gezondheid

De zin & onzin van extra vitamines

null Beeld

Steeds meer mensen slikken extra vitamines. Er wordt zelfs beweerd dat ze ons kunnen beschermen tegen corona. Wat is het effect van supplementen en moeten we ook in de zomer doorslikken?

In de eerste maanden van de coronapandemie gingen wetenschappers meteen driftig op zoek naar een medicijn. Al snel beweerden steeds meer deskundigen (en leken) dat we niet alleen moesten proberen onszelf van buitenaf te beschermen, bijvoorbeeld met een vaccin, maar dat we ook eens moesten kijken naar manieren om onszelf van binnenuit weerbaarder te maken. Bijvoorbeeld door gezond te eten, veel te bewegen en extra vitamines te slikken. Met name vitamine D zou volgens sommigen een wondermiddel zijn in de strijd tegen COVID-19. Hoewel de Gezondheidsraad in maart 2021 vaststelde dat er niet genoeg bewijs is dat het slikken van deze vitamine helpt bij het voorkomen van besmetting met het coronavirus, wordt niet uitgesloten dat het effect kan hebben. En anders: baat het niet, schaadt het niet. Of wel?

null Beeld

Het risico van te veel

We kunnen wel degelijk te veel vitamine D binnenkrijgen, aldus Iris Groenenberg, expert voeding en gezondheid bij het Voedingscentrum, in een reactie op de jubelende experts. “Wanneer we te veel van deze vitamine in ons lichaam krijgen, wordt het calciumgehalte in het bloed te hoog. Dat slaat neer in de nieren of bloedvaten en daardoor kunnen lichamelijke problemen ontstaan, zoals nierstenen. Slik daarom niet meer dan de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid van 10 microgram per dag.”

Toch raadt het Voedingscentrum een aantal bevolkingsgroepen wél aan om vitamine D bij te slikken, coronatijd of niet. Het gaat hierbij om kinderen tot vier jaar, zwangere vrouwen, mannen vanaf zeventig jaar, vrouwen vanaf vijftig jaar en mensen met een donkere of bedekte huid. Ook mensen die dagelijks niet genoeg zonlicht krijgen, bijvoorbeeld doordat ze tijdens de lockdowns niet of nauwelijks buiten komen, mogen van het Voedingscentrum extra vitamine D gebruiken.

Dan is er ook nog een verschil tussen mensen met en zonder ernstig overgewicht, zegt immunoloog Huub Savelkoul. “Mensen met obesitas slaan meer vitamine D op in hun vetweefsel. Daardoor hebben ze minder van deze vitamine beschikbaar dan mensen zonder flink overgewicht. Bovendien is inmiddels bekend dat deze groep een groter risico loopt om een zwaar ziekteverloop te hebben als zij het coronavirus krijgen.” Savelkoul blijft iedereen adviseren vitamine D te slikken om de kans op besmetting met het coronavirus te verminderen, ook in de zomer.

Onenigheid onder experts

Het debat over het slikken van extra vitamines tijdens deze coronaperiode laat goed zien hoe de gebruikelijke discussie over het gebruik van deze supplementen er de laatste jaren uitziet. Wetenschappers zijn verdeeld over de effecten van de pillen en zeggen niet allemaal hetzelfde als het gaat om de vraag of je ook een overdosis vitamines kunt binnenkrijgen. Bovendien is het antwoord afhankelijk van leeftijd, huidskleur en leefpatroon. Dan hebben we het alleen nog maar over vitamine D.

Over andere vitamines zijn minstens zo veel discussies gaande. Wat te denken van B12, een stofje dat je normaal gesproken binnenkrijgt door dierlijke producten, zoals vlees, vis, kaas en eieren te eten. Deze vitamine wordt standaard aangeraden aan iedereen met een veganistisch dieet, maar ook vegetariërs krijgen er lang niet altijd genoeg van binnen. En voor baby’s tot drie maanden die borstvoeding krijgen, wordt standaard geadviseerd om ze ook druppeltjes vitamine K te geven voor goede bloedstolling en mogelijk voor de aanmaak van botten.

Nora (43)

“Ik slik dagelijks vitamine D. Met mijn donkere huidskleur en een kantoorbaan als secretaresse is zo’n aanvulling hard nodig. Omdat ik niet van vis houd, krijg ik de vitamine ook niet via mijn voeding binnen. Toen de huisarts uitlegde dat je vitamine D nodig hebt voor sterke botten en tanden, ben ik meteen naar de drogist gegaan voor een supplement. Ik geef het ook aan mijn twee dochters. Ik wil niet dat ze een zwak skelet krijgen omdat ik ze niet genoeg vitamine D heb gegeven.”

Een ingewikkelde kwestie, dus. Zeker in coronatijd, als ons leefpatroon er anders uitziet dan normaal. Moeten we ons slikgedrag daarop aanpassen? Doen we er misschien verstandig aan om ook de komende maanden vitaminepillen te slikken, in de hoop dat we het tekort aan zonlicht van deze coronawinter inhalen?

Door de diverse lockdowns is het een gekke tijd voor onze vitaminegehaltes, bevestigt Iris Groenenberg van het Voedingscentrum. “Normaal gesproken bouwen we in de zomer een voorraad vitamine D op voor de winter, als de zon in Nederland te laag staat om voldoende aan te maken. In de zon kunnen we een nieuw voorraadje aanleggen maar het kan geen kwaad om vitamine D te blijven slikken .”

null Beeld

Overdaad schaadt

In het algemeen kun je zeggen dat we met al te driftig bij slikken voorzichtig moeten zijn. Een overdaad aan vitamine D kan dus zorgen voor vervelende bijwerkingen, maar ook te veel vitamine C, bètacaroteen, ijzer, fosfor, kalium en mangaan kan ongewenste bijeffecten opleveren. Denk bijvoorbeeld aan darmklachten bij meer dan 2 gram vitamine C.

Binnen de Nederlandse regelgeving wordt onderscheid gemaakt tussen de Aanbevolen Dagelijkse Hoeveelheid (ADH) en de zogeheten upper limit. Tussen die getallen bestaan op landelijk én Europees niveau verschillen. Daardoor kan de consument het gevoel hebben dat autoriteiten met andere maten meten. In de praktijk zijn de verschillen klein, benadrukt het Voedingscentrum.

Toch zijn er mensen die zoveel vitaminepillen slikken dat ze ver boven de Nederlandse én Europese normen uit komen, ziet Groenenberg. Zulke experimenten raadt ze sterk af. “Sommige mensen met een enorm vitamine D-tekort kunnen baat hebben bij een eenmalige grote injectie die de upper limit ver overstijgt. Een arts kan dit doen bij ernstige tekorten die niet op korte termijn zijn op te lossen met voeding of een supplement. Ga zelf niet experimenteren met hoge doses supplementen. Dit kan schadelijk zijn.”

‘Onschuldige’ kruidenpillen

Hoe reageert een lichaam op een tekort aan vitamines? De signalen kunnen subtiel zijn. Algemene klachten zoals vermoeidheid, lusteloosheid of concentratieproblemen schrijven we gemakkelijk toe aan de drukte van alledag. Maar er zijn meer symptomen waarop we kunnen letten. Een tekort aan vitamine A zorgt bijvoorbeeld voor dof haar en een droge huid, in het ergste geval zelfs voor nachtblindheid. Een gebrek aan een van de verschillende soorten vitamine B zorgt voor droge lippen en een schilferende huid, en uiteindelijk voor afwijkingen aan hart en zenuwstelstel. Gebrek aan vitamine C, belangrijk voor het immuunsysteem, kan ervoor zorgen dat tandvlees gaat bloeden en dat wondjes langzamer genezen. Vitamine D heeft vooral invloed op de sterkte van botten en spieren, daarom is het voor kinderen en ouderen extra belangrijk het vitamine D-gehalte op peil te houden.

Dat advies volgen steeds meer mensen gretig op. Het lijkt alsof het slikken van extra vitamines steeds populairder wordt. Sommigen doen dat omdat ze binnen de hierboven genoemde risicogroepen vallen. Anderen houden, ondanks waarschuwingen van het Voedingscentrum, vast aan het idee: baat het niet, schaadt het ook niet. Met name pillen met een ogenschijnlijk natuurlijke basis, bijvoorbeeld kruidenpillen, lijken onschuldig. Ook het Voedingscentrum vermeldt op de website de opkomst van zulke pillen. Ze zouden bijvoorbeeld helpen om de eetlust te remmen, rustig te worden en in slaap te vallen. Toch zijn veel van deze effecten niet goed onderzocht. Ook kunnen de ingrediënten van deze pillen (zoals kurkuma, valeriaan, sint-janskruid, ginseng en zelfs knoflook) de werking van bepaalde medicijnen versterken of verzwakken. Dat kan schadelijk zijn voor de gezondheid, meldt het Voedingscentrum.

Nel (62)

“Een paar jaar geleden is bij mij een spierziekte vastgesteld. De medicijnen die ik daarvoor krijg helpen, maar zijn ook agressief. En ik wil zo veel mogelijk gewoon door met mijn leven. Daarom gebruik ik supplementen, die zorgen ervoor dat ik meer energie heb. Ik slik vooral vitamine D en Q10. Jammer genoeg wordt dat niet vergoed door de ziektekostenverzekering, want wetenschappers hebben nog niet kunnen bewijzen dat het helpt. Maar geloof mij: ik voel het verschil. Als mijn kleinkinderen komen logeren, ben ik minder snel uitgeput.”

Placebo-effect

Dat mensen toch graag zo nu en dan een vitaminepilletje slikken, misschien zelfs meer dan toegestaan, heeft vaak ook te maken met een placebo-effect. Of een pil nu daadwerkelijk iets doet of niet, maakt in dat geval weinig uit. Alleen al het feit dat er iets wordt geslikt, zorgt voor een beter gevoel.

Soms ligt de reden om dagelijks meerdere vitaminepillen te slikken minder voor de hand. Een argument van pillenslikkers is dat het voedsel van nu minder voedingsstoffen zou bevatten dan vijftig jaar geleden. Daardoor zou het onmogelijk zijn om de benodigde vitamines via de normale weg binnen te krijgen. Dit ontkracht Groenenberg. “De verschillen die wij zien, kunnen ook worden verklaard door de vernieuwde meetmethoden. Wie zich houdt aan de Schijf van Vijf komt prima aan de aanbevolen dagelijkse hoeveelheden voedingsstoffen.”

null Beeld

Terwijl het Voedingscentrum adviezen geeft aan heel Nederland, richten diëtisten zich op het individu. Dat individu maakt soms andere keuzes. Dat geldt bijvoorbeeld voor Eveline van de Waterlaat, zelf diëtiste. Zij slikt omega 3 omdat ze weinig vis eet, magnesium tegen kramp en voor spierontspanning en jodium omdat ze geen fan is van brood. Daarnaast slikt ze vitamine B12 tegen vermoeidheid en vitamine C om huidveroudering tegen te gaan. Ook gebruikt ze vitamine D ter preventie van kanker – een mogelijk effect dat nog niet volledig door de wetenschap is omarmd. “Borstkanker komt in mijn familie veel voor”, vertelt ze. “Mijn moeder is eraan overleden. Ik wil er alles aan doen om dat te voorkomen.”

Eigen pillenpatroon

Van de Waterlaat is vitamine-expert, een specialisatie binnen de diëtiek. “Voordat ik die opleiding had gedaan, adviseerde ik in mijn praktijk vooral vrouwen boven de vijftig jaar om extra vitamine D te slikken. Dankzij mijn opleiding weet ik nu dat vitamine D voor vrijwel iedereen een goede aanvulling is. Vooral mensen die bij mij komen omdat ze willen afvallen, kunnen er baat bij hebben. Met een vitamine D-tekort val je minder goed af en ervaar je sneller een hongergevoel. Het percentage mensen met obesitas blijft stijgen. Hoe mooi zou het zijn als we dat getal kunnen laten dalen met vitamines?”

De vitamine-expert is niet bang dat de hoeveelheid pillen die zij slikt schadelijk is voor haar gezondheid. “Dat houd ik goed in de gaten. Ik laat altijd eerst mijn bloed onderzoeken voordat ik iets aanpas in mijn pillenpatroon. Experimenteren met vitamines is gevaarlijk. Anders dan veel mensen denken, plas je lang niet alles uit. Je kunt je lichaam dus enorm uit balans brengen. Een overschot vitamine B6 kan zelfs neurologische schade veroorzaken. Sommige mensen hebben ook een genetische variatie waardoor zij bepaalde vitamines minder snel afbreken. Begeleiding is daarom heel belangrijk.”

null Beeld

Is duur altijd beter?

Het eerste wat opvalt in het pillenschap in de drogist, zijn de prijsverschillen. Is goedkoop in dit geval duurkoop? Dat valt mee: een molecuul vitamine A is een molecuul vitamine A. Er kunnen hooguit andere grond- of hulpstoffen zijn toegevoegd om de pil vorm te geven.

De juiste dosis

Het Voedingscentrum mag dan beweren dat een aanvulling op de Schijf van Vijf in principe niet nodig is, diëtiste Van de Waterlaat ziet dat anders. “Ook uit de waslijst van uitzonderingen op hun website blijkt dat nagenoeg iedereen baat heeft bij supplementen. Zo is extra vitamine D goed voor zwangere vrouwen, voor mensen met lactose-intolerantie of osteoporose, voor gesluierden, voor mensen met een kantoorbaan en ga zo maar door.”

Veel mensen denken bovendien dat ze gezond genoeg eten, maar doen dat niet. “Ik eet bijvoorbeeld veel crackers in plaats van brood. Die bevatten geen bakkerszout en dus geen jodium, wat wel in brood zit. Zo zie je: ik eet best normaal, maar krijg ook niet alles binnen.”

Het is, kortom, niet eenvoudig om wegwijs te worden in de wereld van vitamines. Wie een tekort vermoedt, kan daarom het beste een afspraak maken met de huisarts of een diëtist. Die kan vervolgens bepalen welke vitamines extra moeten worden geslikt en in welke dosis. Want zelf experimenteren kan wel degelijk schadelijk zijn.

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden