PREMIUMJouw verdriet, mijn verdriet

Waarom een trauma generaties lang kan doorwerken

null Beeld

Een gelukkige jeugd, een fijn leven en toch een angststoornis of depressie ontwikkelen. Het kán zijn dat een trauma uit het familieverleden de oorzaak is. Hoe verwerk je verdriet dat niet van jezelf is?

Eva Breda

“Ik stond in de keuken een brunch voor te bereiden voor mijn schoonouders. Het aanrecht lag bezaaid met broodjes, verschillende soorten kaas, jam, paté… Ik keek ernaar en dacht: wat als er niet genoeg is? Ik voelde paniek opkomen, kreeg hartkloppingen en realiseerde me hoe bizar dit was. Ik leef in een van de rijkste landen ter wereld, heb nog nooit honger hoeven lijden, en ik kreeg een paniekaanval omdat er misschien niet genoeg broodbeleg zou zijn?”


Aan het woord is Minki. Haar leven lang denkt ze dat ze gewoon een angstig kind is, tot ze een college volgt over PTSS (Post Traumatische Stress Stoornis). Het is alsof ze een profielschets leest van haar vader, die opgroeide tijdens de Tweede Wereldoorlog. De puzzel wordt compleet bij de volgende slide van de presentatie: ‘Symptomen bij kinderen van ouders met PTSS’. Behoefte aan controle, schrikachtigheid, angsten die niet passen bij levenservaringen… “Mijn adem stokte. Dit was ik!”

Raadselachtig fenomeen

Minki kreeg van haar vader een levende erfenis: zijn trauma. Bij zo’n transgenerationeel trauma wordt een trauma niet alleen door één persoon ervaren, maar ook doorgegeven aan de volgende generatie. Onbedoeld, soms zelfs zonder dat er ooit over is gesproken. Zo ging het ook bij Minki. Hoewel haar vader niet veel sprak over zijn jeugd, heeft hij onbewust stukjes trauma laten vallen die op haar pad terechtkwamen.
Het transgenerationeel trauma is een raadselachtig fenomeen waar psychologen zich nog niet zo lang over buigen. De Canadese psychiater Vivian M. Rakoff ontdekte het al in 1966, toen hij een hoog percentage psychische problemen vaststelde bij kinderen van Holocaust-overlevers. Naast oorlogstrauma’s kunnen ook andere vormen van trauma worden doorgegeven én klachten veroorzaken, zoals angst, depressie en PTSS.

null Beeld

Er is nog relatief weinig wetenschappelijk onderzoek gedaan naar dit type trauma, maar voorbeelden zijn er in overvloed. Dat ziet ook Jeannette Dijkstra, traumaseksuoloog bij praktijk Voelmoedig: “Regelmatig zie ik mensen die zelf geen seksueel misbruik hebben ervaren, maar wel precies deze klachten hebben. Bijvoorbeeld het gevoel nergens bij te horen, dissociatie en verwarring over de geaardheid. Negen van de tien keer blijkt dat een ouder te maken had met seksueel misbruik zonder dat het kind het wist.”

Vijf generaties

Bij een transgenerationeel trauma wordt een trauma van generatie op generatie doorgegeven. Dit kan met elke vorm van trauma. Kinderen van traumaslachtoffers kunnen traumatische klachten ervaren terwijl zij zelf het trauma niet hebben meegemaakt. Dit effect kan tot vijf generaties doorwerken. Het kan doorbroken worden door het te verwerken alsof het een eigen trauma is.

Duik in het verleden

Ook Minki vertoonde klachten die vergelijkbaar waren met die van haar vader. Ze begreep haar klachten pas toen ze in zijn verleden dook. “Tijdens de oorlog zwierf mijn vader rond, zijn leven was onvoorspelbaar. Of hij genoeg te eten zou hebben, was altijd maar de vraag. Hoewel ik het zelf nooit heb meegemaakt, heb ik die angst voor onvoorspelbaarheid en honger overgenomen.”
Volgens Hélène Dellucci, een van de weinige gespecialiseerde psychologen op het gebied van het transgenerationeel trauma, zijn er drie manieren waarop een trauma kan worden doorgegeven. “Allereerst kan de opvoeding een rol spelen. Een moeder met een misbruikverleden kan op haar dochters overbrengen dat mannen niet te vertrouwen zijn. Door dat traumagerelateerde wantrouwen in te prenten bij haar kinderen, kan ze zonder over het trauma te praten, toch stukjes overdragen.”

null Beeld

Wiebke (60): “Mijn moeder stond zichzelf nooit toe om ergens van te genieten. Van kinds af aan probeerde ik haar blij te maken, en ondertussen zocht ik verklaringen voor haar gedrag. Was het de streng protestantse jeugd die haar had afgestompt? Zelf heb ik een mooi leven, maar toch heb ik altijd het gevoel gehad dat er iets niet goed zat. Ik heb sombere periodes en soms bekruipt me ineens de gedachte om uit het leven te stappen. Waarom, denk ik dan. Mijn leven is toch goed? Op het sterfbed van mijn moeder kreeg ik alle antwoorden. Door haar dementie kwamen herinneringen omhoog die ze lang had onderdrukt. Ze bleek haar hele jeugd seksueel misbruikt te zijn door haar vader, en al die tijd was haar het zwijgen opgelegd. Niet gek dat ze nooit had geleerd te staan voor wie ze was. Kort daarna is ze overleden. Sinds ik van haar trauma weet, kan ik mijn eigen klachten verklaren. Haar pijn, verdriet en gebrek aan levenslust zijn doorgesijpeld in mijn leven. Het is naar dat ik daar zo laat achter ben gekomen, maar ik ben blij dat ik het weet. Nu kan ik eindelijk mijn eigen klachten verwerken.”

In haar praktijk ziet Dellucci ook dat een trauma op nog raadselachtigere wijze kan worden overgedragen. “Ik heb kinderen gezien die tekeningen maken van gevangenissen met schrikdraad zonder dat ze weten waarom. Achteraf blijkt dat ze het trauma van hun ouders letterlijk natekenen.” Naar hoe dat mogelijk is, gissen wetenschappers nog. “Wel weten we sinds kort dat een trauma ook kan worden overgedragen via epigenetische verandering.” Simpel gezegd houdt dat in dat langdurige stress of trauma kortsluiting kan veroorzaken en sommige genen aan of uit kan zetten. Dat kan ervoor zorgen dat iemand een grotere kans heeft om depressies, angststoornissen of andere klachten te ontwikkelen. Dat afwijkende gedrag van de genen is erfelijk. Zo kan het trauma van een voorouder direct na de geboorte al zichtbaar zijn.

null Beeld

Ondergeschoven kind

Yvonne (40) zag het bij haar pasgeboren dochter. “Ze kon uren schreeuwen. Ik dacht weleens: wat ís er toch met jou? Het lijkt alsof er meer speelt.” Yvonne kon haar kind op zo’n moment niet geven wat ze nodig had. “Mijn hele lijf ging in een paniekstand. Het triggerde mijn jeugdtrauma: mijn zusje kon ook zo gillen door haar gedragsproblemen. Als mijn dochter dat deed, verstarde ik.”
Ook als tienjarige is Yvonnes dochter soms nog steeds moeilijk in de omgang. Ze zoekt grenzen op en probeert op een negatieve manier aandacht te trekken door te klieren en veel te huilen. Het kwartje viel toen Yvonne iets las over onveilige hechting, de derde manier waarop trauma kan worden overgedragen. “Door negatieve reacties van ouders kan een kind gehecht raken aan afwijzing. Dat maakt een kind wantrouwend, afstandelijk en soms eeuwig zoekend naar aandacht.”
Yvonne herkent niet alleen haar dochter erin, maar ook zichzelf. “Door de gedragsproblemen van mijn zus liep ik een trauma op, maar kreeg ik ook te weinig positieve aandacht van mijn ouders. Daardoor raakte ik onveilig gehecht.” Opmerkelijk is dat Yvonnes moeder precies hetzelfde in elkaar zit. “Ook zij was in haar jeugd het ondergeschoven kindje. Dat liet dezelfde klap na. De onveilige hechting die mijn moeder had bij haar ouders, had ik bij haar en heeft mijn dochter bij mij.”

null Beeld

Suraya (46): “Tijdens een cursus moest ik een familie-opstelling maken, een soort rollenspel met mensen die jouw familie uitbeelden. Zo krijg je meer inzicht in familieverbanden. De persoon die mij speelde, zei iets opmerkelijks: ‘Ik heb het gevoel dat ik voor tien personen moet leven. Ik voel zo veel druk.’ Dat was zo herkenbaar! Ik had altijd al het gevoel dat ik alles uit het leven moest halen en niet mocht falen. Ook voelde ik me altijd schuldig over mijn bestaan. Waarom had ik het recht om te leven en anderen niet? Ik durfde nooit echt plek in te nemen. Niemand wist dat. Maar uit de familie-opstelling bleek dat ze voortkomen uit mijn moeders verleden. Zij heeft verschillende mislukte IVF-pogingen en buitenbaarmoederlijke zwangerschappen gehad. Blijkbaar heeft dat invloed op mijn leven. Door haar heftige ervaringen had ik onbewust het idee gekregen dat ik iets goed moest maken. Ik zou graag mijn moeders ervaringen verwerken, maar dat hoeft allemaal niet nu meteen. Het inzicht dat ik bij de familieopstelling kreeg, heeft me al enorm geholpen om meer voor mezelf te kiezen.”

Doorbreek de keten van trauma

Er is vaak sprake van een schuldgevoel, zowel bij de ontvangers als bij de doorgevers van een trauma. Minki: “Ik heb me lang schuldig gevoeld toen ik erachter kwam dat ik mijn vaders trauma doorleefde. Het was niet mijn plek om te lijden. Híj had al die heftige dingen meegemaakt, ik niet. Het was alsof ik hem beledigde door mijn trauma te erkennen. Alsof ik zeg: zie je, pap, je hebt steken laten vallen in de opvoeding. Terwijl hij zijn best heeft gedaan.”
Toch besloot Minki haar trauma aan te pakken. “Toen ik las dat een trauma tot vijf generaties kan doorwerken, dacht ik: het moet bij mij stoppen.”

Volgens Dellucci is het goed mogelijk om de keten van trauma te doorbreken. De eerste stap is herkennen en erkennen dat het trauma dat wordt meegedragen misschien niet van jou is. Daarom is het belangrijk om goed na te gaan of de klachten vanuit jezelf te verklaren zijn. “Zo niet, denk dan eens na of iemand in de familie dezelfde problematiek heeft. Dezelfde angsttrigger, dezelfde dwang, dezelfde negatieve overtuiging.”
Dit maakt het transgenerationeel trauma ook omstreden. Kunnen we niet voor ál onze klachten een verklaring vinden als we maar ver genoeg graven? Dellucci: “Zeker, maar er zijn cliënten die na jaren therapie dezelfde symptomen blijven houden. Dan kan het toch nuttig zijn om in de familie te kijken.”
Het is effectiever om een probleem bij de oorsprong aan te pakken dan alleen symptomen te bestrijden. Daarom moet een transgenerationeel trauma behandeld worden alsof het een eigen trauma is, bijvoorbeeld met EMDR-therapie. Het voelt onwennig om iets te erkennen wat niet van jou is, maar het is nodig, volgens traumaseksuoloog Dijkstra: “Mensen na jou kunnen niet struikelen over de stenen die jij al hebt opgeruimd.” Tijd om het pad te vegen, dus.

null Beeld
  1. Ga na of u mentale klachten hebt die u niet kunt verklaren.
  2. Ga in gesprek met familie. Begin bij uw ouders, welke nare dingen hebben in hun leven een grote impact gehad? Als praten met familie moeilijk is, of als u vermoedt dat u meer generaties terug moet, kan een genogram of familie-opstelling helpen.
  3. Zoek op welke klachten mogelijk een gevolg kunnen zijn van de trauma’s van voorouders en ga na of u deze klachten herkent.
  4. Is dit het geval? Zoek hulp bij een traumapsycholoog om niet alleen aan eigen klachten te werken, maar ook aan het dieperliggende trauma.

In therapie

Sinai Centrum en Stichting Centrum ’45 zijn gespecialiseerd in traumatherapie voor eerste, tweede en derde generatie slachtoffers. Ze zijn gespecialiseerd in oorlogstrauma’s, maar mensen kunnen er ook met andere trauma’s terecht. sinaicentrum.nl, centrum45.nl

Meer lezen?

  • Het bevuilde nest, José Al, € 30,- (dewegnaarbinnen.nl)
  • The Body Keeps the Score, Bessel van der Kolk, € 15,29 (Penguin Books Ltd)
  • Ongezien opgegroeid, Lindsay Gibson, € 25,95 (Boom)

Fotografie: Jeremy Bishop/Unsplash

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden