Psychologie

Waarom eerlijk zijn (bijna) altijd beter is

null Beeld

Een leugentje om bestwil, iets overdrijven of een detail weglaten: niemand is altijd helemaal eerlijk. Vaak met de beste bedoelingen. Maar levert de schone schijn ophouden eigenlijk wel wat op?

Eerlijkheid is een groot goed, toch? Als een kind geld pikt en daarover liegt, is vooral dat laatste de reden voor boosheid van de ouders. Meer dan de diefstal zelf. Dat een goede vriendin niet uitlegt waarom ze geen contact meer wil, is pijnlijker dan het feit dat ze opeens niets meer laat horen. En het is makkelijker te verkroppen dat je broer gewoon zegt dat hij vaders antieke horloge graag wil hebben dan dat hij zich het erfstuk zonder enig overleg toe-eigent.
Waar we van anderen totale open- en eerlijkheid verlangen, nemen we het zelf vaak een stuk minder nauw met de waarheid. Meestal met de beste bedoelingen: we willen de ander niet kwetsen. Waarom zou je je beste vriendin op weg naar het altaar vertellen dat haar bruidsmake-up eigenlijk too much is? Ook in andere situaties is de schijn ophouden beter. Een verjaardagsfeestje is niet de gelegenheid om leeg te lopen over een omstreden onderwerp. Tot slot zijn er de situaties waarin er minder mooie motieven in het spel zijn. Denk aan schaamte, angst om belangen te schaden of je eigen hachje willen redden. Daarom geven we tijdens een sollicitatiegesprek bijvoorbeeld niet meteen toe dat die kennis bij personeelszaken ons cv boven op de stapel heeft gelegd.

null Beeld

Smoezen en excuses

Met het ophouden van de schijn begeven we ons in een schemergebied van goed en slecht. Vals vertoon komt bovendien in allerlei gedaantes. Zo kun je iets écht helemaal verborgen houden, maar ook een halve waarheid vertellen. Soms zetten we een leugentje om bestwil in, geven een net iets andere voorstelling van zaken of overdrijven om dingen mooier maken. Ook zeggen we weleens dingen die we niet menen, kletsen ergens ontwijkend omheen of zwijgen gewoon.
Weten welke soorten schijn je wanneer en om welke reden gebruikt, is volgens journalist Judi Ketteler een goed begin. Bewustwording helpt bij het bepalen wanneer je wel of niet open kaart moet spelen. Ten eerste geeft dat inzicht in je smoesfactor, schrijft ze in haar boek Nooit meer liegen? Ontdek de kracht van eerlijk zijn in een wereld vol leugens. De smoesfactor is de neiging onwaarheden, misleidingen, weglatingen en andere vormen van schijn goed te praten: ‘Ach, het telt niet!’, ‘Wat maakt het uit?’ of ‘Dat kan toch geen kwaad?’ worden handige excuses om vals vertoon onder het tapijt te schuiven en met onszelf in het reine te blijven. Ten tweede helpt stilstaan bij het hoe, wat en waarom van onze schone schijn om erachter te komen wat de juiste aanpak in een specifieke situatie is.

null Beeld
  • Onderzoek heeft aangetoond dat we in gezelschap van anderen zo’n 20-30 procent van de tijd liegend doorbrengen. Toch zijn we ons vaak helemaal niet bewust van deze oneerlijkheid. Wat helpt bij het ontmaskeren van onze eigen schone schijn is het bijhouden van een eerlijkheidsdagboek. Noteer dagelijks alle valse vertoningen, van kleine overdrijvingen en misleidingen tot grote leugens en valse voorstellingen van zaken. Vermeld ook het waarom. Op die manier wordt duidelijk hoe je in verschillende situaties omgaat met eerlijkheid én hoe je daar eventueel verandering in kunt brengen.
null Beeld

De beste optie

In een specifieke situatie, inderdaad. Soms hechten we meer belang aan privacy dan aan eerlijk zijn. Of geven we de bescherming van onszelf of de ander meer prioriteit dan openheid, of andersom. Daarom wisselt het, volgens Ketteler, per omstandigheid of je diepste zielenroerselen met de buitenwereld delen de beste optie is. De baas inlichten over dat het thuis even niet zo lekker gaat, is geen verplichting. Tenzij dat het werk nadelig beïnvloedt. In een terloops gesprek met een vage bekende hoeven financiële problemen ook heus niet ter sprake te komen. Vriendinnen daarentegen, met wie we een veel hechtere relatie hebben, willen we waarschijnlijk wel uitleggen waarom we niet mee kunnen op het jaarlijkse weekendje weg.
Tegelijkertijd is het verstandig om alert te zijn op de gevoelens die meespelen in een bepaalde situatie, adviseert Ketteler. Medeleven, empathie en angst om te kwetsen zijn nogal eens redenen om de schijn op te houden. Neem Anneke (55): “Ik stond op het punt mijn man op te biechten dat ik verliefd was op de leraar van mijn computercursus, toen hij darmkanker kreeg. Een deel van mij wilde hem alsnog op de hoogte stellen over mijn affaire, maar een stemmetje zei dat dit wel het laatste was wat hij kon gebruiken. Uit medeleven heb ik mijn ontrouw verborgen gehouden. Tot hij maanden later een mail onder ogen kreeg waarin die andere man en ik elkaar de liefde verklaarden. Toen hij me ermee confronteerde, zei hij dat hij het juist wél tijdens zijn ziekte had willen weten. Dan had hij in één keer met alles kunnen dealen, luidde zijn redenering, in plaats van een scheiding te moeten verwerken nu hij zich lichamelijk eindelijk weer beter voelde.”

null Beeld

Positief resultaat

Goede bedoelingen zijn dus niet altijd de beste raadgever, net zomin als angst om de relatie te schaden. Soms moeten beide partijen enige emotionele schade lijden om de beste deal te krijgen, schrijft Ketteler: degene die de mededeling doet, moet het moeilijke moment van kwetsen of slecht nieuws brengen ondergaan, de ontvanger de pijn, kritiek of teleurstelling. De ander zal je mededeling niet altijd leuk vinden. Maar, voegt ze eraan toe, wie het doet uit liefde, met de bedoeling een gesprek te beginnen en de band te verbeteren, heeft een goede reden.
Dat dat ook nog eens veel positiever kan uitpakken dan van tevoren gedacht, ervaarde Irene (50). Zij deed vorig jaar haar mond open over het misbruik dat haar vader in haar jeugd met haar pleegde. “Na het zoveelste familie-uitje waarbij we het gelukkige gezin speelden, kon ik het niet meer voor me houden. Ik hield van deze mensen, maar onze relatie voelde zo onecht. Ik heb eerst mijn vader laten weten dat ik het ging vertellen en vervolgens iedereen bij mij thuis uitgenodigd. In eerste instantie overheerste de schok natuurlijk, maar daarna gebeurde er iets magisch. Het leek alsof iedereen van een last werd verlost. Mijn moeder en zussen hadden altijd al een vermoeden gehad en mijn vader sleepte zijn schuld en schaamte al die jaren al met zich mee. Uiteraard moest een en ander worden uitgesproken en verwerkt, maar we zijn er echt beter van geworden als gezin.”

null Beeld

Via een zwager hoorde Mieke (61) dat haar manager als penningmeester van de voetbalclub was afgezet omdat hij met de kas had gesjoemeld. “Slapeloze nachten had ik ervan”, vertelt ze. “Moest ik de directeur op de hoogte stellen? Zou ik een collega in vertrouwen nemen? Of kon ik het beter voor mezelf houden, aangezien hij op het werk prima functioneerde? Uiteindelijk heb ik gedaan alsof ik van niets wist, vooral omdat er nooit een geschikt moment leek om ermee naar buiten te treden. Achteraf ben ik daar blij om. Een paar maanden later vertelde de manager ons uit zichzelf dat hij worstelde met een gok-verslaving, daarom fouten had gemaakt en in overleg met de directeur een paar weken met verlof zou gaan.”

Openheid van zaken geven, hangt af van de situatie. Bij twijfel, stel jezelf deze vragen:

  • Heeft de ander op dit moment iets aan de informatie of is de timing niet goed?
  • Wil de ander de informatie die ik heb horen?
  • Is het dilemma een waarheid die móet worden verteld of wil ik het kwijt om de last niet te hoeven dragen?
  • Is het aan mij om de waarheid te vertellen?
null Beeld

Om eerlijk te zijn

Dat open kaart spelen voor opluchting kan zorgen, weet ook Els (45): “Al maanden hoorde ik iedereen in mijn omgeving aan over hoe goed het was om je te laten vaccineren tegen corona. Zelf dacht ik daar heel anders over. Omdat ik bang was voor kritiek en beledigingen, hield ik mijn mening voor me en kletste maar wat mee. Tot dat als zelfverraad begon te voelen. Toen het onderwerp weer voorbijkwam, zei ik: ‘We hebben hier allemaal verschillende ideeën over. Persoonlijk geloof ik niet dat vaccinaties iets oplossen. Als jullie benieuwd zijn naar mijn visie, deel ik graag wat ik ervan vind.’” Verhitte discussies bleven uit. Els deed de mededeling rustig en zonder verwijten, wat ongetwijfeld heeft bijgedragen aan hoe die werd ontvangen.
Je kunt vaak prima direct en eerlijk zijn, benadrukt Ketteler dan ook, en tegelijkertijd positief, grappig, meelevend en gevoelig. Sterker: openheid mag nooit een excuus vormen voor ongevoelige, gemene, wrede, veroordelende of kwetsende reacties. Daarmee is niet gezegd dat het laten varen van schone schijn makkelijk is. Er is durf en kwetsbaarheid voor nodig, weet Ketteler uit eigen ervaring. Wat ze ook ontdekte, is dat het makkelijker wordt als ze hardop tegen iemand zegt dat ze zich bewust bezighoudt met eerlijker zijn. Een ‘Om eerlijk te zijn, heb ik besloten niet langer de schijn op te houden’ of ‘Om eerlijk te zijn, ben ik mijn valse vertoon zat’ biedt ruimte voor vrijwel elke onthulling. ■

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden