en introvert is, betekent het niet dat een delier ook kalm en stil verloopt. Internist Nathalie van der Velde: “Een stil delier is moeilijker te herkennen. Dat is een risico, want behandelen gebeurt door de oorzaak van de aandoening weg te nemen. Is een blaasontsteking de oorzaak, dan moet die worden aangepakt. Maar is een oudere op het oog lichamelijk in orde en wordt hij of zij ineens heel stil en afwezig, dan bestaat de kans dat het delier te laat ontdekt wordt. De ziekte kan ondertussen verergerd zijn. En hoe zieker iemand is, hoe ernstiger een delier vaak wordt.”

Daarom is de rol van naasten zo belangrijk. “Mensen in de directe omgeving zien eerder dat iemand verandert dan een buitenstaander, zoals een huisarts die af en toe langskomt. Wie een verandering opmerkt bij een ouder of partner, zeker als dit van het ene op het andere moment gebeurt, moet altijd meteen de dokter bellen.”

Vaak zien artsen direct wat er aan de hand is. Bij twijfel gebruiken ze een scorelijst. Ze kijken dan naar onder meer leeftijd, medicijngebruik, een eventueel eerder delier, aandoeningen en of er recent een operatie plaatsvond. Ook meer dan vier glazen

alcohol drinken is een risicofactor, net als drugsgebruik.

Tijd voor nazorg

Na een delier kan het maanden duren voordat het concentratievermogen en het geheugen weer bijtrekken, vertelt Van der Velde. “Mensen die een operatie achter de rug hebben, denken soms dat dit door de narcose komt, maar het zijn de naweeën van een delier. Het lichaam, dus ook het brein, heeft tijd nodig om te herstellen.” Ziekenhuizen besteden steeds meer aandacht aan nazorg bij een delier. In sommige centra zijn zelfs speciale spreekuren voor patiënten en hun naasten. “Er wordt tijdens zo’n gesprek goed gekeken naar hoe het herstel gaat en daarnaast geeft de arts of een gespecialiseerde verpleegkundige informatie over wat een delier is en hoe je het kunt herkennen is, mocht het nog eens gebeuren.” Want wie er eenmaal een heeft gehad, heeft een grotere kans dat het nog een keer gebeurt. Door zo’n nazorggesprek wat later te voeren, is de kans groter dat mensen goed onthouden wat ze horen, vertelt Van der Velde. “Als concentratie en geheugen nog zijn aangedaan, is het niet ondenkbaar dat wat de arts zegt het ene oor in en het andere oor uit gaat.” Helaas komt het voor dat het geheugen nooit meer zo goed wordt als het was. Een delier kan zelfs de voorbode zijn van dementie, maar hoe vaak dat gebeurt, is niet bekend. “Het komt ook andersom voor: dat het wordt aangezien voor dementie. Maar er is een duidelijk verschil. Een delier begint acuut en kenmerkt zich door hallucinaties, wanen en soms ook achterdochtig gedrag of juist stil, teruggetrokken gedrag. Bij dementie ontstaan die symptomen vaak in een later stadium en geleidelijk.”

Eigen wekker mee

Als naaste kun je veel betekenen voor een ouder of partner met een delier. Zorg voor rust (niet te veel bezoek dus), reinheid en regelmaat. Maak de omgeving zo veilig en vertrouwd mogelijk, dus neem persoonlijke spulletjes van huis mee als iemand in het ziekenhuis ligt. Het eigen hoofdkussen bijvoorbeeld, de wekker van thuis en een foto van familie. Vertelt of ziet degene met een delier dingen die niet kloppen, ga er dan niet tegenin maar toon begrip en vertel kalm hoe je de werkelijkheid ziet.

Oorzaak behandelen

Het belangrijkste bij een delier is om de oorzaak te behandelen. Bij een infectie zoals blaasontsteking gebeurt dat met antibiotica, bij een gebroken heup is pijnbestrijding nodig. Is iemand heel angstig en verward, dan kan een medicijn met de werkzame stof haloperidol helpen. Dit middel tegen psychoses vermindert onrust en angst. Is het delier voorbij, dan is het medicijn niet langer nodig.

Tekst: Fija Nijenhuis. Beeld: Getty Images.

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden