PREMIUMMet de resultaten van de Libelle-enquête!

Zo overleef je de overgang

null Beeld Magda Rinkema
Beeld Magda Rinkema

Journalist José Rozenbroek nam zich voor de overgang over te slaan, maar helaas... dat lukte niet. Er is wel degelijk wat aan overgangsklachten te doen, concludeert ze, maar dan moet je als vrouw wél op je strepen staan.

José RozenbroekMagda Rinkema

De overgang. Van mijn moeder kon ik me herinneren dat ze klagerig werd, huilerig, humeurig, zich nutteloos voelde, veel op de bank lag. Dat ik haar rug moest krabben, want ze kreeg er ook nog eens jeuk van. Ik was een jaar of vijftien en net als zij had ik hormoonspiegels die alle kanten opvlogen. Dat gejammer van haar vond ik maar lastig en dat gezeur dat ze een oude vrouw werd, begreep ik niet – ze wás toch een oude vrouw? Ergens in die tijd besloot ik dat ik die duistere periode later gewoon ging overslaan. Dus toen ik tegen de vijftig liep en mijn eerste vriendinnen ‘erin’ doken, wilde ik er niks van horen en er nooit over praten. lk kon me wel leukere gespreksonderwerpen voorstellen. Drie jaar later piepte ik anders. ’s Nachts kreeg ik zweetaanvallen waardoor ik wakker lag met een kletsnat lijf tussen de klamme lakens. Overdag was ik moe, opvliegend en narrig – ik leek verdorie mijn moeder wel. Nadat ik een vrouw met bakfiets op het fietspad had klemgereden en uitgefoeterd, dacht ik schuldbewust: dit gaat wel ver. Ik verlangde enorm naar mijn oude, vertrouwde, opgewekte, energieke zelf. Ik ging aan de hormoontherapie. Dat bleek mijn redmiddel. Een pilletje per dag hielp me fluitend door deze periode.

Hoewel de laatste jaren veel meer over de overgang wordt gesproken en geschreven en er geen taboe meer op rust, is het nog steeds niet echt een salonfähig onderwerp. Al helemaal niet als er mannen in de buurt zijn. Alleen overgangsters onderling kunnen nog weleens lekker tegen elkaar aan klagen over dunner wordend haar, droge vagina’s en krakende gewrichten. Maar ik ken ook genoeg vrouwen die met elkaar de concurrentie aangaan: “Nee hoor, ik heb nergens last van!”
Dat het onderwerp niet sexy is, heeft natuurlijk vooral te maken met onze weerzin tegen ouder worden. In deze fase moet je onder ogen gaan zien dat je niet meer fris en fruitig bent, niet meer vruchtbaar en tot het legioen middelbare vrouwen bent toegetreden. Dat leidt soms tot gevoelens van rouw en ontkenning. Veel vrouwen steken dan ook hun kop in het zand en hebben geen idee wat er in hun lichaam gaande is. Zelfs huisartsen, bedrijfsartsen, gynaecologen, psychologen en andere zorgverleners hebben geen goed zicht op wat deze hormonale omschakeling met hoofd, hart en lijf doet.

null Beeld

Veranderingen

Wat is het nu precies, de overgang? Een hoofdrol is weggelegd voor oestrogeen, het geslachtshormoon dat een belangrijke rol speelt bij de ontwikkeling van de vrouwelijke geslachtskenmerken, de menstruatiecyclus en zwangerschap. Tijdens de vruchtbare jaren schommelt de oestrogeenspiegel gedurende een menstruatiecyclus, toch blijft-ie binnen bepaalde marges behoorlijk stabiel. Gemiddeld rond het zesenveertigste levensjaar gaat het lichaam van een vrouw minder oestrogeen produceren. Daardoor kan sprake zijn van moodswings en het menstruatiepatroon verandert. De periode tussen twee menstruaties wordt langer of juist korter, de menstruatie zelf wordt heviger of juist minder of de periode zelf duurt langer. Allemaal signalen die erop wijzen dat de overgang is begonnen en dat lichaam en geest een nieuw hormonaal evenwicht moeten vinden. Gemiddeld duurt die fase vijf tot tien jaar, waarin de oestrogeenspiegel gestaag afneemt, totdat er minder dan twintig procent van de oorspronkelijke hoeveelheid wordt geproduceerd. De laatste eicellen worden opgemaakt en dan komt de allerlaatste ongesteldheid. Deze laatste menstruatie wordt de menopauze genoemd en die markeert een belangrijk moment – zowel in psychologisch als in lichamelijk opzicht. Zwanger worden is nooit meer mogelijk en er kunnen zich ongemakken voordoen van stemmingswisselingen tot opvliegers, van nachtzweten en slaapproblemen tot concentratiestoornissen. Sommige vrouwen fietsen er fluitend doorheen, bij andere vrouwen wordt het functioneren ernstig belemmerd.

Hormoontherapie

In december hield Libelle onder haar lezeressen een enquête over de overgang (zie kader). Hierop reageerden maar liefst 1785 vrouwen. Wat meteen opvalt aan de resultaten: een derde van de vrouwen herkent haar klachten niet als overgangsklachten, bijna veertig procent ervaart de overgang als een belemmering in het dagelijks leven, de helft zoekt geen hulp en hormoontherapie (HT) wordt maar door twaalf procent gebruikt. Het officiële cijfer is nóg lager, in tegenstelling tot de ons omringende landen, weet Dorenda van Dijken, overgangsgoeroe en gynaecoloog in het Amsterdamse OLVG. Volgens haar is HT heel effectief en kan het de meest voorkomende klachten bestrijden: nachtzweten, slecht slapen, opvliegers en stemmingswisselingen. Van Dijken: “In ons land denkt het overgrote deel van de vrouwen en een deel van de artsen nog steeds dat hormoontherapie borstkanker veroorzaakt, terwijl de huidige middelen écht veilig zijn. De nieuwe lichting hormoonpreparaten wordt via de huid toegepast in de vorm van een spray, gel of pleister. Ze gaan rechtstreeks naar de bloedbaan, zodat de lever niet wordt belast en de hormoonspiegels stabieler blijven dan met pillen. Zeker voor vrouwen die gevoelig zijn voor hormoonschommelingen is dat ideaal. Toch heeft de gemiddelde Nederlandse vrouw weerstand tegen hormonen, ze vindt ‘dat ze er gewoon doorheen moet’. Wij Nederlanders willen überhaupt niet snel aan de medicijnen.”

null Beeld

Weinig kennis

Van Dijken maakte zich sterk voor een speciale overgangspoli in het OLVG.
Inmiddels komen vrouwen uit het hele land ernaartoe. Dat heeft een reden. In veel ziekenhuizen worden gynaecologen ontmoedigd om aandacht te besteden aan overgangspatiënten omdat die minder geld in het laatje brengen dan pakweg een vrouw met een vleesboom of verzakte baarmoeder. Wat behoorlijk bizar is als je bedenkt dat de helft van de bevolking ooit in de overgang komt, erin zit of is geweest. Op dit moment zitten 1,8 miljoen vrouwen in deze levensfase. En toch schort er vaak nog een en ander aan de kennis van huisartsen, gynaecologen, psychologen, bedrijfsartsen en andere zorgverleners. Niet zelden raken vrouwen burn-out of worden depressief verklaard omdat artsen niet onderkennen dat de overgang een rol speelt. Van Dijken: “Als mannen overgangsklachten zouden hebben, dan zou iedere dokter weten hoe hij ze moest oplossen. 33 procent van de mannen met erectiestoornissen krijgen hormoontherapie – hoor je daar ooit iemand over? Dat wordt veel makkelijker voorgeschreven dan hormoontherapie aan vrouwen.”
Het vervelende met veel overgangsverschijnselen is dat ze lijken op andere klachten die vrouwen parten kunnen spelen, zoals bijvoorbeeld vermoeidheid, stemmingswisselingen, angst- en paniekstoornissen, depressie, hoge bloeddruk en andere hart- en-vaatziekten-achtige aandoeningen. Daarom heeft Van Dijken in het OLVG een maandelijks spreekuur in het leven geroepen waarin ze samenwerkt met een psychiater, een seksuoloog, een internist, een cardioloog, een neuroloog/slaapspecialist en een klinisch neuropsycholoog zodat vrouwen meteen de juiste diagnose krijgen en effectief worden behandeld. Ook is Van Dijken met de politiek in gesprek. Ze wil dat het onderwerp uit het verdomhoekje wordt gehaald, dat de overgangsconsulente in het basispakket komt én dat ziekenhuizen een faire vergoeding krijgen voor het behandelen van overgangsklachten. “Vergeet niet dat het de maatschappij geld kost als deze vrouwen thuis komen te zitten. Uit onderzoek blijkt dat een derde van het ziekteverzuim bij vrouwen tussen de 45 en 60 is toe te schrijven aan de overgang.”

null Beeld

Ilona Statius Muller is een van de huisartsen die een bijscholingscursus heeft gevolgd bij Dorenda van Dijken. Sindsdien is ze alerter bij klachten die kunnen wijzen op de overgang. “Het helpt dat ik inmiddels zelf in de overgang ben”, zegt ze. “Ik vraag nu meer door. Wat me verbaast is dat veel vrouwen helemaal niet aan de overgang denken als ze hier komen met klachten als vermoeidheid, kort lontje, slecht slapen, stemmingswisselingen, niet lekker in hun vel zitten.” Statius Muller ziet dat lager opgeleide vrouwen vaak de klachten gelaten ondergaan en meegaan met de flow, terwijl hoger opgeleiden vaker een quick fix willen. Bij fysieke klachten als opvliegers of nachtzweten raadt ze vaak hormoontherapie aan. “Sommige vrouwen hebben baat bij acupunctuur. Ik adviseer vrouwen ook om hun leefstijl onder de loep te nemen. Let op je gewicht, drink matig, stop met roken, ga sporten en bewegen – dat soort dingen. Het helpt écht.”
Kijk ook naar het totale plaatje van je leven, raadt de huisarts aan. “Vroeger was je op je vijftigste zo’n beetje aan het einde van je leven en hoefde je niet meer zo veel. Nu leven we nog dertig, veertig jaar, we werken hard, hebben een druk sociaal leven, we hebben vaak ouders die zorg behoeven of lastige pubers in huis. Dat trekt een wissel, terwijl je energielevel afneemt. Vraag je af: kan en wil ik dat nog allemaal? Leg ik de lat misschien te hoog? Zie deze periode als een letterlijke overgang naar een nieuwe levensfase, je moet ergens overheen en doorheen. Kortom, zoek een nieuwe balans.”

Op het werk

Iets wat makkelijker gezegd is dan gedaan, vindt Petra Verdonk, universitair hoofddocent participatie en diversiteit bij Amsterdam UMC-VU en de Vrije Universiteit Amsterdam. Tien jaar geleden publiceerde ze een artikel over arbeidsgerelateerde vermoeidheid bij vrouwen. Ze zag dat een grote groep oudere, hoogopgeleide vrouwen onverklaarbaar moe was en opperde toen al: hé, zou dat met de overgang te maken hebben? Verdonk: “Uit ons onderzoek bleek dat vrouwen vaak extreem vermoeid zijn, maar dat vrijwel niemand de oorzaak zoekt in de overgang. Dat is toch raar? Veel vrouwen zorgen altijd voor andere mensen, maar gaan aan zichzelf voorbij.” Uit het onderzoek blijkt ook dat de overgang gezien wordt als statusverlies, vertelt Verdonk. “Vrouwen verbergen hun klachten op het werk, willen die niet bespreken met jongere leidinggevenden, of dat nu een man is of een vrouw. Ze zijn bang niet meer competent gevonden te worden, terwijl ze natuurlijk een schat aan ervaring hebben.”
Verdonk pleit ervoor om eerst de kwaliteit van het werk van vrouwen te verbeteren: minder buffelen, meer waardering, meer kansen en vrijheid en meer salaris. “Dat lijkt mij de eerste stap voordat we tegen ze gaan zeggen dat ze een betere balans moeten zoeken of aan de hormonen moeten.”

null Beeld

Begin december vroegen we op libelle.nl hoe lezeressen de overgang ervaren of hebben ervaren: maar liefst 1785 vrouwen vulden de vragenlijst in. Uit het onderzoek zijn dit de 15 belangrijkste resultaten.

  • Van de vrouwen die meededen werkt 72%; 64% was ook mantelzorger.
  • Opvliegers, slaapstoornissen en nachtzweten staan in de top drie van overgangsklachten. Verder worden vaak genoemd: stijve gewrichten, vergeetachtigheid, minder zin in seks, stemmingswisselingen, concentratiestoornissen, gewichtstoename, somberheid, haaruitval, pijn bij het vrijen.
  • 67% van de vrouwen bracht deze klachten meteen in verband met de overgang, 33% niet.
  • 61% heeft hulp gezocht, 51% ging ervoor naar de huisarts, de rest naar andere hulpverleners.
  • Bij 56% werd daardoor de klacht verlicht of opgelost.
  • 88% gebruikt geen hormoontherapie, 12% wel. De helft denkt dat Nederland op dit gebied achterloopt bij andere landen.
  • Bij 38% vormt de overgang een belemmering in het dagelijks leven.
  • 61% praat erover met de partner, 74% met vriendinnen of familie, 64% voelt zich gesteund door hen.
  • 58% durft haar overgang aan te kaarten op het werk; 70% vindt dat werkgevers er meer aandacht voor zouden moeten hebben.
  • 75% schaamt zich voor opvliegers in het openbaar.
  • 53% vindt de overgang een taboeonderwerp; 56% zou er opener over willen zijn.
  • 64% denkt dat als mannen last zouden hebben van de overgang, er allang betere medicijnen of oplossingen waren.
null Beeld
null Beeld
  • De gemiddelde leeftijd waarop de menopauze (de laatste menstruatie) plaatsvindt is 51; maar alles tussen de 40 en 59 jaar wordt als normaal beschouwd. De leeftijd waarop je voor het laatst ongesteld bent is niet van tevoren vast te stellen, maar redelijk te voorspellen aan de hand van de leeftijd waarop je moeder en oudere zussen hun laatste menstruatie hadden.
  • 1% van de vrouwen komt al voor haar 40e in de overgang; 1% heeft nog een cyclus op haar 59e.
  • 80% van alle vrouwen heeft op een gegeven moment last van overgangsklachten.
  • 28% van hen heeft zulke ernstige klachten dat hun leven ontwricht raakt: ze functioneren niet goed, slapen slecht, kunnen hun werk niet (goed) meer doen.
  • overgangsklachten geven 6 tot 8 keer meer kans op ziekteverzuim.
  • gemiddeld genomen hebben vrouwen 4 jaar last van ongemakken, 25% korter dan één jaar.
  • 15% van de vrouwen heeft na 10 jaar nog steeds overgangsverschijnselen.
  • 20% ervaart helemaal geen klachten.

Meer weten

• thuisarts.nl, een site met veel informatie over de overgang.
De overgang, het no-nonsense handboek, José Rozenbroek en Jos Teunis, € 20,- (Atlas Contact)
Hart & Hormonen, fit de overgang in, Dorenda van Dijken & Janneke Wittekoek € 20,- (Uitgeverij Lucht)

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden