Zo voorkom je nare valpartijen

null Beeld

Hoe hoger de leeftijd, hoe ernstiger de gevolgen van een valpartij kunnen zijn. Voorkomen is daarom het advies van hoogleraar Valpreventie Nathalie van der Velde. Kwestie van weten wat de struikelblokken zijn.

Tijdens de enige schaatsweek in 2021 tot nu toe waagde Christina (65) het na veel wikken en wegen toch. Ze pakte haar fiets, reed door de sneeuw naar een Veluws meer, trok haar schaatsen aan en zette een paar stappen op het ijs. “Ik voelde meteen dat ik onzekerder op mijn schaatsen stond dan ik gewend was. Het was meer dan tien jaar geleden dat ik voor het laatst had geschaatst.” Toch smaakten de eerste meters naar meer. Ze kwam bekenden tegen die vertelden dat je een mooi rondje kon schaatsen op de plas. Dat deed ze. Terwijl ze over het meer zwierde, steeds sneller – “je zoekt toch een beetje uitdaging” – besefte ze ineens dat ze alleen was. Een andere gedachte volgde direct: wat als er iets gebeurt? “Een seconde later ging ik onderuit.” Maanden later kan ze nog steeds haar schouder niet goed bewegen. Gevolg van een schouder uit de kom en een scheurtje in een bot. Wandelen over een oneffen bospad doet ze liever niet meer, zeker niet in haar eentje.

null Beeld

Rode vlag

De val lijkt een kwestie van pech, tot Christina vertelt dat ze al jaren last heeft van haar heup. Dat merkt ze vooral tijdens het lopen: tijdens lange wandelingen krijgt ze steevast pijn. Op de dag dat ze ging schaatsen, dacht ze daar niet aan. “Verminderde mobiliteit is risicofactor nummer één”, zegt arts Nathalie van der Velde, internist en hoogleraar Valpreventie. “Moeite met lopen, problemen met balans en verminderde spierkracht geven de grootste kans op een val. Maar daar kun je iets aan doen.”

Nu hoef je na een misstap niet direct op de spoedeisende hulp terecht te komen, zoals Christina. Vaak loopt een valpartij met een sisser af. Maar wie de vijftig is gepasseerd en valt, moet toch even nadenken of er meer aan de hand zou kunnen zijn. Van der Velde: “Misschien denk je: het was die losse steen, ik ben gewoon gestruikeld. Maar de val kan ook een rode vlag zijn. Zeker als je in een jaar tijd twee keer valt, is een bezoek aan de huisarts aan te raden.”

Vitamine D tegen broze botten

Bij een vitamine D-tekort is het risico op botontkalking groter. Broze botten vergroten weer de kans op letsel bij een val. Het vitamine D-gehalte laten testen is volgens arts Nathalie van der Velde niet per se nodig voor wie het advies van de Gezondheidsraad opvolgt: “Wie ouder is dan 50 jaar, kan het beste dagelijks een pil van 10 microgram slikken. 70-plussers krijgen het advies om dagelijks 20 microgram te nemen.”

Risico van medicijnen

Verminderde mobiliteit is niet de enige risicofactor voor valpartijen. Met stip op twee in de lijst met valrisico’s staan medicijnen. Bij een flink aantal daarvan is vallen een mogelijke bijwerking. Hoe ouder mensen worden, hoe meer kans dat ze een dergelijk middel gebruiken. “Van de 75-plussers slikt zelfs 90 procent een medicijn dat het risico op vallen als bijwerking heeft”, zegt Van der Velde. Voorbeelden zijn slaap- en kalmeringsmiddelen en medicijnen voor hart- en vaatziekten. Middelen die de bloeddruk verlagen, doen soms te goed hun werk: de bloeddruk wordt dan zo laag dat iemand duizelig wordt. Zo zijn er meer effecten, die bovendien per persoon kunnen verschillen. “Sommige mensen worden van een bepaald middel licht in het hoofd of duizelig, of vallen zelfs flauw. Anderen gaan van datzelfde medicijn wazig zien of krijgen spierpijn.”

Wat te doen als een medicijn mogelijk een valpartij heeft veroorzaakt? “Het belangrijkste is: stop er niet zomaar mee”, zegt Van der Velde. “Er zijn in het algemeen goede redenen om de medicijnen te gebruiken. Overleg met de huisarts of apotheek. Misschien gebruik je het middel al jarenlang en had je nooit ergens last van, maar als je ouder wordt heb je meer kans op bijwerkingen en kan het zijn dat je een lagere dosis nodig hebt. Misschien heb je het middel zelfs helemaal niet meer nodig. Soms is er ook een ander medicijn dat kan helpen en dat niet als bijwerking een valrisico heeft.”

Het is goed als ouderen zich hiervan bewust zijn, vindt ze. “Wie naar de huisarts gaat vanwege een wiebelig gevoel of een valpartij en denkt dat een medicijn mogelijk de oorzaak is, moet zo uitgebreid mogelijk vertellen over de klachten. Laat geen dingen achterwege waarvan je denkt dat die niet met de valpartij te maken hebben. Soms kunnen dat juist wél triggers zijn geweest.”

null Beeld

Corona-symptoom

Vallen kan namelijk ook het symptoom zijn van een aandoening die nog niet is vastgesteld, legt Van der Velde uit. “Bij een hartprobleem pompt bloed moeilijker rond, wat tot duizeligheid kan leiden. Verder kan een infectie, zoals blaasontsteking, longontsteking en zelfs corona, tot valpartijen leiden.”

Vallen als symptoom van corona? Dat staat niet in het bekende lijstje met klachten. Klopt, zegt Van der Velde. “Zoals je bij vallen niet direct denkt aan een medicatiebijwerking, kunnen ook ziekten zich bij ouderen anders openbaren dan bij jongeren. Zoals het coronavirus. Ouderen hoesten bijvoorbeeld minder, maar hebben vaker het gevoel dat hun gezondheid achteruit gaat. Dat kan zich uiten in een verzwakt gevoel. Op de spoedeisende hulp kwamen het afgelopen coronajaar veel ouderen bij wie we dit zagen. Toen het een patroon bleek te zijn – na een val werd geregeld een coronabesmetting vastgesteld – is besloten om ouderen die na een val die op de spoedeisende hulp komen op corona te testen.”

In balans met tai chi

De Chinese beweegkunst tai chi is een perfecte manier om balans te trainen. Onderzoek wijst uit dat het de kans op vallen met 47% vermindert. Fysiotherapeut Saskia Nolet: “Misschien heb je ze weleens gezien: een groep ouderen in een park die langzame bewegingen maken. Je leert je lichaamszwaartepunt te verlagen, waardoor je steviger staat. Vervolgens beweeg je heen en weer met je lichaam, je verplaatst je gewicht rustig van de ene naar de andere kant. Die grenzen ga je oprekken.” Nolet geeft de drie maanden durende valpreventietraining In Balans. Naast spierversterkende oefeningen is balanstraining volgens tai chi-principes daarvan een onderdeel. De training reduceert de kans op een val met 61%. Nolet adviseert om al te starten met een cursus als blijkt dat de balans minder wordt. “Wacht niet tot je valt, een cursus is een goed preventiemiddel. Als je een gebroken heup kunt voorkomen, waarom zou je het dan niet doen?”
De meeste zorgverzekeraars vergoeden (deels) de cursus.

Geknakt zelfvertrouwen

Het vervelende van een valpartij is dat die langdurige gevolgen kan hebben. Allereerst kost het lichamelijke herstel tijd, maar ook psychisch heeft vallen veel impact. “We onderzochten hoe het met mensen gaat nadat ze vanwege een valpartij op de spoedeisende hulp zijn geweest. Na negen maanden bleek hun gemiddelde kwaliteit van leven slechter te zijn dan die van leeftijdgenoten die niet waren gevallen. Dat komt door de fysieke beperkingen en de psychische gevolgen, na een val durf en kan je vaak minder. Je moet weer vertrouwen krijgen in je lichaam.”

Moraal van het verhaal: een val voorkomen, voorkomt achteruitgang. Daarom is het zo belangrijk om in beweging te blijven, of je nu jong bent of wat ouder. Zie het als een investering in de toekomst, zegt Van der Velde. “Maar ook als je valt en daarná actief aan de slag gaat met de oorzaken, hoef je niet in een negatieve spiraal te belanden. Ga bijvoorbeeld oefeningen doen onder begeleiding van een fysiotherapeut, dat kan angst en onzekerheid voorkomen.”

Christina herkent dit. “Mijn zelfvertrouwen kreeg een knak door de val. Ik ben me er nu veel meer van bewust dat er iets kan gebeuren. Mijn onbevangenheid is verdwenen. Ik verwacht wel dat dit overgaat. Maar op de fiets stappen terwijl de wegen glad en besneeuwd waren, ik snap niet dat ik dat toen heb gedaan. En mijn schaatsen… Het is moeilijk om ze weg te doen, maar ik denk wel dat het verstandig is.”

Margriet de Groot (55) brak haar heup tijdens het uitlaten van de hond. Het duurde een tijdje voor ze weer vertrouwen had in haar lijf.

“Ik had mijn tienduizend stappen die dag nog niet gezet en maakte daarom ’s avonds met mijn man nog een rondje door het bos achter mijn huis. Ik kéék nog naar mijn slippers toen ik vertrok, maar hield toch mijn sleehakken aan. Stom, want ik struikelde en viel met mijn heup op een boomwortel. Even bijkomen, dacht ik. Maar toen ik overeind wilde komen, bleek dat ik geen stap kon zetten. In het ziekenhuis vertelde de arts dat mijn heup gebroken was. Een echte ‘oudewijvenbreuk’, al komt het ook bij wielrenners voor. Ik ben daarna onderzocht op osteoporose, maar ik heb slechts een lichte vorm. Die val was gewoon domme pech. Gelukkig was het een ‘mooie’ breuk. Ik werd geopereerd en na zes weken zou alles het weer doen. Maar waarmee ik geen rekening had gehouden, was dat ik niet alleen fysiek, maar ook mentaal weer moest leren lopen. Als ik naar de stad ging, nam ik mijn stok mee als een waarschuwing voor anderen: bots niet tegen mij op! Wanneer er in het bos een andere hond aankwam, ging ik achter mijn man staan. Ik had er nooit bij stilgestaan dat ik zomaar iets kon breken, er was tijd nodig om weer vertrouwen in mijn lijf te krijgen. Gelukkig is dat inmiddels helemaal terug, want je moet je leven niet laten beheersen door een val.”

null Beeld
  • Tekst Fija Nijenhuis Fotografie Getty Images
Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden