PREMIUMborstkankerscreening

Dít zijn de nieuwste ontwikkelingen: alles over de mammografie

null Beeld

Ook zo bang voor een mammografie? Er gloort hoop: er zijn alternatieve methodes die borstkanker net zo goed opsporen, maar dan pijnloos. De nieuwste ontwikkelingen op een rij.

Marlies Jansen

“Ongelooflijk dat wij deze marteling al jaren ondergaan. Geen man zou zoiets accepteren!”, vindt Patricia. Marly had na een mammografie zelfs bloeduitstortingen en Maaike toen ze werd uitgenodigd voor het bevolkingsonderzoek zelfs vriendelijk bedankt: “Ik kom graag weer zodra er een vrouwvriendelijker apparaat is.”

Het kan ook meevallen. Zo was Dee door verhalen van haar moeder en schoonmoeder bang voor de beruchte methode om borstkanker in een vroeg stadium op te sporen. “Toen ik het zelf onderging, voelde ik nauwelijks iets.” Ook Janine vindt het onderzoek meevallen, al voelde ze zich de laatste keer net een koe: “Mijn borst werd met een flinke ruk naar voren getrokken om de boel goed tussen die platen te krijgen.” Ciska neemt het pletten voor lief: “Mijn moeder heeft twee keer borstkanker gehad en haar zus ook. Ik heb van dichtbij gezien wat de impact is. Daarmee vergeleken is deze ‘pletterette’ een fluitje van een cent. Nu ik weet dat ik een grotere kans heb om borstkanker te krijgen, sla ik geen jaar over. Ik ben er graag op tijd bij.”

null Beeld

Kijkje in de borst

Vervelend of niet, de mammografie redt levens. In Nederland wordt zo’n röntgenfoto gemaakt bij vrouwen tijdens het Bevolkingsonderzoek Borstkanker, waarvoor ze vanaf hun vijftigste om de twee of drie jaar worden opgeroepen. Of als een vrouw door de huisarts is doorverwezen naar het ziekenhuis, bijvoorbeeld vanwege een knobbeltje in de borst. De laatste twintig jaar is het aantal vrouwen dat vijf of tien jaar na de diagnose borstkanker nog in leven is, bijna verdubbeld. Borstkanker die in een eerder stadium wordt ontdekt is beter te behandelen. Bovendien zijn behandelingen als chemotherapie en bestralingen aanzienlijk verbeterd, wat de overlevingskansen ook vergroot.

Een mammograaf maakt een röntgenfoto van de borsten om afwijkingen op te sporen. Om een zo goed mogelijk beeld te krijgen, worden de borsten tussen twee platen geplaatst die vervolgens worden samengedrukt. Meestal worden er twee foto’s per borst gemaakt: één van opzij en één van boven. Op de mammografie zijn vet-, klier- en bindweefsel te onderscheiden. Niet alleen tumoren zijn erop te zien, óók voorstadia daarvan. “Als een afwijking wordt gevonden, volgt aanvullend onderzoek, zoals een echo, MRI-scan of biopt”, vertelt Maaike Moman, radioloog van het Alexander Monro Ziekenhuis, dat is gespecialiseerd in borstkanker.

null Beeld

Dat de ene vrouw de mammografie als een marteling ervaart terwijl de ander er amper iets van voelt, heeft volgens Moman onder meer te maken met het feit dat de ene vrouw gevoeliger borsten heeft dan de andere. “Die gevoeligheid kan wisselen gedurende de menstruatiecyclus”, vertelt ze. “Ook de gebruikte apparatuur en de manier waarop de procedure wordt uitgevoerd, spelen mee. Als de laborant uitlegt wat er gaat gebeuren, vertelt over de positie en de hoeveelheid druk, wordt het onderzoek vaak als minder pijnlijk ervaren.”

Zo kan er een andere houding worden gezocht als het niet meer gaat, of de vrouw kan zitten als zij dat prettig vindt. In het Alexander Monro Ziekenhuis krijgen vrouwen altijd een omslagdoek. “Dat maakt dat ze zich net wat minder kwetsbaar voelen in deze toch al spannende situatie.”

Thermografie voldoet niet

Sommige vrouwen denken dat de thermografie een pijnloos en goed alternatief is voor de mammografie. Bij deze techniek worden temperatuurverschillen in de huid gemeten met een infraroodcamera. De methode is echter niet gevoelig genoeg om tumoren op te sporen, omdat hij niet diep genoeg door de huid heen kan dringen. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd heeft bepaald dat thermografie niet mag worden aangeboden als vervanging van borstkankeronderzoek. Aanbieders moeten hun cliënten hier duidelijk op wijzen.

Momentopname

Helaas is de mammografie geen wondermiddel. Eén op de vier gevallen van borstkanker wordt gemist tijdens het bevolkingsonderzoek, weet Sabine Siesling van het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL) en de Universiteit Twente. “Al is ‘gemist’ een negatieve insteek. Het kan ook gaan om snelgroeiende tumoren die écht nog niet te zien waren op het mammogram. Het is een momentopname.”

Los daarvan zijn afwijkingen bij vrouwen met dicht borstklierweefsel minder goed te zien op een mammogram, terwijl zij wél een grotere kans op borstkanker hebben. Hoewel het borstklierweefsel van de meeste vrouwen met de jaren minder dicht wordt, heeft iets minder dan tien procent van de vrouwen tussen de 50 en 75 jaar zeer dicht borstweefsel.

Mammografie

Vooral de angst voor pijn weerhoudt sommige vrouwen van deelname aan het bevolkingsonderzoek. Waarom kunnen methoden zoals de pijnloze MRI en echo hiervoor niet worden ingezet? Allereerst de echo: die is snel en makkelijk te maken, maar er kan alleen gericht worden gekeken naar bijvoorbeeld een knobbeltje. “Bepaalde type tumoren die heel sprieterig groeien en geen bol vormen, zijn slecht te zien. Verder mis je het overzicht en de vergelijking met de andere borst en met eerdere onderzoeken, allemaal informatie die je uit een mammografie wel haalt en die voor een radioloog heel belangrijk zijn”, zegt Maaike Moman. Op een echo zijn bovendien geen voorstadia van tumoren te zien. Dit geldt ook voor een MRI, hierop zijn sommige vroege voorstadia niet te zien die wel op de mammografie aan het licht komen. Het MRI-onderzoek kent nog een aantal nadelen, zoals het gebruik van contrastvloeistof en de hoge kosten. Er wordt wel onderzocht of deze methode meer kan worden ingezet, met name voor vrouwen met dicht borstweefsel omdat uit onderzoek blijkt dat juist zij baat hebben bij deze (aanvullende) screening. “Tot nu toe is mammografie het enige onderzoek dat geschikt is om een zo groot mogelijke groep vrouwen te screenen”, aldus Maaike Moman.

null Beeld

Hoewel vaak wordt verzucht dat dit ‘middeleeuwse’ apparaat niet meer van deze tijd is, heeft de mammografieapparatuur de afgelopen vijftien jaar een enorme ontwikkeling doorgemaakt. Daarnaast wordt al decennialang onderzoek gedaan naar heel andere manieren van borstonderzoek. Maar dat is zo eenvoudig nog niet. Zo mag de hoeveelheid straling die erbij vrijkomt niet te hoog zijn én moet het onderzoek betrouwbaar zijn.

Gelukkig is door digitalisering de kwaliteit van de beelden van de mammografie enorm verbeterd. Ook is de dosis straling die bij het onderzoek vrijkomt veel lager dan vroeger. Sinds een aantal jaar hebben steeds meer ziekenhuizen de nieuwste variant in huis: de tomosynthese. Hierbij worden de foto’s onder verschillende hoeken gemaakt, waardoor een meer driedimensionaal beeld van de borst ontstaat. Maaike Moman: “De verschillende weefsellagen die over elkaar heen liggen, zijn hierop makkelijker zichtbaar zodat mogelijke afwijkingen beter te zien zijn.” Uit recent Zweeds onderzoek blijkt dat 20-30% meer gevallen van borstkanker worden ontdekt middels tomosynthese.

Nog een verbetering: de platen waartussen de borsten worden geklemd, zijn gemaakt van zachter materiaal dat meer is gevormd naar het lichaam. Het apparaat beschikt ook over een slimme meettechniek die zorgt dat de optimale druk wordt uitgeoefend. “In het Alexander Monro Ziekenhuis werken we hier ook mee. Vaak kunnen we zo met minder druk toch een goed beeld krijgen”, vertelt Maaike Moman.

null Beeld

Naast het bekende knobbeltje zijn er 11 symptomen die kunnen wijzen op borstkanker. Check de borsten regelmatig op:

  1. Een dikke, opliggende ader
  2. Een bult(je) op de borst
  3. Een slecht genezend wondje
  4. Een deukje of kuiltje
  5. Verandering van vorm of grootte
  6. Putjes/sinaasappelhuid
  7. Warmte/roodheid
  8. Bloed of groen, bruin, melkachtig of waterig vocht uit een tepel
  9. Een ingetrokken tepel
  10. Een schilferig korstje rond de tepel
  11. Een harde zone/zwelling bij de oksel

Kijk voor meer informatie, zoals tips voor borstonderzoek, op kenjeborsten.nl.

null Beeld

Tot het gaatje

Er is ook een compleet nieuwe ontwikkeling. In het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) staat sinds oktober 2021 een Mamma CT. Met dit apparaat kunnen snel en pijnloos afwijkingen inclusief voorstadia worden opgespoord. “Het ziet eruit als een groot bed met een opening waar de vrouw zelf haar borsten in kan leggen. Terwijl je op je buik ligt, worden binnen twaalf seconden alle foto’s gemaakt. Volkomen pijnloos, want je borsten worden niet samengeperst, vastgepakt en aangeduwd”, vertelt radioloog Martin Wasser van het LUMC.

Ook in technisch opzicht is het apparaat een vooruitgang. “De beelden zijn in 3D, waardoor mogelijke afwijkingen niet worden gemaskeerd door platgedrukt weefsel, een prothese of implantaat. Dankzij een nieuwe techniek kunnen we niet alleen met een veilige hoeveelheid straling toe, vergelijkbaar met een mammogram, maar zijn de beelden scherper en gedetailleerder.” Een aanvullende MRI-scan voor meer details, zoals nu vaak volgt wanneer op mammografie of echo afwijkingen te zien zijn, is hiermee waarschijnlijk niet meer nodig. “Bij vrouwen met dicht klierweefsel gebruiken we net als bij een MRI een contrastmiddel, zodat we ook bij hen afwijkingen beter in het vizier krijgen.”

1 op 7

Het aantal vrouwen dat ooit borstkanker krijgt, is inmiddels een op zeven. “Deels komt dit hogere aantal doordat de voorlopers van borstkanker die bij het bevolkingsonderzoek worden gesignaleerd tegenwoordig ook worden meegeteld”, vertelt onderzoeker Sabine Siesling van het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL). “Daarnaast neemt het aantal gevallen ook daadwerkelijk toe, onder meer door het simpele feit dat we ouder worden. En borstkanker komt vooral voor onder vrouwen tussen 50 en 75 jaar. Verder vallen factoren die beschermen tegen borstkanker vaker weg. Zo krijgen vrouwen op een latere leeftijd kinderen, geven we minder vaak borstvoeding, hebben we vaker overgewicht en bewegen we minder.”

Mammo wordt pammo

Het enige vervelende: er zijn nog maar vijf Mamma CT’s in heel Europa, waarvan er dus eentje in Nederland staat. “Het apparaat is nog in de onderzoeksfase en wij helpen mee om het verder te ontwikkelen qua techniek en comfort”, vertelt radioloog Wasser. De Mamma CT is op dit moment alleen beschikbaar voor vrouwen die anders geen borstonderzoek kunnen ondergaan. “Bijvoorbeeld omdat dit veel te pijnlijk is, door littekenweefsel na een operatie of na bestralingen, of omdat het simpelweg niet kan. Sommige typen borstprotheses kunnen door de druk van een mammografie scheuren. En als er een implantaat zoals een ICD op de borst is geplaatst, kun je de borst niet pletten tussen die twee platen, en je kunt een deel van de borst niet screenen omdat het apparaatje ervoor zit.”

Wasser verwacht dat de Mama CT binnen vijf tot tien jaar in meer ziekenhuizen staat. “Voorlopig zullen daar MRI, echo en Mamma CT naast elkaar bestaan. De Mamma CT zal in aandeel toenemen, de andere twee zullen krimpen. Maar alleen in ziekenhuizen, want voor het bevolkingsonderzoek is het nog lang geen optie.”

null Beeld


Ondertussen gaan de ontwikkelingen door. Zo wordt aan de Universiteit Twente gewerkt aan pammografie, een pijnloze techniek die gebruikmaakt van korte laserpulsen. Die veroorzaken ultrageluid op plekken waar zich veel bloed bevindt, zoals rond tumoren. Daarnaast zal artificial intelligence vaker worden ingezet bij het beoordelen van foto’s. Wasser: “De computer is waarschijnlijk beter in het analyseren van bepaalde structuren en patronen dan het menselijk oog. Nu al gebruiken sommige ziekenhuizen ondersteuning van computerprogramma’s die aangeven welke gebieden op een foto extra aandacht vereisen.” Daarnaast onderzoekt het Radboudumc of screening niet meer ‘op maat’ kan worden aangeboden, passend bij de kans die een vrouw heeft op borstkanker.

Korstje of deukje

Welke screening een vrouw ook krijgt, het blijft een momentopname. Moman: “Hou dus zelf je lichaam in de gaten.” In Nederland krijgt een op de zeven vrouwen borstkanker. Hoe eerder dit wordt ontdekt, hoe groter de kans op overleven. Toch kent 84% van de vrouwen de twaalf meest voorkomende symptomen niet, bleek vorig jaar uit een enquête van het Alexander Monro Ziekenhuis en de Breast Care Foundation. “Eczeem of een korstje op de borst, een bultje of deukje hóeft niet op kanker te wijzen, maar het kán wel. Dus blijft dat er maar zitten, laat je onderzoeken.”

null Beeld

Kan de straling van Mammografie kwaad?

De hoeveelheid straling die vrijkomt bij het maken van een mammografie is niet gevaarlijk voor de gezondheid, en vergelijkbaar met die van een lange vliegreis.

Illustratie: Shutterstock. | Bronnen: IKNL, Universiteit Twente, RIVM, LUMC, Alexander Monro Ziekenhuis, Kanker.nl

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden