PREMIUMJong en oud(er), opgelet

Zo herken je de signalen van een beroerte en kun je veel ellende voorkomen

null Beeld

Niet alleen ouderen, maar ook veertigers en vijftigers lopen een grotere kans een beroerte te krijgen. Soms is dat een kwestie van pech, maar een gezonde levensstijl kán een hoop ellende voorkomen.

Margriet Zuidgeest

Jolanda: “Als IT-consultant ging ik met een collega op zakenreis naar Chicago. De ochtend na aankomst had ik ongelooflijke hoofdpijn. In eerste instantie dacht ik aan een jetlag. Ik stond op, maar viel acuut om. Mijn linkerarm en linkerbeen deden niets meer. Ik begon te huilen en ik wilde mezelf toespreken: ‘Nou, kom op, Jolanda!’, maar ik stootte alleen maar klanken uit. Ik had dus dringend hulp nodig en belde mijn collega. Weer alleen die klanken, maar gelukkig kon ik toch iets van ‘help!’ uitbrengen. Toen ging het snel: met de ambulance werd ik vliegensvlug naar het ziekenhuis gebracht, waar ze een beroerte constateerden. Ik bleek die nacht dus een herseninfarct te hebben gehad. Op mijn drieënveertigste.”

Serieuze waarschuwing

Beroerte is de overkoepelende term voor drie hersenaandoeningen: hersenbloeding, herseninfarct en TIA, een klein herseninfarct. Bij een beroerte (ook wel CVA: Cerebro Vasculair Accident) gaat er iets mis in de bloedvaten van de hersenen. Een deel van de hersenen krijgt op dat moment geen zuurstof en voeding meer. Plotseling vallen functies uit; iemand gaat verward praten, heeft een scheve mond of een lamme arm. De derde vorm, een TIA (Transient Ischaemic Attack), is een ‘mini-herseninfarct’, waarbij het bloedpropje vanzelf oplost. Dat klinkt onschuldiger dan het is. Professor Frank-Erik de Leeuw is vasculair neuroloog in het Radboud-UMC. Hij benadrukt het gevaar van zo’n TIA. “Het is een serieuze waarschuwing, want er is een grote kans dat er een herseninfarct volgt. Helaas wordt de ernst van een TIA enorm onderschat.”

De kenmerken van een beroerte verschillen per persoon. Belangrijk is om altijd direct 112 (en niet eerst de huisarts!) te bellen bij de volgende symptomen: als iemand plotseling een scheve mond heeft, slecht ziet of tijdelijk blind is, warrig of onverstaanbaar spreekt of een arm of been niet kan bewegen. Wat ook kan voorkomen is misselijkheid, duizeligheid of een verminderd, doof gevoel in gezicht, arm of been. Professor De Leeuw: “Dan dus meteen het alarmnummer bellen. Elke seconde telt, want door het zuurstofgebrek in de hersenen sterven er in razend tempo duizenden zenuwcellen af, wat ernstige schade kan veroorzaken.”

Belangrijk! Beeld
Belangrijk!

De boosdoener is meestal een slechte kwaliteit van de binnenwand van de bloedvaten. Met een juiste behandeling is herstel na een TIA goed mogelijk. Gezond(er) leven is belangrijk. Soms is een operatie nodig, bijvoorbeeld bij een vernauwde halsslagader. En wie een hoge bloeddruk of cholesterolgehalte heeft, krijgt medicatie. Daarnaast zal de arts, afhankelijk van de oorzaak, altijd een bloedverdunner voorschrijven.

Beroerte in cijfers


• Jaarlijks krijgen 40.000 Nederlanders een beroerte; ongeveer 9200 overlijden.
•Mannen zijn gemiddeld 79 en vrouwen 84 jaar als ze eraan overlijden.
• Dagelijks worden ongeveer 147 mensen getroffen door een TIA; in 2020 waren dat er in totaal 53.000.
•Ongeveer 80% van de beroertes betreft een herseninfarct.
• 1 op de 15 tot 20 mensen die een beroerte krijgt, is jonger dan 50 jaar.
• 1 op de 4 mensen die een TIA krijgt, is jonger dan 65 jaar.
• Behandeling binnen 90 minuten kan bij 1 op de 4 patiënten ernstige invaliditeit voorkomen.
• Na een herseninfarct op jonge leeftijd is de kans op vroegtijdig overlijden 5 keer hoger, na een hersenbloeding ruim 8 keer hoger.

Stolsel of scheur

Terwijl een TIA dus een fikse waarschuwing is, kunnen de twee andere vormen van een beroerte – hersenbloeding en herseninfarct – ernstiger en zelfs dodelijk zijn. Professor De Leeuw legt het verschil uit. “Als een bloedvat in de hersenen scheurt, is het een hersenbloeding. Is een bloedvat verstopt door een stolsel, dan spreken we van een herseninfarct. Het risico hierop wordt fors groter na het vijfenvijftigste jaar. Beroertes kunnen dodelijk zijn, zeker op hogere leeftijd.”

null Beeld

Op jonge leeftijd komen beroertes relatief weinig voor, maar toch zijn jaarlijks zo’n tweeduizend mensen tussen de 18 en 50 jaar het slachtoffer, meestal door een herseninfarct. Ziekenhuizen zijn erop ingericht om bij een beroerte patiënten snel op te vangen. De Leeuw: “Via de spoedeisende hulp krijgt de patiënt binnen een paar minuten CT-opnames van hersenen en bloedvaten. Vaak zien ze bij een herseninfarct dan het schuldige bloedpropje. Heel revolutionair is dat ze tegenwoordig het stolsel kunnen verwijderen, mits de patiënt supersnel in het ziekenhuis belandt. Omdat de kans op een nieuwe beroerte in de eerste weken en maanden maar liefst vijf tot tien procent is, krijgt elke patiënt stolselvoorkomende medicijnen, beter bekend als bloedverdunners.”

Jolanda kreeg het herseninfarct in haar slaap en op de scan was het propje niet meer zichtbaar. Verwijderen was dus onmogelijk en de schade leek aanzienlijk. “Doordat een hersengedeelte was afgestorven, was mijn hele linkerkant inmiddels verlamd, hing mijn gezicht scheef en kon ik nauwelijks praten.”

Levensstijl

Natuurlijk is meteen de vraag: waardoor krijgt iemand zoiets ernstigs als een beroerte, zeker op jonge leeftijd? Volgens professor De Leeuw is er een onderscheid tussen medische risicofactoren – hoge bloeddruk, hoog cholesterol en suikerziekte bijvoorbeeld – en lifestylefactoren, zoals roken, te weinig bewegen en verkeerde voeding. Voor mensen bij wie (een aantal van) deze lifestyle-risicofactoren een rol spelen, is er eigenlijk goed nieuws, aldus De Leeuw.

“Die factoren kun je grotendeels zelf beïnvloeden, waardoor een fiks aantal herseninfarcten is te voorkomen. Met bewegen en gezonde voeding kan iedereen vandaag beginnen. Een ander punt is hoge bloeddruk. Want wie weet nu of die te hoog is? Vandaar mijn uitdrukkelijke advies, zeker aan veertigers en vijftigers: laat de huisarts of praktijkondersteuner een keer je bloeddruk checken. Om de paar jaar. Het kan echt veel ellende voorkomen als het tijdig wordt ontdekt. Het landelijke onderzoeksprogramma Check@Home stimuleert momenteel vroegtijdige opsporing van onder andere hart- en vaatziekten bij vijftig- tot vijfenzeventigjarigen met een thuistestmogelijkheid.”

Jongeren

Het aantal beroertes onder twintigers en dertigers neemt toe. Redenen bij vrouwen zijn pilgebruik, zwangerschap, migraine en roken. Bij vrouwen én mannen zijn dat overgewicht en drugsgebruik. Hasj en cocaïne kunnen ernstige schade aan de vaatwand veroorzaken met grote kans op hart- en vaatziekten.

Jolanda had echter geen enkele risicofactor, maar kreeg toch dat herseninfarct. “Daar was ik achteraf boos om. Ik was jong, leefde gezond en m’n cholesterol en bloeddruk bleken prima. Volgens de artsen had ik gewoon pech.” Naast de genoemde medische risicofactoren speelt bij een aantal jonge vrouwen nog een factor mee. De Leeuw: “Wie bij de zwangerschap complicaties heeft gehad, zoals zwangerschapsvergiftiging, eiwit in de urine of een heel klein baby’tje bij de geboorte, loopt extra risico op hart- en vaatziekten en dus op een beroerte na haar veertigste. Ook voor deze vrouwen is het belangrijk vanaf hun veertigste de bloeddruk te laten controleren.”

null Beeld

Helse hoofdpijn

Van alle beroertes is 80% een herseninfarct en 20% een hersenbloeding. Een hersenbloeding hangt vaak samen met een al dan niet aangeboren vaatafwijking. Abby (53) overkwam het drie jaar geleden. Zij had echter een bijzondere en zeldzame vorm die jaarlijks maar bij zeven- tot achthonderd mensen voorkomt: een SAB (subarachnoïdale hersenbloeding). Het is een acute bloeding tussen de hersenvliezen. Ook hierbij ontstaat uit het niets heftige hoofdpijn, met meestal misselijkheid en overgeven. De oorzaak is een bestaande vaatafwijking of een aneurysma – een uitstulping van een slagader aan de onderkant van de hersenen. Zo’n uitstulping wordt vaak vergeleken met een kapotte fietsband, waarbij de zwarte binnenband naar buiten puilt. Als die uitpuiling – het aneurysma – scheurt, ontstaat er een hersenbloeding.

Ook bij Abby begon het met verschrikkelijke hoofdpijn, een ander soort dan de migraine die ze kende. “Ik had stress vanwege een nieuwe baan, dus ik dacht er met een avondje vroeg naar bed wel vanaf te zijn. Ik werd drie dagen later wakker. In het ziekenhuis.” Achteraf bleek dat ze in de vroege ochtend na die hoofdpijn naar beneden was gegaan. Haar partner was boven, maar hoorde rare geluiden. Beneden zag hij Abby worstelen. “Mijn man liet onze ene zoon 112 bellen, en met de andere zoon heeft hij mij gereanimeerd. Dat heeft op allemaal een enorme impact gehad.”

In het ziekenhuis bleek ze gelukkig nog te kunnen praten en bewegen. Wel had Abby nog vreselijke hoofdpijn. Later kwam daar een longontsteking bovenop en allerlei andere complicaties. Maar ook zij leek geen risicofactoren voor een hersenbloeding te hebben.

null Beeld

Revalideren

Gemiddeld overlijdt bijna een kwart van de mensen aan de directe gevolgen van een beroerte. Vroeger belandde je na een beroerte langdurig in een verpleeghuis, maar dankzij de snelle CT-scans, effectieve medicatie en gerichte revalidatie hebben patiënten tegenwoordig meer perspectief. Maar de weg naar herstel is zwaar. Zeker voor vrouwen, stelt professor De Leeuw: “Zij overvragen zichzelf snel, omdat ze de zorg voor het gezin weer op zich nemen en aan het werk willen. Met name zij moeten hun belastbaarheid voor ogen houden tijdens en na de revalidatie.” Jolanda kan daarover meepraten. “Ik moest geduld leren hebben. Niet alleen was ik links verlamd, maar ook kon ik nauwelijks prikkels verdragen en was ik extreem snel moe. Ruim een halfjaar heb ik in een revalidatiekliniek doorgebracht, waardoor ik mijn jonge kinderen maar eens per week zag. Dus moest ik wel hulp leren accepteren van familie en buren. Mijn linkerarm is verlamd gebleven, mijn enkel kan ik niet meer draaien, maar ik ben vooral blij dat mijn geheugen en spraak goed zijn en dat ik weer kan werken. Ik focus op wat ik wel kan en gelukkig helpt mijn positieve karakter me daarbij.”

null Beeld

Voor Abby was het slikken dat ze niet meer haar oude leven kon leiden. “Ik was altijd een snelle denker, prater en doener. Maar vlak na de hersenbloeding snapte ik na een paar minuten praten al niet meer waar het gesprek over ging. En ik was continu doodop. Daarbij schaamde ik me eigenlijk dat dit me was overkomen en dat ik wat zwabberend liep als ik vermoeid was.” Toch ging revalideren voorspoedig. Ze maakte al snel wandelingen en fietstochtjes. En er veranderde iets bij Abby: “Ondanks alle ellende had de hersenbloeding ook een positief gevolg. Ik was zo vaak over mijn grenzen gegaan; altijd stond ik voor iedereen klaar. Maar deze gebeurtenis en mijn noodgedwongen rust maakten me positiever en milder. Ook heb ik geleerd meer van kleine dingen te genieten: vogeltjes in de tuin, lachende mensen op een terras.”

Na anderhalf jaar revalideren kon ze gedeeltelijk weer aan het werk. “Ik besef goed dat het anders had kunnen aflopen, want drie op de vier mensen kunnen na een CVA nooit meer werken.”

Apathisch

Professor De Leeuw beaamt dat de impact van beroertes groot is – afhankelijk van het getroffen hersengedeelte. “Naast lichamelijke gevolgen kan de concentratie problematisch zijn en het runnen van een gezin of computergebruik wordt soms onmogelijk. Iemands karakter kan veranderen, helaas meestal in ongunstige zin. Sommige mensen worden zelfs apathisch. Heel schrijnend voor partners en gezinnen. Maar gelukkig herstellen mensen ook. Dat zien we regelmatig bij verlamming of spraak. Dat biedt patiënten hoop.”

Hoe herken je een beroerte? Doe de test op hartstichting.nl/beroertetest.

Meer weten?

•• hartstichting.nl/hart-en-vaatziekten/beroerte
•• youngstroketoolbox.nl (ook voor de brochure Intimiteit en seksualiteit na een beroerte)
•• hersenletsel.nl (patiëntenvereniging voor lotgenotencontact, dagen voor mensen met hersenletsel en hun naasten en belangenbehartiging)

Met dank aan: prof. dr. Frank-Erik de Leeuw, vasculair neuroloog, afdeling Neurologie RadboudUMC, Nederlandse Vereniging voor Neurologie

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden