PREMIUMMáák die afspraak!

Daarom is een uitstrijkje zo belangrijk

Daarom is een uitstrijkje zo belangrijk  Beeld Shutterstock
Daarom is een uitstrijkje zo belangrijkBeeld Shutterstock

Maar al te vaak belandt de oproep voor het bevolkingsonderzoek baarmoederhals-kanker in de prullenmand. Natuurlijk hebben maar weinig vrouwen zin in een uitstrijkje, maar het is wel écht noodzakelijk...

Liesbeth SmitShutterstock

Uitstrijkje: de afspraak die je niet wilt missen

Het was een alarmerend persbericht dat KWF Kankerbestrijding afgelopen najaar de wereld in stuurde. Wat bleek: op dit moment maakt slechts 50% van alle Nederlandse vrouwen gebruik van de vijfjaarlijkse uitnodiging voor een uitstrijkje. Bij vrouwen tussen de 30 en 40 jaar is het zelfs slechts 42%. Daarom lanceerde KWF een grote campagne om het belang van een uitstrijkje te benadrukken, met als leus: de afspraak die je niet wilt missen. Hoognodig, vindt KWF-directeur Carla van Gils. “Met het uitstrijkje worden vooral voorstadia van baarmoederhalskanker opgespoord en die zijn vaak goed te behandelen. Zo wordt voorkomen dat vrouwen daadwerkelijk baarmoederhalskanker krijgen. Dat is belangrijk, want de ziekte kan enorme gevolgen hebben. Jaarlijks sterven in Nederland zo’n tweehonderd vrouwen aan baarmoederhalskanker, maar de ziekte en de behandeling kunnen ook een streep zetten door een eventuele kinderwens.”

“Als die cellen niet waren ontdekt dankzij het uitstrijkje, was de deling doorgegaan”

Dorien (44) kreeg na de uitslag PAP 3a. De onrustige cellen werden operatief verwijderd.

“Vier jaar geleden was ik in shock toen de dokter me belde met de uitslag PAP 3a. Bij de gynaecoloog bleek dat ik met CIN 3 te maken had, een voorstadium van baarmoederhalskanker. De cellen moesten weggehaald worden, dat zou niet vanzelf gebeuren. In het ziekenhuis kreeg ik poliklinisch een lis-excisie waarbij met een draadje onrustige cellen bij mijn baarmoedermond werden verwijderd. De ingreep duurde maar tien minuten, maar het viel tegen. Ik was plaatselijk verdoofd, maar voelde wel van alles. Bovendien lig je daar open en bloot. Ik snap best dat vrouwen daarom misschien ook liever geen uitstrijkje laten doen. Bij controles is daarna niets meer gevonden. Nu mijn vijfjaarlijkse oproep eraan komt, vind ik het wel spannend, maar ik weet dat ik niet alleen ben met mijn verhaal. Tegelijkertijd merk ik dat HPV en baarmoederhalskanker nog onder de radar zitten. Niemand zegt iets, maar als je erover begint, kent ineens iedereen wel iemand die hetzelfde heeft meegemaakt. Openheid is belangrijk. Ook omdat er een foutieve en negatieve seksualisering om het HPV-virus hangt. Je hebt niets fout gedaan, het is pech. Mannen kunnen trouwens ook HPV krijgen, het is dus zeker niet alleen een vrouwenzaak.”

null Beeld

Lange aanloop

Vroege en regelmatige screening voorkomt vaak dat de ziekte in een (te) laat stadium wordt ontdekt, zegt dr. Nienke van Trommel van het in kanker gespecialiseerde Antoni van Leeuwenhoek. Naast haar werk als gynaecoloog doet zij wetenschappelijk onderzoek naar onder meer baarmoederhalskanker en de preventie daarvan.

Van Trommel: “Elke soort kanker is vervelend, zeker als er al uitzaaiingen bij horen. Maar baarmoederhalskanker heeft een lange aanloop. Er zit dertien tot vijftien jaar tussen de besmetting met het hoog-risico HPV, ook humaan papillomavirus genoemd, en de daadwerkelijke kanker die het kan veroorzaken. Door die lange aanloop kunnen we er goed periodiek op screenen.”

HOE HERKEN JE BAARMOEDERHALSKANKER?
Baarmoederhalskanker geeft vaak geen of vage klachten. Ga daarom naar de huisarts bij:

• bloedverlies na seks
• afwijkende afscheiding en/of onregelmatig bloedverlies (ook na de overgang)
• buikpijn
• een afwijkende geur van de urine of steeds kleine beetjes urine verliezen

Die screening gebeurt via een uitstrijkje waarbij de huisarts of praktijkassistente met een borsteltje cellen van de baarmoedermond afneemt. In eerste instantie draait het vooral om het opsporen van dat hoog-risico HPV. Als dat niet aanwezig is, is de kous af. Wordt er wel hoog-risico HPV gevonden, dan volgt controle onder de microscoop van de afgenomen cellen. Binnen vier weken na het onderzoek ontvangen vrouwen een brief van de regionale screeningsorganisatie met de uitslag en eventueel een advies. De uitslag varieert van niets afwijkends (PAP 1), ietwat afwijkend (PAP 2), matig afwijkend (PAP 3a), iets meer dan matig afwijkend (PAP 3b), ernstig afwijkend (PAP 4), zeer afwijkend en niet goed te beoordelen (PAP 5).

Van Trommel: “Afhankelijk van die uitslag en de aan- of afwezigheid van hoog-risico HPV komt er een advies. In het ene geval is dat om over zes maanden een nieuw uitstrijkje ter controle te laten maken, in het andere geval kan worden aangeraden om naar de gynaecoloog te gaan voor een inwendig onderzoek en inspectie van de baarmoedermond met een vergrootglas (colposcopie).” Het lijkt vanzelfsprekend om zo’n advies op te volgen, maar dat blijkt niet zo te zijn. 33% van de Nederlandse vrouwen die na een uitstrijkje het advies krijgen om naar de gynaecoloog te gaan, doet dat niet. Van Trommel: “Wij weten niet precies waarom. Soms speelt angst een rol, soms wordt er te weinig waarde aan het advies gehecht. Het is een ingewikkeld fenomeen waarop alle betrokkenen nog geen grip hebben, al proberen we dat wel te krijgen.”

“Ik heb een engeltje op mijn schouder gehad”

Tanja (52) kreeg na een uitstrijkje de uitslag PAP 3.

Haar baarmoeder en eileiders werden verwijderd. “Ruim twee jaar geleden kreeg ik de oproep voor een uitstrijkje. De uitslag was goed, maar ik bleek wel HPV-positief. Daarom kreeg ik zes maanden later weer een oproep. Daaruit bleek dat ik PAP 3 had, een voorstadium van kanker. Ik wilde niet met die onrustige cellen blijven rondlopen. Ik kon twee dingen doen: beide eileiders en de baarmoedermond laten verwijderen en jaarlijks controle, of de baarmoeder en eileiders laten weghalen en klaar. Ik koos voor het laatste, want ik wilde geen enkel risico lopen. De operatie viel me mee, ik bleef een dag in het ziekenhuis en kon na een week weer aan het werk. Lange tijd was ik vooral dankbaar dat de cellen op tijd waren gevonden, maar na een halfjaar kreeg ik last van wat me was overkomen: ik was mijn baarmoeder kwijt, dat moest ik een plek geven. Toch denk ik dat ik een engeltje op mijn schouder had, dit had anders kunnen aflopen. Daarom zeg ik tegen alle vrouwen: gá gewoon als je een oproep krijgt voor een uitstrijkje. Het kán je leven redden.”

Kwestie van schaamte

Angst voor het onderzoek of onderschatting van het belang kan een rol spelen. Een andere belangrijke verklaring voor de lage opkomst bij het bevolkingsonderzoek én voor het hoge percentage dat het advies om naar de gynaecoloog te gaan negeert, is dat rond baarmoederhalskanker een zweem van schaamte hangt. Het HPV-virus wordt door vrouwen én mannen doorgegeven via de slijmvliezen bij seksueel contact. In de praktijk betekent dit dat acht op de tien mensen ooit besmet wordt. De meesten ‘klaren’ het virus binnen twee jaar zelf via hun afweersysteem. Bij 2-5% ruimt het lichaam het virus echter niet op, waardoor het door de tijd heen de kans krijgt om gezonde cellen te veranderen. Soms breiden die cellen zich uit naar diepere of onderliggende lagen, soms ontstaat zo kanker. Het betreft niet altijd de baarmoeder(hals), ook anus- en vaginakanker kunnen door het HPV-virus worden veroorzaakt. Seksueel overdraagbaar, vagina, baarmoedermond, anus – het zijn precies die woorden die ervoor zorgen dat er een taboe rust op de preventie en screening van deze kankersoort. Daarbij wegen culturele en religieuze overtuigingen of het gebrek aan juiste informatie soms zwaarder dan de eigen gezondheid. Van Trommel: “Een uitstrijkje laten maken kan extra gevoelig liggen bij bijvoorbeeld Turkse of Marokkaanse vrouwen, zeker als de huisarts een man is.

null Beeld

Ook kan in een gelovige gemeenschap het idee bestaan dat ‘een goede vrouw’ zo’n onderzoek niet nodig heeft, want ze heeft immers maar seks met één partner, dus de kans op HPV-besmetting is klein. In de vier grote steden is de opkomst van vrouwen met een niet-westerse migratieachtergrond veel lager dan het landelijk gemiddelde. Soms doet maar een op de drie vrouwen mee aan het bevolkingsonderzoek.” Daarnaast kunnen praktische zaken spelen, zoals het druk hebben, of de oproep wordt vergeten. Daarom is er een HPV-zelfafnametest ontwikkeld die in de uitnodigingsbrief van het bevolkingsonderzoek wordt aangeboden en direct kan worden aangevraagd. Van Trommel: “Vrouwen kunnen de test thuis zelf in alle privacy afnemen door met een borsteltje cellen uit de vagina te verzamelen en dit op te sturen. De resultaten zijn even betrouwbaar als een uitstrijkje wanneer het gaat om het detecteren van afwijkingen die ertoe doen.”

Voorkomen is beter

Naast een periodiek uitstrijkje is er sinds 2010 een ander wapen in de strijd tegen baarmoederhalskanker: vaccinatie. In het jaar dat kinderen 10 worden, krijgen Nederlandse meisjes (en sinds 2022 ook jongens) twee prikken aangeboden. Jongeren van 15 tot 18 jaar hebben er drie nodig voor een goede bescherming. Ook iedereen tussen 18 en 26 jaar kan zich gratis laten vaccineren.
Om baarmoederhalskanker en de voorstadia op tijd op te sporen, doet Van Trommel onderzoek om te kijken of met andere manieren van screenen meer vrouwen bereid zijn om mee te doen met het bevolkingsonderzoek. “Het belangrijkste is dat iedereen doordrongen raakt van het belang van het periodieke uitstrijkje, en daar ook vrij toegang toe heeft. Om tegemoet te komen aan vrouwen voor wie deelname op dit moment problematisch is, zijn we daarom aan het experimenteren met andere testvormen. Zoals urinetests om baarmoederhalskanker en de voorstadia in urine op te sporen. Juist omdat het medisch mogelijk is om deze vorm van kanker vaak in een vroeg stadium te ontdekken, willen we daar de hele samenleving bij betrekken en mensen informeren op manieren die voor iedereen begrijpelijk en toegankelijk zijn. Dat kan letterlijk levens schelen.”

“Een tikkende tijdbom in mijn lichaam, dat wilde ik niet”

Kim (32) bleek baarmoederhalskanker te hebben.

“Op mijn dertigste kreeg ik mijn eerste oproep voor het bevolkingsonderzoek. De uitslag: HPV-virus stadium PAP 4. Eerst was ik er niet mee bezig. Pas bij de gynaecoloog naar wie ik was doorverwezen begreep ik dat het foute boel was. Ik had baarmoederhalskanker. Chemo en bestraling waren niet nodig, wel ben ik twee keer geopereerd. De eerste keer werd alleen een stuk baarmoederhals verwijderd, maar dat bleek niet genoeg. Daarna werden ook mijn baarmoeder, eileiders en lymfeklieren verwijderd. Gelukkig had ik geen kinderwens en ik wilde geen tikkende tijdbom in mijn lijf. Mijn herstel kostte ruim een jaar. Vooral mentaal had ik het zwaar. Gelukkig kwam mijn oproep op het goede moment. Blijkbaar is het voor veel jonge vrouwen een lastig onderwerp, maar ik begrijp de schaamte niet. Iedereen kan HPV of baarmoederhalskanker krijgen. Daarom ben ik closemetjedoos.nl begonnen. En ik werk bij Stichting Olijf, die steun en informatie geeft aan vrouwen met gynaecologische kanker.”

6x PAP

Na een uitstrijkje zijn er zes uitslagen mogelijk. Kijk hier welke variaties er zijn en welke vervolgstappen daarbij horen.

Meer weten?

• olijf.nl
• kwf.nl
• thuisarts.nl
• avl.nl
• rijksvaccinatieprogramma.nl

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden