Mag ’t wat lager?

Wat kun je doen tegen een hoge bloeddruk?

null Beeld

Hoge bloeddruk wordt wel een sluipmoordenaar genoemd. We merken er vaak niets van, tot het te laat is. Wat is bloeddruk precies, hoe meet je hem en: hoe houden we ’m laag?

De duur en kwaliteit van onze slaap, hoeveel stappen we zetten op een dag, ons gewicht, menstruatiepatroon, gemoedstoestand: vrijwel alles wat onze gezondheid aangaat, meten we tegenwoordig met onze smartwatches of houden we bij in een app. Behalve de bloeddruk, en laat dat nou een cruciale indicator voor onze gezondheid zijn. De meeste mensen hebben zelfs geen idee wat de bloeddruk precies is, blijkt uit onderzoek van Etos onder ruim drieduizend vrouwen. Simpel gezegd is de bloeddruk de hoeveelheid druk op de bloedvaten. Het hart pompt bloed door het lichaam zodat dat goed kan functioneren. Via het bloed krijgen organen en weefsels zuurstof en voedingsstoffen. Als de hartspier samentrekt en het bloed de bloedvaten in pompt, geeft dat spanning op de vaten: bloeddruk. De bovendruk, om precies te zijn. Als het hart zich vervolgens ontspant om zich te vullen met bloed, is de spanning op de vaten het laagst. Dat is de onderdruk.

Ideale druk

De ideale, gezonde bloeddruk is een bovendruk van onder de 120 en een onderdruk van 80 of lager (120/80). Een heel lage bloeddruk geeft soms klachten zoals duizeligheid of flauwvallen, maar is verder onschuldig. Dit geldt niet voor een hoge bloeddruk. Daarvan is sprake bij een bovendruk van hoger dan 140 en een onderdruk van boven de 90 (140/90). Nu wisselt de bloeddruk gedurende de dag – tijdens traplopen of sporten is hij hoger dan wanneer je op de bank een boek leest. “Maar een constante hoge bloeddruk als basis beschadigt de binnenbekleding van de vaten”, legt Hester den Ruijter uit. Zij is hoogleraar hart- en vaatziekten bij vrouwen bij UMC Utrecht. “Daardoor ontstaan vetophopingen in de vaten en krijg je sneller verstoppingen dan bij een normale, gezonde bloeddruk.”

null Beeld

Ook worden de vaten door deze zogeheten slagaderverkalking minder elastisch en neemt de bloeddruk verder toe. Het hart moet nog harder werken en ‘slijt’ eerder. Gevolg van hoge bloeddruk: een groter risico op hart- en vaatziekten zoals hartritmestoornissen, een beroerte, hartinfarct, hartfalen en een aneurysma (plaatselijke verwijding van een bloedvat, waardoor het vat kan scheuren). Ook kunnen organen erdoor beschadigen. Zo is volgens de Nierstichting hoge bloeddruk een van de meest voorkomende oorzaken van nierschade.

Een op de drie

Maar liefst een op drie de Nederlanders tussen de 30 en 70 jaar heeft een te hoge bloeddruk. Waarschijnlijk ligt dat aantal hoger, want de meeste mensen merken er niets van. Zo ontdekte Loes dat ze een veel te hoge bloeddruk had toen ze bij de huisarts kwam vanwege hevige menstruaties. “Een routinemeting wees 220/120 uit. Ik kreeg meteen medicatie om dat omlaag te brengen en werd doorgestuurd naar de cardioloog. Hij constateerde dat ik een verdikte hartspier had, een gevolg van de hoge bloeddruk. Ik slik nog steeds medicijnen en alles is onder controle. Mijn hartspier is gelukkig weer normaal. Maar ik heb geen idee hoelang ik met die hoge bloeddruk heb rondgelopen voordat het ontdekt werd.”

Rachel (38) kwam bij de huisarts omdat ze zo’n last van hoofdpijn had. Bij controle kwam een gevaarlijk hoge bloeddruk aan het licht, de bovendruk bleek 230. Rachel werd direct opgenomen in het ziekenhuis. “De oorzaak bleek een tumor van het bijniermerg te zijn, dat is het binnenste deel van de bijnier. Die produceert twee hormonen die belangrijk zijn voor de regulatie van onder andere de bloeddruk. Natuurlijk schrok ik me wild. Nu wacht ik nog op een operatie, maar met medicatie en een koolhydraatarm dieet is mijn bloeddruk in ieder geval onder controle.”

null Beeld

Steeds hoger

Gelukkig is de oorzaak lang niet altijd zo ernstig als bij Rachel. Sterker nog, vaak is er geen oorzaak te vinden voor hypertensie, zoals hoge bloeddruk in de medische wereld heet. Al begint dat beeld te kantelen, zegt Yvo Sijpkens, internist in het Haaglanden Medisch Centrum en gespecialiseerd in hoge bloeddruk, diabetes en chronische nieraandoeningen. “De laatste vijftig tot zeventig jaar is de bloeddruk langzaam aan het stijgen. Ook op jongere leeftijd komt een hoge bloeddruk vaker voor. Het is geen losstaand probleem, maar een onderdeel van de toenemende hoos aan chronische aandoeningen zoals diabetes, overgewicht en ook hart- en vaatziekten.” Allemaal aandoeningen die samenhangen met onze leefstijl. Sijpkens: “Wij leven meer binnen onder kunstlicht, eten industrieel bewerkt voedsel, roken, bewegen minder en ervaren meer stress. Dat is de drijvende kracht achter een hoge bloeddruk bij veel mensen. Dat wordt enorm onderschat. Oók door artsen.”

Daarbij heeft zo’n 10% van de bevolking een erfelijke aanleg, en krijgt 10 tot 15% van de vrouwen die voor het eerst zwanger zijn een verhoogde bloeddruk. Dat kan een teken zijn van zwangerschapsvergiftiging, een aandoening die ook steeds vaker voorkomt.

Onderdruk/bovendruk
Een gezonde bloeddruk is een bovendruk van minder dan 120 en een onderdruk van 80 of lager (120/80). Bij een bovendruk boven 140 en een onderdruk boven 90 (140/90) is de bloeddruk te hoog. Bij een thuismeting is die grens 135/85 omdat de bloeddruk daar meestal iets lager is dan bij de arts. Dit wordt het witte-jasseneffect genoemd: door de spanning van het ziekenhuisbezoek valt de bloeddruk iets hoger uit.

Kwestie van controleren

Hoe zit het met vrouwen boven de veertig? Hoogleraar Hester den Ruijter weet dat 58% van hen de bloeddruk niet laat meten, en vindt dat ze dat wel zouden moeten doen. “Vrouwen zijn vaak wel alert op de signalen van borstkanker, maar niet op mogelijke aanwijzingen van hartproblemen. Die signalen zijn ook lastiger te herkennen bij vrouwen. Zo kunnen de klachten van een hartinfarct bij vrouwen lijken op overgangsklachten of algemene vermoeidheid. Terwijl een op de vier vrouwen in Nederland overlijdt aan hart- en vaatziekten.” Al moet ze dat cijfer iets nuanceren: de meeste vrouwen die sterven aan hartproblemen zijn zeventig- en tachtigplussers. “Hartziekten zijn ook einde-leven-ziekten, je gaat uiteindelijk ergens aan dood.” Maar toch: in Nederland hebben zo’n 1,5 miljoen mensen een chronische hart- of vaatziekte. Iets meer vrouwen dan mannen hebben een verhoogde bloeddruk. “We weten inmiddels dat hart- en vaatziekten óók voor vrouwen een probleem vormen. Bovendien zijn er verschillen tussen mannen en vrouwen in hoe deze ziekten zich ontwikkelen en uiten. Mannen krijgen bijvoorbeeld vaker op jongere leeftijd hartproblemen, terwijl je bij vrouwen het risico vooral ziet toenemen na de overgang.” Er wordt dan minder van het hormoon oestrogeen aangemaakt, dat beschermend werkt voor de bloedvaten. Los daarvan wordt de bloeddruk sowieso hoger naarmate we ouder worden. Den Ruijter: “Het is daarom belangrijk om vanaf je veertigste een of twee keer per jaar je bloeddruk te laten controleren. Hoge bloeddruk is namelijk vrij eenvoudig te behandelen, maar de daardoor ontstane schade aan hart, vaten of organen niet.”

null Beeld

In eigen hand

Wie googelt wat er tegen hypertensie te doen is, struikelt over de bloeddrukcoaches en allerhande adviezen. Van pillen en beweging tot diëten, ontspannen en jezelf uiten (‘Maak van je hart geen moordkuil!’). Maar wat helpt echt? Eén ding is zeker: het aloude advies om minder zout te eten kan overboord, mits je stopt met het eten van bewerkt voedsel. “Tot drie jaar geleden gaf ik het advies om minder zout te eten ook, in combinatie met meer bewegen. Dat is ons artsen altijd ingepeperd. Maar dankzij het boek The Art and Science of Low Carbohydrate Living van de Amerikaanse arts-wetenschapper Stephen Phinney, waar een patiënt mij op wees, ben ik óm”, zegt internist Yvo Sijpkens, inmiddels ook wetenschappelijk adviseur van Stichting Je Leefstijl als Medicijn. “Leefstijl 2.0 is leidend geworden in onze aanpak in de hoge bloeddrukpoli. Omdat ik zie hoe goed het werkt.”

Bij Leefstijl 2.0 staat goede voeding centraal, naast voldoende goede slaap, ontspanning en beweging. Met ‘goede voeding’ bedoelt Sijpkens vers, zelfbereid voedsel, zonder dat daaraan allerlei pakjes en zakjes te pas zijn gekomen. Dus voeding die minder suiker, minder geraffineerde zetmeel (zoals pasta en witte rijst) en minder plantaardige, bewerkte oliën (raapzaadolie, palmolie en zonnebloemolie) bevat. “Het is niet zozeer zout, maar een ingewikkeld samenspel tussen suiker en verkeerde vetten die de bloeddruk omhoog jaagt. Dit zorgt voor schadelijk hoge insulinespiegels in het bloed, die bij vrijwel iedereen met een chronische aandoening aanwezig zijn.”

Daarnaast schrijft Sijpkens ook nog medicatie voor. “Met twee handen sturen, noem ik dat. En soms lukt het níet om met alleen een andere leefstijl de bloeddruk omlaag te krijgen. Maar met een pilletje behandel je alleen de symptomen. Als je de oorzaak aanpakt met aanpassingen in de leefstijl bereik je een beter effect. Er zijn minder bijwerkingen, het kost minder geld en je dringt ook andere gezondheidsproblemen terug. Mensen hebben zo hun gezondheid zelf beter in de hand.” ■

null Beeld

Jarenlang slikte Silvia (40) medicijnen tegen een hoge bloeddruk. Die heeft ze niet meer nodig: ze heeft haar bloeddruk zelf omlaag weten te brengen.

“Eind twintig was ik toen mijn nieren niet goed bleken te zijn, ik had lekke nierfilters. Ook was mijn bloeddruk hoog, en die combinatie vonden de artsen zorgwekkend. Jarenlang stond ik onder controle. Ik gebruikte bloeddrukverlagers en hield me aan een zoutarm dieet. Ik geloofde in de wetenschap, dus natuurlijk volgde ik die adviezen op. Maar de afgelopen jaren ben ik anders tegen dingen aan gaan kijken. Ik verdiepte me in eten en wat dat met je lichaam doet. Eerst ging ik vegetarisch eten, daarna werd ik veganist en stopte met alcohol. Ondertussen slikte ik best veel middelen: tegen die hoge bloeddruk, tegen de ADHD die op mijn tweeëndertigste was vastgesteld, en de anticonceptiepil.

Kon dat niet anders? Ik zie het lichaam als ‘apparaat’ waarmee je alles doet in het leven, dus daar moet je goed voor zorgen. Ik geloof in preventie, en dat je lichaam zichzelf kan herstellen. Daarom ging ik met frisse tegenzin sporten. Wat ook veranderde: door de diagnose ADHD en het coachingstraject dat daarop volgde, had ik mezelf beter leren kennen en zat ik beter in mijn vel. Ik was gestopt met de ADHD-medicatie en anticonceptie. Mijn leven was zó veranderd, waren die bloeddrukpillen nog wel nodig? Met een BMI van 20 heb ik ook een gezond gewicht. Een gezond lichaam zou toch een normale bloeddruk moeten hebben? Mijn huisarts sputterde tegen, hij vond stoppen gevaarlijk. Daarom probeerde ik drie maanden een halve dosis voordat ik een maand stopte, om die te verlengen met nog eens twee maanden voordat ik definitief met de medicatie stopte. Al die tijd was en bleef mijn bloeddruk een dikke prima: 120/80. Dat is hij nog steeds, helemaal volgens het boekje.”

ZELF METEN DOE JE ZO

• Voor 40-plussers is het verstandig om minimaal eens per jaar de bloeddruk te meten. Dit kan prima thuis met een speciale bloeddrukmeter om de arm (zie kader), dat geeft zelfs vaak een beter beeld.

• Meet nooit vlak na lichamelijke inspanning, roken of na het drinken van koffie.

• Ga rechtop zitten in een stoel met een rugleuning en blijf een minuut of vijf rustig zitten.

• Doe de bloeddrukband ter hoogte van je hart om de niet-dominante arm (dus links bij rechtshandigen, en rechts bij linkshandigen). Zorg dat de arm wordt ondersteund, bijvoorbeeld door de armleuning.

• Praat en beweeg niet tijdens de meting.

• Het bovenste getal van de bloeddrukmeter geeft de bovendruk weer, het onderste getal is de onderdruk. Is de bloeddruk hoog? Schrik niet, de meting is een moment­opname. De bloeddruk wordt onder meer beïnvloed door hormonen, emoties en inspanning en verandert gedurende de dag. Is de druk hoog, meet dan een week lang ’s morgens en ’s avonds en noteer de waarden heel precies. Sommige bloeddrukmeters hebben een geheugenfunctie, dan is zelf noteren niet nodig. Blijft de bloeddruk te hoog? Maak dan een afspraak met de huisarts.

null Beeld

Maaike (55) ontdekte tijdens de screening voor een knieoperatie dat haar bloeddruk te hoog was: 160/105. Aanvankelijk kreeg ze hem omlaag met medicatie zodat ze onder het mes kon. Inmiddels laat haar bloeddruk zich niet meer beteugelen.

“Een paar maanden na de operatie kreeg ik veel stress vanwege groot onderhoud in mijn huurhuis. De manier waarop het bouwbedrijf het aanpakte viel in de categorie afbreken. Maandenlang zat ik in het stof en tussen de werkmannen, want veel klussen moesten opnieuw worden gedaan, onder meer doordat de nieuwe kozijnen scheef erin waren gezet. Toen er wéér discussie was over iets, ging het mis: ik voelde het bloed in mijn hoofd gewoon koken. Ik heb een bloeddrukmeter thuis, ging meten en ja hoor: 230/130. Daar schrok ik van. Urenlang wandelen met de hond en mijn vriend om rustig te worden, hielp niet. De druk in mijn hoofd bleef. Ook was ik kortademig en ging ik slecht zien. Die avond belandde ik op de Spoedeisende Hulp. De medicijnen die ik meekreeg hielpen niet echt. Die week belandde ik meerdere keren op de SEH, ik was hondsberoerd. Ik kon me amper staande houden, was misselijk en duizelig, de druk op mijn hoofd was vreselijk. Ik was bang, het was als gaan fietsen met een veel te hard opgepompte band: als ik maar geen klapband krijg. Het vervelende was dat ze in het ziekenhuis niets konden doen, alleen meer medicijnen meegeven. Uitgebreid onderzoek – onder meer hartfilmpjes en een check of ik geen orgaanschade had opgelopen – wees niets uit. Ik ben nu vijf maanden verder en mijn bloeddruk is nog altijd veel te hoog, 195/115, terwijl ik vier verschillende medicijnen slik om hem omlaag te krijgen. Binnenkort heb ik een afspraak met een internist die uit gaat zoeken of er toch een onderliggende oorzaak is. Ook heb ik hulp gezocht bij een praktijk die ondersteuning biedt vanuit orthomoleculaire hoek. Ik denk namelijk eigenlijk dat spanningen en mijn ongezonde eetgedrag – ik eet veel slechte koolhydraten en ga me vaak te buiten aan troostvoedsel – de hoge bloeddruk in stand houden.”

Wat als-ie te laag is?
Ook van een lage bloeddruk merken de meeste mensen niets, hoewel sommigen sneller last hebben van duizeligheid, zwarte vlekken voor de ogen zien, flauwvallen, misselijkheid en vermoeidheid. In principe is een lage bloeddruk niet zo’n probleem voor de gezondheid als de hoge bloeddruk, zegt hoogleraar Hester den Ruijter. Vervelend is het soms wél. Zo heeft Desiree na twee jaar nog last van de ernstige hersenschudding die ze opliep toen ze omviel vanwege haar lage bloeddruk. Annemieke had er vooral tijdens haar zwangerschappen last van. “Ik ben hoogzwanger weleens onderuitgegaan, dat was geen pretje.” Bij Marjolein moest het alarm van de meetapparatuur anders worden ingesteld toen ze op de intensive care lag omdat het meerdere keren afging vanwege haar lage bloeddruk.

  • OM DE ARM
    Zelf de bloeddruk meten kan met een speciale bloeddrukmeter. Liefst een bovenarmmeter, omdat een meting via de bovenarm betrouwbaarder is dan via de pols. Op de website van de Hartstichting staat een overzicht van betrouwbare bloeddrukmeters, ze zijn al te koop vanaf € 32,90. hartstichting.nl

Zelf aan de slag

Eet beter in 28 dagen met huisarts Tamara de Weijer
• jeleefstijlalsmedicijn.nl

  • Bronnen: UMC Utrecht, Etos, Hartstichting, World Health Organization
Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden