PREMIUMWat een goed idee!

Leer creatief denken in 7 stappen

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Waarom binnen de lijntjes kleuren als het ook out of the box kan? Sommige problemen of kwesties vragen immers om een oplossing die nét even anders is. Hoe je dat voor elkaar krijgt? Laat je creatieve brein op volle toeren draaien.

Marlies JansenGetty Images

Voor wie denkt: ik haak af want ik ben niet creatief, eerst dit: iederéén is op zijn eigen manier in meer of mindere mate creatief. Het gaat namelijk niet zozeer om schilderen, musiceren of poëzie schrijven. “Als je goed bent in het oplossen van problemen is dat ook creatief”, zegt Simone Ritter, expert op het gebied van creativiteit en innovatie en als universitair hoofddocent verbonden aan de Radboud Universiteit. Bovendien is creatief denken een vaardigheid die iedereen kan aanleren. Ook creativiteit zelf – “het geheel van vaardigheden, kennis, houding en mindset om iets nieuws te kunnen bedenken” aldus Ritter – is te vergroten of op zijn minst tijdelijk aan te wakkeren met oefeningen.

Dat is handig bij het oplossen van allerhande problemen. Voor veel vragen en situaties hebben we een arsenaal aan oplossingen en ervaringen in het hoofd en al naar gelang de gebeurtenis of vraag (‘Wat zal ik vanavond koken?’, ‘Hoe repareer ik een fietsband?’, ‘Hoe bereid ik die presentatie voor?’) wordt er een vakje in het brein opengetrokken dat helpt bij het fiksen van de kwestie. Maar als je op afwijkende problemen stuit, stokt dat geroutineerde systeem. Hoe los je het op als je een belangrijk ingrediënt voor de maaltijd die je wil koken niet in huis blijkt te hebben? Of als het maar niet lukt om aan personeel te komen voor je winkel of team? Ook bij een opeen­hoping van problemen kunnen we ons suf denken, maar niet op een oplossing komen.

null Beeld

Kies de juiste aanpak

Bij de gemiddelde vergadering op het werk of het keukentafelgesprek thuis pakken we het allesbehalve handig aan: het bedenken én beoordelen van ideeën loopt kriskras door elkaar. Nog voor een flintertje van een idee kan uitgroeien tot iets moois is het in de kiem gesmoord en blijven we in hetzelfde kringetje draaien. Om écht nieuwe oplossingen te bedenken moet er een creatieve flow op stoom komen. Maar hoe krijg je dat voor elkaar? Het antwoord: divergeren en convergeren, zoals het met chique woorden heet. Deze methodiek is begin jaren veertig van de vorige eeuw bedacht door de Amerikaanse reclameman en brainstormgoeroe Alex Osborn. Het belangrijkste uitgangspunt is dat er een duidelijke grens is tussen het bedenken van ideeën en het selecteren ervan. “Divergeren is de eerste fase van het creatieve denkproces. Je duikt hierbij de breedte in om zo veel mogelijk ideeën of oplossingen te bedenken. Alles mag en niets is gek in deze fase”, legt Simone Ritter uit. Pas bij het convergeren werk je toe naar een oplossing (zie stap 7). Bij het divergeren is veel succes te boeken, weet Ritter: “Belangrijk is dat je de geest kunt vrijlaten, geen beperkingen ziet. Dan ga je buiten de bestaande kaders denken.”

null Beeld

Wat is het probleem of de vraag precies?

Vóór het brainstormen (met jezelf, gezin of collega’s) ontrafel je wat het probleem precies is. Met de focus in de juiste richting vind je eerder een oplossing die mooi aansluit. Stel dat het probleem is dat mails je stress geven. Waarin zit ’m dat precies? Krijg je te veel mails? Zijn het vervelende of ingewikkelde mails? Of heb je geen tijd om ze te beantwoorden? Of, een probleem in de privésfeer: je ergert je aan je puberende zoon. Maar wat wil je precies van hem? Dat hij meer met jullie als ouders overlegt? Meer deelneemt aan het huishouden? Of zich met toewijding om schoolzaken bekommert? Nog een stukje voorbereiding: inventariseer wat je al weet over de kwestie die een oplossing behoeft. Heb je bijvoorbeeld geen flauw idee hoe het puberende brein werkt? Geef jezelf wat input en googel naar informatie of vraag vriendinnen wat zij erover weten. Denk ook na welke kwaliteiten en kennis je hebt op andere terreinen. Ook die kunnen van pas komen. Een creatief idee is immers een nieuwe combinatie van verschillende inzichten en stukjes kennis die in het brein zijn opgeslagen. Zo kwam de ervaring die de Amerikaanse uitvindster Maria Beasley als naaister had haar goed van pas bij het ontwikkelen van een reddingsboot en later een opvouwbare, verbeterde versie daarvan.

null Beeld
null Beeld

Doorbreek routine & sleur

Deze eenvoudige tip helpt om in het algemeen wat ‘losser’ te denken en meer mogelijkheden te gaan zien. “Drink je altijd koffie bij je ontbijt? Zoek in de supermarkt naar een jou onbekend drankje en probeer dat eens. En neem eens een andere route naar je werk. Ben je ’s morgens in jezelf gekeerd? Groet iedereen die je onderweg tegenkomt eens bewust. Ook een uitstapje naar een andere omgeving doet wonderen”, zegt Marenthe Otten. Otten is illustrator/‘artchemist’ en geeft trainingen waarmee ze de creativiteit van mensen een flinke boost geeft.
“Als je dingen altijd op een bepaalde manier doet, slijt dat in. Net als wanneer je elke dag over hetzelfde zandpaadje fietst: er ontstaat een spoor waar je niet meer uit komt. En je pakt automatisch dat paadje, dat is veilig en vertrouwd. Maar als je in een sleur zit, heb je oogkleppen op en zie je onderweg geen nieuwe en inspirerende dingen meer, zoals een mooie vlinder of een bijzonder gebouw. Zo werkt het met je hersens ook. Nieuwe paadjes creëren doe je door dingen anders te doen dan je gewend bent.”

null Beeld

Hoofd uit, zintuigen áán

95 procent van wat wij westerlingen leren en doen maakt gebruik van onze linker hersenhelft. “We willen alles verklaren, rationaliseren, onder controle houden. Daar voelt creativiteit zich niet bij thuis. Om tot nieuwe ideeën te komen, moet je de controle loslaten”, zegt Marenthe Otten. Onder controle valt ook de angst het verkeerd te doen, en je eigen innerlijke criticus, dat stemmetje dat ideeën bij voorbaat verwerpt. Stress en zorgen – om geld, klimaat, oorlogen – helpen het creatieve vermogen ook om zeep. En wat te denken van al die informatie en prikkels die ons dagelijks overspoelen?

null Beeld

Ons brein is zó efficiënt in het filteren ervan dat alleen belangrijke dingen doordringen tot ons bewustzijn. Irrelevante ruis verdwijnt naar de achtergrond en zo beperkt dit filtermechanisme de mate waarin we openstaan voor slimme oplossingen. Onderzoeken laten zien dat creatieve mensen dingen zien waar andere mensen overheen kijken. Dus: bevrijd die geest. “Zet alle knoppen even uit en je zintuigen áán! Dan ga je meer waarnemen en kan de inspiratie binnenstromen”, weet Otten. “We hebben namelijk aan één stuk door associaties die ons op ideeën brengen.”

null Beeld
  • Maak elke dag ruimte om wat te schrijven, tekenen of plakken & knippen. Het hoeven geen ingewikkelde of mooie dingen te zijn. Teken bijvoorbeeld het ontbijt, voor je het bewust met smaak opeet. Of begin met ‘Morning Pages’, waarbij je ’s ochtends direct na het opstaan drie pagina’s volschrijft met wat er maar in je opkomt. Blijf schrijven, lees niets terug en corrigeer niets. Zo leeg je je hoofd van beperkende gedachten en ontstaat ruimte voor creativiteit. En omdat je innerlijke criticus nog op één oor ligt, komen er vanuit je onderbewuste meer inzichten omhoog dan je kunt bevroeden.
  • Las letterlijk meer rust en ruimte in. Zoek natuur op en ga op een bankje zitten aan de rand van bos, heide of strand. Kijk om je heen. Bestudeer de vogels die overvliegen, bekijk het zand onder je voeten of luister naar de zee. Ouderwets dagdromen frist de geest ook op.
  • Las vaker een speelkwartiertje in. Het is niet voor niets dat kinderen na een ochtend in de schoolbanken naar buiten rénnen om het lichaam los te gooien en stress te lozen. Dus ga naar buiten, zuurstof happen! Ga hinkelen, huppelen of loop eens een stukje achterstevoren, je voelt je binnen twee minuten een ander mens.
  • Zoek mensen op met wie je heerlijk kunt lachen of kijk vaker cabaret. Lachen is bevrijdend én humor bevordert de creativiteit, blijkt uit onderzoek. Dat effect heeft mindfulness of mediteren ook. Vooral ‘breathfulness’, een meditatietechniek die draait om langzaam en regelmatig ademhalen en jezelf zo veel mogelijk openstellen voor geluiden, geuren en beelden, blijkt mensen te veranderen in ‘ideeënmachines’. Tijdens onderzoek aan de Universiteit Leiden bedachten de deelnemers drie tot vier keer zo veel ideeën als proefpersonen die niet mediteerden.
null Beeld

Bekijk het van een andere kant

Drukte en stress maken dat we vanuit efficiënte patronen denken. “Maar voor elk probleem bestaan duizend oplossingen”, zegt Marenthe Otten. Gouden tip: verander eens van perspectief. Hoe zou een hippiegezin omgaan met de kwestie die jou parten speelt? Of de koning? “Bij een ruzie met bijvoorbeeld je ex, je puberkind of de buurman reageer je door je woede vanuit een tunnelvisie. Maar hoe zou je ex, buurman, kind of schoonmoeder er tegenaan kijken? Of de hond, die naar jullie kijkt terwijl jullie ruziemaken?” Door hiermee te spelen, kom je niet alleen tot andere inzichten, maar neem je de kwestie ook minder zwaar. “Misschien wordt het zelfs grappig en kan met één kwinkslag die hele ruzie worden opgelost.” Er zijn ook creatieve denktechnieken die helpen een kwestie van verschillende kanten te bekijken. Zoals de SCAMPER-methode, die veel wordt gebruikt om producten, diensten of processen te verbeteren. SCAMPER staat voor Substitute (vervangen), Combine (combineren), Adapt (aanpassen), Modify (veranderen), Put to another use (anders gebruiken), Eliminate (verwijderen) en Reverse (omdraaien). Bij elke letter is een hele trits vragen beschikbaar die je af kunt gaan, zoals: welke regels voor het gebruik kun je veranderen? Hoe kun je het product simpeler maken? Welke eigenschappen, onderdelen of regels kun je elimineren? Wat gebeurt er als je het proces omdraait of de volgorde wijzigt? Boeiend om te ervaren hoe deze vragenlijsten prikkelen om anders te denken!

BONUS

Creatieve aanpak maakt gelukkiger
Nog een reden om te oefenen met anders kijken en om meer te stoeien met nieuwe ideeën en gedachten: “Afwijken van de gebaande paden is misschien spannend en kost in het begin wat moeite, maar levert veel op. Je ontwikkelt je en krijgt meer lef, want als iets lukt of leuk is, ga je weer een stapje verder”, zegt Marenthe Otten. “En door je zintuigen te prikkelen, zie en ervaar je meer mooie dingen. Dit helpt om flexibeler in het leven te staan en maakt blijmoediger.”

null Beeld

Neem tijd en ruimte

Dat bedoelen we op twee verschillende manieren. De eerste: onderdeel van het creatieve proces is dat er ruimte nodig is om dingen op een andere manier te proberen, zegt Simone Ritter. “Mensen die vanuit hun jeugd of op hun werk het idee meekregen dat het vooral góed moet zijn wat ze doen, zijn niet gestimuleerd om open te staan voor falen. Binnen het creatieve proces hoort het er juist bij om met een nieuwsgierige, onder-zoekende houding dingen uit te proberen en dat er iets niet lukt.” Het tweede is tijd in de zin van pauzes, van afstand nemen van het nadenken en puzzelen. ‘Incubatietijd’ noemt Ritter deze periode, waarin het onderbewuste brein doorbroedt op de creatieve vraag. De intuïtie helpt dan bij het leggen van verbanden tussen stukjes informatie die opgeslagen liggen in de hersenen, waardoor je tot betere ideeën of oplossingen komt.

null Beeld
null Beeld

Kies en heb lef

Tot slot breekt de fase van het convergeren aan. Simone Ritter: “Wat is het meest veelbelovende idee van wat er op tafel ligt en dat je verder wilt ontwikkelen? Kijk niet alleen naar wat het meest origineel of vernieuwend is, maar ook: hoe toepasbaar is het?” Aan dit selectieproces wordt vaak minder tijd besteed. Ook opvallend is dat mensen meestal níet het beste idee uitkiezen als ze meerdere goede, creatieve ideeën hebben bedacht. “Vaak gaat men verder met het meest voor de hand liggende idee. Want: ‘Ja maar, zou dat nieuwe idee wel werken?’ ‘En hoe verdedig ik mijn keuze ten opzichte van mijn vrienden, familie, werkgever, werknemers?’” Voor wie geen risico durft te nemen: oefen met kleine stapjes, dus met relatief kleine problemen. En denk aan de wijze woorden van Albert Einstein: “Als je doet wat je altijd deed, krijg je wat je altijd kreeg.”

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden