PREMIUMSlaapmiddelengids

Slaapmiddelen: wanneer is pillen slikken een goed idee?

null Beeld

Wie ’s nachts vaak of veel wakker ligt, kan baat hebben bij een slaapmiddel. Maar wanneer is het verstandig om voor medicatie te gaan? En wat is er (met of zonder recept van de huisarts) zoal verkrijgbaar?

Annemarie van Dijk

Moeilijk inslapen, ’s nachts wakker worden en de slaap niet meer vatten, veel te vroeg klaarwakker zijn: maar liefst 62% van de vrouwen in Nederland geeft aan slecht te slapen. Bij mannen is dit 38%. Huisartsen noemen het ‘slapeloosheid’ als je minstens driemaal per week slecht slaapt, waardoor je overdag moe, slaperig en prikkelbaar bent en minder goed presteert. Na een paar weken ’s nachts liggen draaien verlies je vaak het vertrouwen in een goede nachtrust. En dan lukt slapen helemaal niet meer. Wie naar de huisarts stapt voor hulp, krijgt niet zomaar een slaapmiddel mee. Eerst geeft deze adviezen om beter te slapen – de zogenoemde ‘slaaphygiëne –, tips voor ontspanning en meer beweging én het advies om een slaapdagboek bij te houden. Pas daarna komt eventueel een slaapmiddel ter sprake.

null Beeld

Een wondermiddel is het, volgens mensen die ooit een slaapmiddel gebruikten. Na het slikken verlaagt je hersenactiviteit, voel je minder angst en stress en ontspannen je spieren, waardoor je makkelijker in- en doorslaapt. Meestal gaat het dan om benzodiazepinen, in de volksmond benzo’s of tranquilizers genoemd. Dat zijn de meest gebruikte medicijnen in Nederland. Een groot nadeel is dat je lichaam er snel aan went. Na een paar weken al neemt het effect af, waardoor je een hogere dosis nodig hebt om hetzelfde resultaat te bereiken. Dat maakt deze slaapmiddelen heel verslavend. Daarom mogen artsen volgens de officiële richtlijnen alleen in noodsituaties slaapmiddelen voorschrijven, en dan voor maximaal twee weken. De basisverzekering vergoedt sinds 2009 geen slaap- en kalmeringsmiddelen meer voor slaapproblemen. Dat de praktijk weerbarstig is, blijkt uit de cijfers: 750.000 Nederlanders – vooral vrouwen en ouderen – slikken elke avond een pil, 300.000 mensen doen dat langer dan drie maanden.
Benzo’s kunnen een korte periode van niet-slapen overbruggen, maar een oplossing voor de lange termijn zijn ze niet. Je onderdrukt het onderliggende probleem maar lost het niet op. Omdat het brein zich aanpast aan het medicijn, wordt het ervan afhankelijk om normaal te kunnen functioneren. Daardoor gaan de hersenen steeds grotere doses vragen om dezelfde effecten te voelen. Wie na langere tijd stopt met de benzo’s, krijgt steevast ontwenningsverschijnselen. Afkicken is dan geen pretje.

Over de grens

In het buitenland zijn slaapmiddelen soms makkelijker zonder recept verkrijgbaar. Zo koopt Linda (54) bij een apotheek in Duitsland altijd het slaapmiddel Schlafsterne. “Ik gebruik het alleen af en toe als ik in de nachtdienst zit, en slaap er veel makkelijker mee in. De werkzame stof is doxylamine, ook wel droomsap genoemd, en dat is in Nederland niet geregistreerd als geneesmiddel. Maar het werkt niet verslavend, las ik op internet.” Daarnaast kun je veel slaapmiddelen gewoon zonder recept bestellen op (buitenlandse) websites, zelfs benzo’s.
Wegens gevaren van bijwerkingen en kans op verslaving is dat geen goede ontwikkeling, vinden Nederlandse artsen. Wel het proberen waard zijn verschillende kruidenpreparaten van de drogist. Zo schijnen passiebloemen, citroenmelisse, haver en hop slaapverwekkende en kalmerende eigenschappen te hebben. Net als een geurlampje met lavendel-olie.

null Beeld
  • Jamie (34):
    “Ik was er kapot van toen mijn vader vorig jaar plotseling overleed. Twee weken erna, terwijl ik nog volop in de rouw was, werd er bij ons ingebroken terwijl we boven lagen te slapen. Klap op klap dus, en dat maakte dat ik niet meer kon en durfde te slapen. En als ik sliep, schrok ik wakker van elk geluidje. Na een week zonder nachtrust was ik uitgeput en doodmoe. Toen ik de huisarts vroeg of ik iets kon krijgen om beter te slapen, reageerde hij eerst terughoudend. Omdat er duidelijk sprake was van een paniekgevoel dat ik moest doorbreken, kreeg ik toch voor twee weken een slaapmiddel mee: oxazepam. Ik vond het best spannend. Je leest er enge verhalen over: dat je eraan verslaafd kunt raken of dat je er overdag heel duf van bent. Maar ik was helemaal niet duf en sliep ’s nachts weer als een roos. Dankzij de pillen kreeg ik het vertrouwen in thuis lekker kunnen slapen weer terug. Van het vervolgrecept voor twee weken heb ik maar een paar pillen gebruikt, de rest had ik niet meer nodig. Kortom, het is fijn dat er slaapmiddelen zijn om een moeilijke periode te overbruggen, maar het was ook goed dat mijn huisarts ze niet zomaar meegaf.”
null Beeld
  • Ria (62):
    “Mijn ex-man heeft me jarenlang gestalkt. Daar werd ik zo gespannen door dat ik niet meer kon slapen. Dus schreef mijn huisarts een pilletje voor een betere nachtrust voor, diazepam. Wat voor pil dat precies was, wist ik toen niet, maar ik sliep eindelijk weer. Toen het doosje leeg was, kreeg ik een herhaalrecept. En daarna weer. Ik bleef de pillen slikken, ook toen mijn ex allang niet meer langskwam. Soms nam ik er ook twee. Dat ik verslaafd was, drong niet tot me door. Als de huisarts deze pillen voorschreef, konden ze toch niet slecht zijn? Pas veel later begreep ik dat mijn slaapmiddel tot de benzodiazepinen hoorde, verslavende kalmerende middelen met bijwerkingen. Niet bedoeld om jarenlang te gebruiken. Omdat ik er niet zomaar mee durfde te stoppen, ging ik bij een zelfhulpgroep van Stichting Vrouwen en Medicijngebruik. Het deed me goed om mijn narigheid met anderen te delen. Ik besefte dat ik niet de enige was met een probleem. Na elke praatsessie voelde ik me sterker, en langzamerhand kon ik uit mezelf minderen met de pillen. Eerst nam ik elke keer een halve pil in plaats van een hele. Daarna nam ik om de dag een halve pil. Steeds vaker viel ik weleens in slaap terwijl ik was vergeten om een pil te nemen. Na vier maanden had ik helemaal geen pillen meer nodig. Dat was een grote overwinning op mezelf. Ik voel me nu veel beter en ben zelf een tijdje zo’n praatgroep gaan leiden. Het was fijn om met mijn ervaring andere vrouwen te kunnen helpen.”

Welke zijn er?
De bekendste slaappillen en -middelen:

Benzodiazepinen

Werking: ze onderdrukken het centraal zenuwstelsel doordat ze de receptoren in de hersenen beïnvloeden die gamma-aminoboterzuur (GABA) bevatten.
Voorgeschreven door arts: ja. Meestal voor maximaal een à twee weken.
Kortwerkende benzodiazepinen: lormetazepam, temazepam, zolpidem of zopiclon. Je merkt het versuffende en spierontspannende effect na een halfuur. De werking houdt twee tot zes uur aan, zodat je overdag minder suf bent.
Langwerkende benzodiazepinen: oxazepam, diazepam, lorazepam, flurazepam en lormetazolam. Het duurt een uur voordat ze werken, het effect houdt acht tot soms twaalf uur aan. Ze worden ook als kalmerend middel bij angst voorgeschreven.
Bijwerkingen: je wordt er suf van en mag daardoor niet of beperkt autorijden. Andere bijwerkingen: vallen, wazig zien, plasproblemen, verminderde concentratie, hoofdpijn en duizeligheid. Door de spierverslappende werking lopen ouderen een verhoogde kans om te vallen als ze ’s nachts naar de wc gaan.
Verslavend? Ja, vooral als je ze langer dan twee weken slikt.
Kun je zomaar stoppen? Nee. Ineens stoppen geeft vaak ernstige ontwenningsverschijnselen. Lichamelijk én geestelijk, omdat je denkt dat je zonder niet kunt slapen. Zelfs met een goed afbouwschema, kun je last krijgen van hartkloppingen, angstaanvallen, hoofdpijn, zweten, prikkelbaarheid, diarree, duizeligheid en slapeloosheid. Afbouwen moet geleidelijk en soms onder begeleiding gebeuren.

Melatonine

Werking: dit lichaamseigen hormoon wordt gemaakt door de pijnappelklier in de hersenen en regelt ons slaap- en waakritme. Als je het ’s avonds voor het inslapen inneemt, verschuift het dag- en nachtritme naar voren, zodat je eerder slaperig bent en beter doorslaapt. Melatonine werkt alleen als slaapmiddel als het lichaam er bewezen zelf niet voldoende van aanmaakt. Dat kan met een speekseltest.
Hoelang duurt het voor het werkt: binnen een halfuur tot een uur.
Voorgeschreven door arts: soms, alleen bij hoge doseringen. In een zeer lage dosering (1-3 mg) zonder recept verkrijgbaar.
Bijwerkingen: zeldzaam, soms prikkelbaarheid, angst, slaperigheid overdag, hoofdpijn, duizeligheid, maagdarmklachten, gewichtstoename en vaak plassen.
Verslavend? Nee.
Kun je zomaar stoppen? Ja, al kun je een week wat lastig inslapen.
Let op: dit middel heeft geen bewezen werking. Proberen is op eigen risico.

null Beeld

Valeriaan

Werking: kruidenmiddel gemaakt van de wortel van het plantje valeriana officinalis. Bij sommige mensen werkt het licht rustgevend. De precieze werking is onbekend.
Hoelang duurt het voor het werkt: binnen een halfuur en het houdt zo’n vier uur aan. Sommige mensen merken pas na één à twee weken dat het werkt.
Voorgeschreven door arts: nee. Verkrijgbaar bij o.a. de drogist onder namen als valdispert, plantival, dormiplant.
Bijwerkingen: (soms) maagdarmklachten, zoals misselijkheid, diarree en buikkramp.
Kun je zomaar stoppen? Ja, valeriaan is niet geestelijk en lichamelijk verslavend.
Let op: dit middel heeft geen bewezen werking. Proberen is op eigen risico.

CBD-olie (wiet-olie)

Werking: de olie bevat het stofje cannabinoïde uit de hennepplant. Het zorgt dat je makkelijker in slaap valt, langer doorslaapt en de slaapkwaliteit verbetert.
Hoelang duurt het voor het werkt: kan een paar weken duren. Bouw de dosering langzaam op. Experimenteer eventueel: de één kan toe met twee druppeltjes per dag, de ander heeft er meer nodig.
Voorgeschreven door arts: soms. Sommige apotheken hebben CBD-olie op recept. Ook verkrijgbaar in lichte dosering (5-10% werkzame stof) bij de drogist als voedingssupplement.
Bijwerkingen: nauwelijks tot geen. Je wordt niet high (wel van THC-wietolie).
Kun je zomaar stoppen? Ja. Het is niet geestelijk en lichamelijk verslavend.
Let op: dit middel heeft geen bewezen werking. Proberen is op eigen risico.

GABA

Werking: GABA (gamma-aminoboterzuur) is een neurotransmitter die de hersenen zelf aanmaken. De stof werkt als een soort rem op je brein en zorgt voor rust in je hoofd. Wie slecht slaapt zou er een tekort aan kunnen hebben. GABA-supplementen zeggen een natuurlijke en gezonde nachtrust te bevorderen en te zorgen voor ontspanning.
Hoelang duurt het voor het werkt: ongeveer een uur.
Voorgeschreven door arts: nee
Bijwerkingen: soms een lichte tinteling in de mond.
Verslavend? Nee.
Kun je zomaar stoppen? Ja.
Goed om te weten: GABA zit ook in (blad)groenten, soja- en tuinbonen, noten, zaden, tomaten en eieren.

Welterusten

8 tips & trucs voor een gezonde nachtrust zonder slaapmiddelen.

null Beeld

Goed om een gewoonte van te maken: een vast slaapritueel. Zo’n ritueel helpt om te ontspannen en herinnert je lichaam eraan dat het bedtijd is. Het gaat zich dan klaarmaken voor de nacht door slaaphormonen aan te maken. Tijdens je slaapritueel – in de een à twee uur voor je naar bed gaat – kun je bijvoorbeeld een wandelingetje maken, naar muziek luisteren of een boek lezen.

null Beeld

Een comfortabel matras, een fijn kussen, een donkere en goed geventileerde slaapkamer, een temperatuur tussen de 16° en 18°C: ‘slaaphygiëne’ noemen experts dat en het maakt allemaal dat je beter uitrust. Extra ontspannend werkt een geurlampje met lavendelolie.

null Beeld

Heerlijk om in het weekend uit te slapen, maar sta maximaal een uur later op dan door de week. Bij een vast slaapritme gedijen we het best: elke dag dezelfde tijd naar bed en ook weer op – zelfs als je laat naar bed bent gegaan. Lang uitslapen heeft geen zin. De diepe slaap, waarin je het meest uitrust, zit bij de meeste mensen aan het begin van de nacht.

null Beeld

Liever niet doen: net voor het slapengaan moeilijke gesprekken voeren of een loeispannende film kijken, jezelf dwingen om binnen een kwartier in slaap te vallen omdat je ‘s morgens weer vroeg op moet en ‘s avonds nog sterke koffie of alcohol drinken.

null Beeld

Een volle maag slaapt onrustig, maar een rammelende maag ligt ook niet lekker. Reuzehonger terwijl je net naar bed wilt? Neem een kleine portie van deze slaapverwekkende voedingsmiddelen: banaan, yoghurt, dadels en melk, havermout, mager vlees zoals kalkoen of kipfilet en een handje amandelen. Ze zorgen voor melatonine en serotonine in je lichaam.

null Beeld

SnurkLab, Sleep Cycle, Headspace: een slaapapp is het proberen waard. Ze zijn er in twee soorten: apps die je helpen om de slaap te vatten (vaak met meditatie- of ademhalingsoefeningen) en apps die registreren hoe je slaapt (hoe goed of slecht je slaapt, of je snurkt of dat je misschien steeds beweegt in je slaap).

null Beeld

Regelmatig bewegen is voor alles belangrijk en zéker voor je slaap. Doe het ’t liefst overdag buiten, want daglicht beïnvloedt de interne klok. Door jezelf genoeg daglicht te gunnen, weet je lichaam ’s avonds dat het bedtijd is.

null Beeld

Piekeren is funest voor de slaap. Elke dag een pieker-halfuurtje inlassen helpt. Zet de feiten op een rijtje, als het even kan op papier. Schrijf ze op, gevolgd door wat je eraan kunt doen. Uit onderzoek blijkt dat je hierdoor de rest van de dag minder tobberig doorkomt. En dat vergroot de kans op ontspannen slapen.

Zzzzz

Lees alles over slaapproblemen en de oplossingen in onze Beter Slapen-nieuwsbrief. Kijk op libelle.nl/nieuwsbrief en schrijf je in.

Fotografie: Joost Govers. styling: Judith de Ruiter

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden