PREMIUMKriebels in je benen

Dit kun je doen tegen restless legs

null Beeld Dewie Drolenga
Beeld Dewie Drolenga

Rusteloze benen (ook bekend als restless legs) geven vervelende klachten, vooral ’s avonds en ’s nachts. Niks aan te doen, denken veel vrouwen. Toch wél, zeggen huisartsen. Want leefstijladviezen, ijzer­tabletten en medicijnpleisters helpen vaak.

Fija NijenhuisDewie Drolenga

Kriebel in de benen, beestjes die over de huid heen lopen, tintelingen: zo ongeveer voelt het als je last hebt van rusteloze benen. Nog een omschrijving die neuroloog-somnoloog Lonneke de Lau hoorde van een patiënt: “Cola in de benen. Alsof er bruisend prik doorheen gaat. Mensen omschrijven het gevoel niet als echte pijn, maar wel als een onaangename, nare sensatie. Rusteloze benen kunnen een grote invloed hebben op iemands kwaliteit van leven.”

Zo’n vijf tot tien procent van de volwassenen heeft last van het restless legs-syndroom (RLS), zoals de aandoening breed bekend staat. De klachten zijn vervelend, maar de aandoening kan op zich geen kwaad. Vrouwen zijn in de meerderheid – zwangerschap is een beruchte trigger – en de ernst van de klachten verschilt enorm. “De een krijgt ’s avonds kriebel in de benen die verdwijnt door even te bewegen”, legt De Lau uit. “Er zijn ook mensen die nooit meer uit eten gaan of een lange reis maken, omdat ze het simpelweg niet volhouden een tijdlang stil te zitten.”

Bewegingsdrang is een kernsymptoom: je móet je benen bewegen om van het vervelende gevoel af te komen. Een ander belangrijk kenmerk is dat er een duidelijk patroon in de klachten is: bij RLS hebben mensen vooral ’s avonds en ’s nachts last van beweegdrang. “Dat zou te maken kunnen hebben met het feit dat we ’s avonds minder actief zijn dan overdag, maar we weten dat nog niet zeker”, zegt De Lau.

null Beeld

Schoppend in bed

Lichte klachten behandelt de huisarts, ernstige klachten zijn reden voor verwijzing naar een neuroloog. De onweerstaanbare bewegingsdrang ontstaat namelijk in de hersenen, legt De Lau uit. Mensen met RLS en slaapproblemen komen vaak bij haar terecht omdat zij behalve in neurologie gespecialiseerd is in slaapgeneeskunde, ofwel somnologie. “Sommige patiënten vallen niet in slaap door de onrust en bewegingsdrang. Ze moeten steeds de benen bewegen of even het bed uit omdat dat verlichting geeft.”

Er zijn ook mensen die naast RLS last hebben van periodic limb movements, nachtelijke beenbewegingen. “Een bedpartner krijgt dan ’s nachts schoppen, terwijl de veroorzaker van niets weet. Soms worden de onbewuste bewegingen pas ontdekt tijdens een slaaponderzoek. Ze zorgen voor een verstoorde slaap, wat leidt tot vermoeidheid overdag.”

In de familie

Meestal is RLS een op zichzelf staande chronische aandoening waarvan de oorzaak onduidelijk is. De klachten ontstaan op volwassen leeftijd. “Er is teleurstellend weinig bekend over het ontstaan”, zegt de Lau. “Wel is duidelijk dat aanleg een rol speelt. Het kan dus een familiaire kwaal zijn.” Een genezend medicijn is er niet. RLS kan ook veroorzaakt worden door medicijnen. Van antidepressiva is bijvoorbeeld bekend dat ze rusteloze benen kunnen verergeren. “Het is vaak moeilijk om daarmee te stoppen, maar soms gebruiken mensen nog een antidepressivum terwijl daar eigenlijk geen reden meer voor is. Als stoppen geen optie is of niet lukt, kan ook een lagere dosis al verschil maken.”

Wie naast rusteloze benen andere lichamelijke klachten of aandoeningen heeft, kan het beste naar de huisarts. “RLS kan in verband staan met bijvoorbeeld bloedarmoede, diabetes, nierfunctiestoornissen of zenuwaandoeningen”, vertelt huisarts Jessika de Heus. “Ook hierbij kan het aanpassen van een medicijn of het overstappen naar een ander middel uit dezelfde groep middelen al tot minder RLS-klachten leiden.”

null Beeld

Supplementen tegen restless legs

IJzergebrek – ofwel bloedarmoede – is een veelvoorkomende oorzaak van rusteloze benen. Dat verklaart dat RLS vaker bij vrouwen voorkomt dan bij mannen: van zowel zwangerschap als zware menstruaties is bekend dat die kunnen leiden tot een tekort aan ijzer in het bloed. IJzertabletten kunnen de klachten dan dus verminderen.

Een tekort aan de vitaminen D en B12 speelt mogelijk een rol bij rusteloze benen, maar zeker zijn onderzoekers daar nog niet van. “We controleren wel altijd of vitamine D en B12 op peil zijn”, zegt neuroloog De Lau. Ze vertelt dat veel van haar patiënten magnesium slikken omdat dat zou helpen bij rusteloze benen. “Uit onderzoek is dan misschien niet gebleken dat magnesium helpt, maar sommige patiënten lijken er in de praktijk wel degelijk baat bij te hebben.” Ze raadt het niet af. “Het enige wat ik zeg als iemand dit wil proberen is: geef er niet te veel geld aan uit. Supplementen hoeven niet heel duur te zijn.”

null Beeld

Ontspannen en masseren

Jessika de Heus heeft het idee dat mensen met rusteloze benen niet snel naar de huisarts stappen. “Ik werk in een praktijk met meerdere huisartsen en het afgelopen jaar zagen we maar een paar patiënten met deze klacht. Het lijkt erop dat de huisarts pas in beeld komt als bepaalde bezigheden steeds meer moeite kosten of zelfs helemaal niet meer lukken, zoals een vliegreis maken of naar de bioscoop gaan. Ook als iemand door rusteloze benen slecht slaapt en daardoor overdag veel last heeft van vermoeidheid, is dat een reden om toch maar eens de dokter te bellen.”

De Heus begint als het even kan met een behandeling zonder medicijnen. “Ik let daarbij goed op de ernst van de klachten die iemand heeft en het effect dat rusteloze benen hebben op het dagelijks leven. Maar voor ik een medicijn voorschrijf, kijk ik liever eerst of leefstijladviezen helpen. Die zijn niet wetenschappelijk bewezen, maar op basis van wat experts adviseren is het raadzaam te beginnen met ontspanningsoefeningen, wandelen en het masseren van de benen. Ook kunnen RLS-klachten afnemen als je mindert met koffie en stopt met roken en alcohol.”

null Beeld

Pleister erop

Houdt iemand ondanks leefstijlaanpassingen veel last, dan is de volgende stap een medicijn, zegt De Heus. “In de huisartspraktijk geven we een dopamineachtig middel als ropinirol of pramipexol. Het is dan wel belangrijk om rekening te houden met een mogelijke bijwerking die geregeld optreedt: augmentatie. Dit betekent dat de klachten niet verminderen maar juist verergeren, zich uitbreiden of eerder op de dag beginnen.” Meestal gebeurt dit bij langdurig gebruik of bij een hoge dosis. Het dubbele van dopamineachtige medicijnen is dat ze goed werken bij rusteloze benen. Waarschijnlijk komt dat omdat deze ‘boodschappersstof’ in de hersenen een rol speelt bij het ontstaan van RLS. Omdat de laatste jaren steeds duidelijker wordt dat hoge doses en lange gebruiksduur uiteindelijk een negatief effect kunnen hebben, kiezen steeds meer neurologen ze niet meer als eerste middel.

Andere, meer recent ontwikkelde medicijnen die nu vaker worden voorgeschreven, zijn pregabaline en gabapentine. “Deze middelen zijn eigenlijk ontwikkeld tegen zenuwpijn en epilepsie, maar worden inmiddels ook vaak voorgeschreven bij rusteloze benen”, zegt De Lau. “Helaas verdraagt niet iedereen deze medicijnen even goed en helpen ze ook niet bij iedereen.”

Er is een derde optie: pleisters. “Die bevatten ook een dopamineachtige stofje, maar geven veel minder vaak verergering van klachten. Bovendien geven ze het medicijn geleidelijk af. Je hebt dus niet ineens een heleboel medicijn in je lichaam, zoals bij de pillen. De kans op bijwerkingen is dan ook minder.”

Heb je erg veel last van rusteloze benen, dan kost het vaak wat tijd om het juiste middel te vinden, zegt De Lau. “Maar er zijn dus wel behandelingen. ‘Ik dacht dat er niks tegen te doen was’, hoor ik vaak. Er is dus wel iets tegen te doen. Herken je de symptomen, blijf er dan vooral niet mee rondlopen.”

null Beeld

Heleen Quantrill (41): “Vooral tijdens mijn laatste zwangerschap was de onrust in mijn benen er constant. Ik ervoer het als een trekkend gevoel, alsof er aan de binnenkant gekriebeld werd. Het zit bij ons in de familie, we noemen het altijd ‘trekkende benen’. Je wil bewegen om van het gevoel af te komen. Ik probeerde het wel tegen te houden, maar dat is te vergelijken met proberen niet te niezen. Dat lukt ook niet. Je hebt er geen controle over. De verloskundige stelde voor om mijn benen warm te houden, door bijvoorbeeld een bad te nemen of ze te masseren. Het hielp wel iets, maar de onrust verdween pas echt nadat onze dochter geboren was. Bij de huisarts bracht ik de rusteloze benen nog een keer ter sprake en toen is mijn bloed onderzocht. Ik bleek zowel een heel laag vitamine D- als B12-gehalte te hebben. Sinds ik hoge doseringen supplementen slik, voel ik me in alle opzichten beter. Ik heb geen last meer van rusteloze benen, het had in mijn geval denk ik echt met de zwangerschappen te maken. Misschien hebben stress en vitaminetekorten de klachten wel verergerd. Ik blijf in ieder geval supplementen slikken en goed op mijn voeding letten.”

null Beeld

Restless legs

Ria Wouters (65): “Ik was altijd heel onrustig en beweeglijk, maar dacht dat dat bij me hoorde. Tot ik vijfentwintig jaar geleden een artikel las over rusteloze benen en besefte: dit gaat over mij. Van de huisarts kreeg ik medicijnen die wat verlichting gaven. Uiteindelijk liet ik me doorverwijzen naar een gespecialiseerde RLS-neuroloog.
Ik heb geen tintelingen of iets dergelijks, maar voel puur de dwang om te bewegen. Als ik beweeg is het even prima, maar als ik weer gaat zitten, begint het weer.
Ik zit nu in een wat betere periode, heb voornamelijk ’s avonds last vanaf een uur of zeven. Dan loop ik bijvoorbeeld door de kamer met een luisterboek. Er zijn periodes dat de RLS veel erger is en ik hele nachten niet slaap. Dan kan ik de volgende dag niet autorijden en moet ik afspraken afzeggen. Ik heb inmiddels geleerd om altijd afspraken te maken onder voorbehoud. De mensen in mijn omgeving houden er rekening mee. Lange tijd probeerde ik mijn probleem voor iedereen verborgen te houden. Je moet het eerst zelf aanvaarden, want eigenlijk wil je niet weten dat het er is. Vaak wil ik het er ook niet over hebben. Toch wordt er best vaak over gesproken, omdat het in mijn familie een erfelijke aandoening is.
Een vliegreis, een autorit, uit eten, dat kunnen allemaal drama’s zijn. In een vliegtuig wil ik aan het gangpad zitten. Ik zeg elke keer tegen de stewardess: ‘Kijk niet raar op als ik rondloop.’ Ik wil niet dat er irritaties ontstaan. Door van tevoren dingen uit te leggen, krijg je wat begrip. Maar het vraagt wel iets van me. Toch doe ik het, omdat ik mezelf anders alleen maar kwel.
Mijn partner heeft er veel moeite mee gehad dat ik zo onrustig ben. Hij werd er zelf ook onrustig van, nam het probleem bijna over. Inmiddels heeft hij geleerd het probleem bij mij te laten. Soms zoekt hij de logeerkamer op.
Wat ik vervelend vind, is dat ik ongevraagd adviezen krijg. Probeer dit, probeer dat. Dan zeg ik dat ik in een ander stadium van de aandoening zit en dat die adviezen bij mij niet helpen. Het blijft zoeken qua medicijnen. Ik heb soms wekelijks telefonisch contact met de neuroloog. Wat gaan we nu eens proberen? Ik heb alle medicijnen inmiddels geslikt en zoek nu naar combinaties. Een beetje van dit, een beetje van dat. Maar ik weet: dit gaat waarschijnlijk nooit over.”

Tekst Fija Nijenhuis | Illustratie Dewi drolenga

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden