Gezondheid

Help, ik ruik niks meer! Zo riskant is het als je neus niet werkt

null Beeld Greg Opalinski
Beeld Greg Opalinski

Ineens niet meer kunnen ruiken, en daardoor ook niets meer proeven, is flink schrikken. Vaak gaat het vanzelf over, maar niet altijd. Ernstig, want geuren én smaken bepalen een groot deel van je levensvreugde.

Linde (53): “Ik ging grasmaaien, maar ik rook dat gemaaide gras helemaal niet. ’s Avonds proefde ik m’n eten nauwelijks. Ik schrok en ging als een gek aan alles snuiven. Van mijn Chanel-parfum tot de fles bleekmiddel.
Van die laatste kreeg ik meteen hoofdpijn, maar de scherpe chloorlucht rook ik niet. Ik was niet verkouden en corona was er nog niet. Mijn man en kinderen deden mijn probleem wat lacherig af met opmerkingen als: ‘Handig, mam. Dan ruik je ook niet wanneer het stinkt op de wc!’ Maar bij mij sloeg de paniek toe. In de weken die volgden douchte ik twee keer per dag, poetste ik oeverloos mijn tanden en sjouwde altijd een deodorant mee in de tas. Ik was zo bang dat anderen misschien iets roken wat ik niet kon ruiken. En ik was echt verdrietig. Mijn lievelingseten proefde ik niet en ik was bang dat bepaalde herinneringen ook zouden verdwijnen. Geuren zijn voor mij enorm verbonden met bepaalde gebeurtenissen, personen of locaties.”

null Beeld

Oorzaken

Linde had acute anosmie en kon niets meer ruiken. Ernstig, want ruiken bepaalt een groot deel van je levensvreugde. Maar wat is ruiken precies en hoe kan het opeens verdwijnen? Bij inademing door de neus komen geurmoleculen bij het reukslijmvlies. Boven in de neus binden die moleculen zich aan geurreceptoren, die de informatie doorgeven aan de hersenen. Zij vertalen het in specifieke geuren zoals rozengeur, rioollucht of zweetsokken. Reukvermogen kan afnemen of verdwijnen (anosmie) door virusinfecties, neuspoliepen (40 procent) of een ongeval (15 procent), zoals een val op het achterhoofd, legt Wilbert Boek uit. Hij is KNO-arts bij Ziekenhuis Gelderse Vallei en werkt bij de gespecialiseerde reuk- en smaakkliniek. “Tegenwoordig denken we meteen aan corona, omdat dat virus heel agressief werkt op reuk; minstens de helft van de patiënten krijgt ermee te maken. Ergens ook gunstig, want nu is er eindelijk meer aandacht voor reukstoornissen.”
Verder kunnen verschillende ziektes verandering in reuk of smaak veroorzaken. Denk aan diabetes, lever- of nierfalen en verminderde schildklierfuncties. Maar liefst twee derde van de multiple sclerose-patiënten kent het reuk-smaakprobleem. Ook bij kanker is het berucht, zeker tijdens of na chemotherapie. Tot 60 procent ervaart smaakverandering en tot 84 procent een reukstoornis. En dan de leeftijd. Net zoals we minder goed gaan horen en zien, wordt ook het reukvermogen minder als je ouder wordt. Zoals bij de 87-jarige moeder van Stephanie. “Het begon ooit met een bijholteontsteking, maar sinds tien jaar ruikt ze echt niets meer. Ze heeft meerdere KNO-artsen bezocht, maar het is nooit meer hersteld.”

null Beeld

Onzichtbaar

Wie niets ruikt, ruikt ook geen gevaar. Het bracht de moeder van Stephanie in een levensgevaarlijke situatie. Stephanie: “De geiser in haar woning werd vervangen door een boiler. Die bleek fout geplaatst en ze plaatsten de oude geiser weer terug. Mijn broer kwam daarna langs en rook een gaslucht. Hij meldde dit bij de woningbouw. Toen bleek dat een gasleiding niet goed was bevestigd. Het hele woningblok werd gecontroleerd en diverse huizen hadden een gaslek. Ik ben zo blij dat mijn broer is langsgekomen, want mijn moeder had dat gas dus echt niet geroken.”
De impact van geen geur ruiken wordt nog altijd onderschat, vindt KNO-arts Wilbert Boek. “Waarschijnlijk omdat we ruiken als vanzelfsprekend beschouwen, net als zien. Als je plotseling niet meer kunt zien, is het probleem natuurlijk direct merkbaar. Maar iets vergelijkbaars gebeurt als je reuk wegvalt.”
We vertrouwen blindelings op de functies van onze neus. Die waarschuwt ons voor brandgevaar, vertelt ons dat het vlees bedorven is en de melk zuur. Maar diezelfde neus laat ons ook genieten van de geur van de lente of van het bos na een regenbui. En wie kent niet de momenten waarop een geur je terugwerpt in de tijd? Dat komt doordat het reukzintuig in verbinding staat met het hersengedeelte waar ook geheugen en gevoel liggen. Misschien is de meest onderschatte functie van reuk nog wel het kunnen proeven. “Want zonder geur ervaar je nauwelijks smaak”, stelt Boek. “Ik hoor dan ook dat patiënten die dol zijn op eten – en wie is dat niet – door het reukverlies hun leven stukken minder leuk vinden.”
In haar boek Eerste hulp bij reukverlies beschrijft Joke Boon schrijnende verhalen van mensen die in deze situatie zijn beland. Zelf heeft Joke vanaf haar vierde geen reukvermogen meer. Ze verdiepte zich er grondig in en wat haar vooral trof waren mensen die op volwassen leeftijd hun reuk kwijtraakten. “Zij waren iets wezenlijks verloren: de krenten in de pap. Eten was van genot veranderd in een verplicht nummer.”
In het hoofdstuk Ruiken en psyche gaat reukonderzoeker Sanne Boesveldt nog een stap verder. “Reukverlies is een onzichtbare handicap. Mensen om je heen zien het niet en als je het vertelt, onthouden ze het maar kort. Maar geur maakt deel uit van álles.”

null Beeld

Monica (54): “Begin dit jaar kreeg ik corona. Vóór de positieve testuitslag proefde ik al niets meer. Een heel vreemde gewaarwording. Daarna merkte ik dat ik ook niets rook, zelfs geen scherpe geuren als wc-verfrisser of schoonmaakmiddelen. Na een reukloze maand wees een bevriende arts me op reuktraining. Hij zei erbij dat het wel discipline vergde. ‘Hoe moeilijk kan het zijn, een paar keer per dag aan wat flesjes snuffelen?’ zei ik naïef. Maar ik vergiste me. Omdat je er veel van verwacht, is de teleurstelling groot als je keer op keer helemaal niets ruikt. Bekijk het maar, dacht ik na drie weken. Toch vond ik ruiken en proeven zo belangrijk dat ik het een week later weer oppakte, maar nu consequent. Langzaam maar zeker kwam er iets terug. Dolblij was ik en het motiveerde me om ermee door te gaan. Nu, na een halfjaar, mis ik denk ik nog twintig procent van de geuren, maar ik ben heel blij dat ik de training heb doorgezet.”

null Beeld

Knoflook

Sommige mensen ruiken dus helemaal niets meer, maar er bestaat ook een andere ingrijpende reukstoornis waarbij je nog wel ruikt, maar ánders: parosmie. Ook een bekend probleem tijdens of na corona. Bij parosmie werkt de reukzenuw nog wel (of weer), maar geeft hij een verkeerd signaal door. “Dus een aardbei kan dan als ui ruiken”, legt Wilbert Boek uit. “Er zijn ook mensen die continu een poep- of putachtige geur ervaren. In mijn praktijk had ik een meisje dat het zo verschrikkelijk vond dat alles naar knoflook smaakte, dat ze een eind aan haar leven wilde maken. Het is daarom heel belangrijk dat de maatschappij zich realiseert hoe groot de impact voor deze mensen is.”
Toch is er hoop. Maar eerst eens kijken wanneer het tijd wordt om naar de dokter te gaan. Linde had de neiging om meteen na de eerste geurloze dag medische hulp in te roepen, maar besloot toch even te wachten, want: “Misschien zou het net zo spontaan verdwijnen als het was gekomen”. Een prima keuze, volgens Wilbert Boek: “Vooral als iemand verkouden is of corona heeft (gehad), is een consult eigenlijk niet nodig. De meeste reukproblemen herstellen binnen twee weken, en negentig procent van de patiënten kan na een maand gewoon weer ruiken.” De KNO-arts zegt alert te zijn als je na een maand nog steeds je reuk kwijt bent zónder aanwijsbare oorzaak als een virusinfectie, ongeval of poliepen. “Dan maken we een hersenscan. In het uiterst zeldzame geval (0,01 procent) kan het een hersentumor zijn en dat willen we natuurlijk uitsluiten.” Bij Linde bleef de oorzaak onduidelijk, maar ze herstelde tot haar grote opluchting inderdaad binnen een maand.

null Beeld

Train je neus

Reuktraining kan helpen weer geuren te leren waarnemen en herkennen. Dit is helaas niet effectief bij aangeboren anosmie. Wel is het een kwestie van intensief oefenen: je ruikt twee keer per dag, twintig seconden lang, aan verschillende flesjes met etherische olie (te koop bij de drogist). Te beginnen met roos (bloemig), kruidnagel (kruidig), eucalyptus (prikkelend) en citroen (citrus). Ook al ruik je niets of herken je de geur niet, blijf bewust focussen op de geur in het flesje. Na 12 tot 24 weken kun je de training vervolgen met een nieuwe geurset. Houd dit minstens een halfjaar vol. Handig hulpmiddel hierbij is de gratis app reuktraining.nl.
(Bron: patiëntenvereniging reuksmaakstoornis.nl)

Training

Natuurlijk moeten er maatregelen worden getroffen bij langdurig reukverlies. Zo werd het woningblok van Stephanies moeder onder handen genomen en kreeg zij een rook- en gasmelder – belangrijk voor iedereen met anosmie. Hoewel er nog geen medicijnen tegen reukstoornissen zijn, gaat Wilbert Boek met een team binnenkort het effect bestuderen van hoog gedoseerd prednisolon. Maar tot die tijd raadt de KNO-arts intensieve reuktraining aan (zie kader). “De kracht zit ’m daarbij in de herhaling. Patiënten moeten twee keer per dag heel bewust specifieke geuren als citroen of eucalyptus ruiken, tot hun hersenen weer aannemen dat ze dát ruiken en geen knoflook. Dat kan wel een halfjaar duren, maar doorzetten loont echt!” ■

null Beeld

Meer lezen

Eerste hulp bij reukverlies,
Joke Boon € 18,99 (Fontaine Uitgevers)
Praktische gids vol informatie, tips en recepten

Smaakvol en gezond eten met al je zintuigen,
Joke Boon € 24,95 (Inmerq)
Speciaal ontwikkelde recepten voor mensen die nauwelijks proeven en/of ruiken

reukensmaakcentrum.nl
Website met betrouwbare informatie van Wageningen Universiteit en Ziekenhuis Gelderse Vallei

kno-winkel.nl
Hier zijn verschillende neustrainingssetjes te bestellen

  • Met dank aan: dr. Wilbert Boek, KNO-arts Ziekenhuis Gelderse Vallei

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden