PREMIUMwaarom schamen we ons toch zo?

Waarom we gaan stoppen ons te schamen (en wel nu!)

Waarom we gaan stoppen ons te schamen (en wel nu!) Beeld Shutterstock
Waarom we gaan stoppen ons te schamen (en wel nu!)Beeld Shutterstock

We schamen ons heel wat af. Voor die dikke buik, een stukgelopen huwelijk, de chaos in ons hoofd... Wat gebeurt er als we die vervelende emotie in ons voordeel weten om te buigen?

Carlijn SimonsShutterstock

Afgelopen zomer kwam Hannah (62) erachter dat haar man al twee jaar dagelijks meerdere keren per dag met een andere vrouw mailde en belde. Hij deelde niet het bed met haar, maar wel al zijn intieme zaken. Dit hield hij geheim voor Hannah. Zij besloot van hem te scheiden omdat het voor haar voelde alsof hij was vreemdgegaan. Ze is er niet trots op, want het is haar derde huwelijk dat stukloopt. “De eerste keer, bijna dertig jaar geleden, schaamde ik me daar zo voor dat ik op mijn werk verzweeg dat ik überhaupt getrouwd was geweest en kinderen had. Ook na mijn tweede scheiding deelde ik niets van mijn verdriet en pijn met vrienden en familie. Ik verweet het mezelf dat ik niet kon voldoen aan het plaatje van gelukkig getrouwde vrouw. Die schaamte ging me niet in de koude kleren zitten, ik werd er ongelukkig en depressief van. Maar aangezien ik me geneerde voor een echtscheiding, zette ik mijn gevoel opzij. Ik wilde niet afgaan voor een buitenwereld die vindt dat een huwelijk voor het leven is.”

Hoor ik erbij?

Daarmee beschrijft Hannah precies wat schaamte is. Volgens psycholoog Aukje Nauta is dat veel meer dan blozen na een stomme opmerking of door de grond willen zakken nadat een intiem appje per ongeluk bij de baas is beland. In haar boek Nooit meer doen alsof vertelt ze hoe we schaamte in kracht kunnen omzetten. “Schaamte is de kloof die je ervaart tussen wie je bent en wie je wil zijn”, legt ze uit. “Dat kan zich op allerlei gebieden voordoen: uiterlijk, competenties, gedrag, noem maar op.” Zo voelen we gêne als we graag intelligent willen zijn, maar werkelijk níets snappen van een gesprek over bitcoins.

null Beeld

Of als we zelfverzekerd willen overkomen op een feestje en struikelend over de drempel een volle kamer binnenvallen. “Op dat moment ben je bang dat mensen je als onder de maat beschouwen”, aldus Nauta. “Je voldoet niet aan hoe het hoort, je hebt het idee dat je tekortschiet en denkt daarom dat je het niet waard bent om geaccepteerd te worden.” Het is voor mensen heel belangrijk om ergens bij te horen, om aan de geldende norm te voldoen. Dat kan een eigen norm zijn, of de norm van een groep waar we bij horen. Denk aan de maatschappelijke norm dat je niet te dik mag zijn, de culturele norm dat je niet vreemd mag gaan, of de persoonlijke norm om het perfecte gezin te vormen. “Wie zich schaamt, voelt dat hij of zij afwijkt van de norm”, zegt Nauta. “Je wordt je bewust van het gapende gat tussen hoe geweldig en waardevol je graag wil zijn en hoe ondermaats je in werkelijkheid bent. Hoe groter de afstand tussen die twee, hoe groter de schaamte.”

Lachen om jezelf

Het valt niet mee om uit te komen voor imperfecties. Wat helpt, is om ze met humor te brengen. “We kunnen de dingen waar we ons voor schamen als een tragedie zien”, zegt psychologe Aukje Nauta. “Of je kunt ze, zoals in een komedie, als iets grappigs zien. Dat maakt het makkelijker om schaamtevolle ervaringen te delen.” En wees eerlijk: als we met vrienden of familie niet kunnen lachen om onze zwakheden en beperkingen, waar blijven we dan?

Het gevolg van schaamte is een pijnlijk, verwarrend, angstig en onaangenaam gevoel. In het onschuldigste geval blozen we, slaan de ogen neer, krimpen ineen of bijten op onze lip. In gênantere situaties liegen we, overschreeuwen onszelf of worden juist verlegen. Zoals Esther (52): “Ik heb na de havo geen officieel diploma meer gehaald. Maar in de buurt waar ik woon heeft iedereen gestudeerd, waardoor het op feestjes vaak gaat over jaarclubs en kinderen op de universiteit. Dan voelde ik me zo’n kneus dat ik niets meer durfde te zeggen en me terugtrok op de wc.” Een andere veelvoorkomende uitlaatklep van schaamte is het uit de weg gaan van specifieke onderwerpen, mensen en omstandigheden. Meike (49) liep door haar chaotische karakter vaak vast op haar werk. “Dat nam ik mezelf kwalijk. Ik reageerde erop door mezelf te verstoppen en uitdagingen te vermijden. Ook ontweek ik bepaalde situaties, zodat ik niet in de problemen zou komen. Of ik ontkende dat er een probleem bestond, bijvoorbeeld als de stapel rekeningen die ik was vergeten te betalen te hoog werd. Dat schoof ik dan gewoon onder tafel.” Esther en Meike zijn niet de enigen op wie schaamte een verlammende en beperkende uitwerking heeft. “Er ligt een taboe op schaamte”, zegt psycholoog Nauta. “We zien het als zwak. Daarom doen we alsof het niet bestaat. We verdringen of ontkennen het.” Sommige mensen vluchten zelfs in verslavingen. Zij gaan zo op in werk, drank, eten of verdovende middelen dat ze hun schaamte niet meer voelen. Bij anderen leidt het tot eenzaamheid, somberheid en passiviteit.

null Beeld
  1. Herken de signalen
    Ineenkrimpen, blozen, liegen, gesprekken uit de weg gaan: schaamte kan zich op allerlei verschillende manieren uiten, aldus psycholoog Aukje Nauta. “Het is niet altijd makkelijk om te herkennen wat je doet, zegt, denkt en voelt uit schaamte, maar vaak hebben we de neiging ertegen te vechten of ervan weg te vluchten. Als je dat bij jezelf bespeurt, is de kans groot dat je je ergens voor schaamt.”
  2. Erken de schaamte
    “Zeg, het liefst hardop, tegen jezelf: ‘Hé, ik schaam me.’ Dat is misschien moeilijk, maar door toe te geven dat je niet perfect bent, zie je ook in dat je daar iets aan kunt doen. Je opent de deur naar groei en ontwikkeling.”
  3. Beschrijf de schaamte
    “Sta stil bij de kloof tussen wie je bent en wie je graag wil zijn. Van welke norm wijk je af waardoor je je schaamt? Wat zegt de schaamte over wie jij bent en wat zegt de norm van de groep over wie je hoort te zijn? Wat vind je daar eigenlijk zelf van?”
  4. Onderzoek het verlangen
    “Een norm is een concrete verwachting waaraan je moet voldoen, zoals monogaam zijn als je getrouwd bent. Maar achter die norm ligt een diepere waarde, een verlangen dat je hebt, bijvoorbeeld naar een spannender seksleven. Als je duidelijk hebt voor jezelf waarnaar je verlangt, wat er aan de andere kant van je wordt verlangd en wat de botsing tussen die twee betekent, kun je alle normen, waarden en verlangens zorgvuldig afwegen.”
  5. Onderzoek met wie je je wil verbinden
    “Wil je slank zijn om aanbeden te worden op Instagram en complimenten te krijgen van vriendinnen, of om gezond te blijven zodat je nog lang en gelukkig kunt leven? Het antwoord op die vraag maakt duidelijk of je je richt op de mensen met wie je je wil verbinden, die er normen op nahouden die passen bij jouw waarden en verlangens.”
null Beeld

Beter mens

Hoewel we schaamte meestal als struikelblok zien, heeft het volgens Nauta ook een mooie kant. “Schaamte leert ons wat we belangrijk vinden in het leven en welke verlangens we hebben”, zegt ze. “Ook laat het zien wie we willen zijn, dus eigenlijk hoe we een beter mens kunnen zijn. In plaats van weg te duiken van dat nare gevoel, kun je het als richtingaanwijzer gebruiken om meer jezelf te worden.” Dat is precies wat Hannah deed nadat ze zichzelf uit schaamte jarenlang had weggecijferd. “Ik ben gaan inzien dat ik een open, directe, creatieve, kleurrijke vrouw ben, geen onderdanige echtgenote. Dus dit keer heb ik mijn huwelijk niet door laten sudderen, maar de knoop meteen doorgehakt. Wat de buitenwereld er ook van vindt, voor mij voelde het niet goed om ermee door te gaan. Dat wil niet zeggen dat ik geen verdriet of pijn van mijn scheiding heb, maar in elk geval heeft mijn zelfrespect het nu van de schaamte gewonnen.” Zo met schaamte omgaan, effent de weg om in actie te komen en de stappen te zetten die nodig zijn.

null Beeld

Voor Meike leidde het er acht jaar geleden toe dat ze het roer omgooide. “Opeens had ik er genoeg van om me de hele tijd voor mezelf te schamen”, vertelt ze. “Ik moest eerlijk zijn tegen mezelf. Ik ben nu eenmaal een chaoot met een warrig brein, en daardoor snel overbelast. Toen ik aan mezelf had toegegeven dat ik niet geschikt was voor een fulltime werkweek, opende dat de deur naar voor mezelf beginnen. Met als groot voordeel dat ik nu mijn tijd kan indelen op een manier die voor mij werkt.” Esther liet de schaamte over haar opleidingsniveau varen. “Waar ik vroeger altijd het gevoel had dat ik niets bereikt had, besef ik nu dat ik met de cursussen die ik heb gevolgd en het bedrijf dat ik ben begonnen op mijn eigen manier ben gekomen waar ik wil zijn. Ik doe niet onder voor een ander.”

Schamen is een bron van kracht

“Als je niet meer wegrent voor je beperkingen en zwaktes, worden ze een bron van kracht”, legt psycholoog Nauta uit. “Helemaal als je er openlijk voor uitkomt. Dat klinkt misschien raar, want als we imperfecties publiekelijk etaleren, lopen we het risico dat mensen ons stom, gebrekkig of incompetent vinden. Maar waarschijnlijker is dat ze zullen reageren met begrip, acceptatie en liefde. Iedereen schaamt zich immers weleens.” Dat was ook wat Meike ervaarde: “In het begin was ik doodsbang dat mensen me niet meer serieus zouden nemen. Het tegenovergestelde gebeurde. Anderen herkenden het en vonden het inspirerend dat ik me zo kwetsbaar opstelde.” Op die manier gebruikmaken van schaamte is sowieso een goed idee. Want tenzij we de status van perfect supermens bereiken, zullen we altijd imperfecties hebben – en ons dus ook altijd blijven schamen. Nauta: “De enige manier om je nooit meer te schamen is door foutloos of zonder ambities door het leven te gaan, zonder nog iets te willen, hoeven of moeten. Dat lijkt mij onmogelijk. Dus koester je schaamte, al is het maar omdat het rotgevoel dat met schaamte gepaard gaat dan vaak als sneeuw voor de zon verdwijnt.”

null Beeld

Ik schaam me zo...

Marjan (58): “Ik zal er tegen hem niets over zeggen en ik heb er zelf ook geen probleem mee, maar in het dorp vertel ik aan niemand dat onze zoon homoseksueel is.”

Nicolette (50): “Elk jaar moet ik weer over een enorme hobbel heen om in bikini te gaan. Mijn blote lijf vind ik nog steeds heel moeilijk om naar te kijken.”

Sanne (46): “Steeds als ik weer een stomme serie heb zitten kijken, schaam ik me ervoor dat ik mijn tijd niet aan zinnigere dingen heb besteed.”

Margriet (50): “Ik maak best een punt van goed doen voor het milieu, maar ondertussen stap ik nog steeds geregeld in het vliegtuig.”

Pauline (45): “Al mijn hele leven schaam ik me voor het lage opleidingsniveau van mijn ouders.”

Mariska (41): “Ik kan niet genieten van seks, daar schaam ik me verschrikkelijk voor.”

Wies (63): “Ik heb extreem veel schoenen, waarvan ik misschien maar tien procent draag. Toch geef of gooi ik niets weg. Dat koopgedrag vind ik gênant, net als het feit dat ik vasthoud aan al die schoenen.”

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden