1e rang kaarten voor Mamma Mia! de musical, nu €29,-

Zoek binnen:

Libelle Legt Uit: waarom zijn mijn medicijnen er niet?

Steeds meer mensen maken het mee: bij de balie van de apotheek horen ze dat hun medicijn niet leverbaar is. Of ze krijgen niet hun vertrouwde merk mee. Minister Bruins (Medische Zorg) verwacht zelfs dat dit medicijntekort zal verdubbelen ten opzicht van afgelopen jaar. Hoe is deze ‘pillenchaos’ ontstaan en wat is er aan de hand in de Nederlandse apotheek?

Zo gemoedelijk als het eens was, is het niet meer aan de balie van de gemiddelde Nederlandse apotheek. Dit voorjaar gingen 24 apothekers in het Gooi in staking, want het geschreeuw, het schelden, dreigen en soms zelfs het slaan door klanten, dat kon echt niet meer. Agressie is natuurlijk niet goed te praten, maar de problemen aan de balie illustreren wél de wanhoop van mensen die afhankelijk zijn van medicijnen. “Een op de twee patiënten die met een recept bij de apotheek komt, krijgt het voorgeschreven medicijn niet of pas dagen later mee, blijkt uit ons onderzoek”, vertelt Dianda Veldman, directeur van de Patiëntenfederatie Nederland. De federatie startte begin dit jaar de actie #stopdepillenchaos, die al snel 80.000 steunbetuigingen opleverde.

Advertentie

Een ander merk bevat misschien dezelfde werkzame stof, maar kan toch bijwerkingen geven

Een ander merk
Problemen met het leveren van medicijnen spelen al langer, maar de laatste vier, vijf jaar zijn de medicijn-tekorten schrikbarend toegenomen. Vorig jaar kwam het 769 keer voor dat een medicijn landelijk minstens twee weken of definitief niet leverbaar was, volgens apothekersorganisatie KNMP (in 2012 was dit zo’n 300 keer). Het gaat om uiteenlopende middelen, zoals de anticonceptiepil, bloeddrukverlagers, de pijnstiller naproxen, middelen tegen epilepsie, parkinson, astma, migraine, psoriasis, eczeem en medicijnen die na een hart- of herseninfarct een infarct moeten voorkomen.

Gerben Klein Nulent, voorzitter van de KNMP, de beroeps- en brancheorganisatie voor apothekers, vertelt dat apothekers in bijna driekwart van de gevallen hetzelfde product kunnen leveren, maar van een ander merk. “Soms kunnen ze een product aanbieden dat er sterk op lijkt, zoals ibuprofen in plaats van naproxen.” Het wisselen van medicijnen gebeurt niet alleen bij een eventueel medicijntekort, maar volgens de KNMP óók omdat verzekeraars vaak alleen de goedkoopste middelen vergoeden.

Juist dat veelvuldige wisselen is een belangrijk onderdeel van de ‘pillenchaos’, zegt Dianda Veldman. “Het is vervelend voor mensen die voor hun dagelijks functioneren afhankelijk zijn van hun medicijnen. In theorie is het effect van het ene merk hetzelfde als van het andere, omdat ze dezelfde werkzame stof bevatten. Toch ervaren mensen vaak verschillen.” Dat kan komen doordat de verschillende middelen andere hulpstoffen of conserveermiddelen bevatten, waarop het lichaam anders kan reageren en het middel minder goed werkt of bijwerkingen geeft. Veldman: “Of ze hebben een andere kleur, een andere dosering of een ander pompje om ze toe te dienen. De routine in het gebruik wordt dus anders, en daardoor gaan er eerder dingen mis, bijvoorbeeld met de dosering. En als je elke keer wat anders krijgt, maakt dat onzeker: werkt het middel wel?”

Liever niet doen: op eigen houtje via internet pillen en poeders uit het buitenland kopen

En dus doen sommige mensen alles om tóch aan hun vertrouwde middel te komen. Ze bellen het hele land rond in de hoop dat een apotheek in Groningen of Maastricht nog een doosje heeft liggen. Ze vragen via social media of mensen thuis nog overtollige voorraden hebben. Of ze kopen op eigen houtje via internet pillen en poeders uit het buitenland. Zowel de Patiëntenfederatie als de KNMP raadt dat af. “De kwaliteit en de veiligheid daarvan zijn niet gegarandeerd. Er zijn vervalsingen van medicijnen in omloop”, zegt Klein Nulent.

‘Een veelkoppig monster’ noemt Dianda Veldman de situatie rondom de tekorten. Er zijn meerdere oorzaken, maar het hoofdprobleem is dat de hele keten – van de grondstoffen-fabrikant, producent, groothandel en apotheker – is ingericht op zo goedkoop en efficiënt mogelijk medicijnen leveren. Dat maakt de keten kwetsbaar. Het begint er al mee dat we in Europa afhankelijk zijn van een paar fabrieken in lagelonenlanden zoals India en China, waar de meeste medicijnen worden geproduceerd. “Omdat het zo efficiënt mogelijk moet, worden sommige middelen maar door één fabrikant gemaakt. Gaat daar iets mis met de productie, dan zitten wij zonder medicijnen”, vertelt Gerben Klein Nulent. Dat gebeurde afgelopen jaar met middelen met de stof valsartan, een bloeddrukverlager, die vervuild bleken te zijn met een stof die kankerverwekkend is. Maar liefst 37 varianten van het medicijn werden uit de handel genomen, waardoor 180.000 mensen moesten overstappen op een ander middel. Ook als er iets misgaat met het vervoer over zee en een schip bijvoorbeeld containers verliest, staan patiënten maandenlang met lege handen. En dan zijn ook de voorraden van fabrikanten, groothandels en apothekers steeds kleiner geworden, want het opslaan van spullen kost immers geld. “Apothekers hebben een centrale opslagplaats. Bestel je vandaag medicijnen, dan duurt het soms een paar dagen voordat ze er zijn”, vertelt Dianda Veldman. “De voorraden zijn ook beperkt vanwege de manier waarop zorgverzekeraars werken. Ze doen voor medicijnen aanbestedingsrondes, en kiezen dan een fabrikant uit die de spullen mag leveren. Is de voorraad van die fabrikant op doordat er problemen zijn met de productie, dan hebben die andere fabrikanten niet zomaar iets op de plank liggen.” De productieprocessen zijn namelijk niet flexibel. Aan de hand van contracten die internationale farmaceuten sluiten met groothandels, zorgverzekeraars en ziekenhuizen, plannen zij hun productielijnen in de fabrieken in en kopen zij een gepaste hoeveelheid grondstoffen. Die planning is zo strak dat niet zomaar tussendoor wat pillen gedraaid kunnen worden om een tekort weg te werken.

Te goedkoop
Ook al kampt heel Europa met deze problemen, toch zijn de medicijntekorten in Nederland hoger dan elders. Hoe kan dat? “Geneesmiddelen waar geen patent meer op rust, zijn in Nederland veel goedkoper dan in andere landen. Verzekeraars vergoeden ook alleen de goedkoopste varianten van geneesmiddelen. De winstmarges zijn soms zó klein dat het voor fabrikanten niet aantrekkelijk is deze middelen nog te produceren. Bovendien staat Nederland achteraan in de rij zodra er schaarste is, want dan verkoopt een fabrikant zijn producten liever aan bijvoorbeeld Duitsland, waar hij er meer voor krijgt”, legt Klein Nulent uit. Zoals de anticonceptiepil, die een tijdlang in Nederland niet verkrijgbaar was, maar in de rest van Europa wel.

De actie #stopdepillenchaos heeft effect gehad. Op uitnodiging van de Patiëntenfederatie Nederland schoven fabrikanten, groothandelaren, de KNMP, het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd en Zorgverzekeraars Neder-land om de tafel. Veldman: “Om dit op te lossen, is meer samenwerking nodig. Er zijn zo veel partijen betrokken bij de hele medicijnketen, maar iedereen houdt zich met z’n eigen stukje bezig.

Niemand voelt zich verantwoordelijk voor het geheel.” Er wordt hard onderhandeld om oplossingen te vinden. Klein Nulent: “Een belangrijke oplossing is het ophogen van de voorraden. In de werkgroep Geneesmiddelentekorten onder leiding van het ministerie van VWS wordt gewerkt aan afspraken om voor elk geneesmiddel in Nederland een voorraad van vier maanden te garanderen. Dat zou zo’n zestig procent van de tekorten kunnen oplossen. Maar het kost wel geld.” Daarnaast scheelt het als verzekeraars hun inkoopbeleid veranderen. “Als ze na een aanbestedingsronde twee of drie voorkeursmedicijnen aanwijzen in plaats van één, is dat veiliger, dan hebben meerdere partijen een voorraad.”

Minder wisselen
Voor de patiënten scheelt het al enorm als het wisselen van medicijnen wordt beperkt, vindt Dianda Veldman. “Dat moet meer verantwoord gebeuren. Er moet een lijst komen met middelen die in principe nóóit mogen worden gewisseld, zoals medicatie tegen epilepsie, schildklierproblemen of parkinson. De afstelling hiervan luistert zo nauw dat als een alternatief medicijn anders of minder goed werkt, dat grote consequenties heeft voor de kwaliteit van leven”, zegt ze. “Het leidt ook tot hogere ziektekosten. Soms moeten duizenden mensen terug naar hun specialist om opnieuw te worden ingesteld op hun medicijnen. Bovendien ervaren veel mensen meer klachten en gaan ze vaker naar de huisarts of een specialist om te laten onderzoeken of het wel goed gaat.”

Verder is een medicijnwissel ook niet verantwoord bij bepaalde groepen mensen. Veldman: “Bij mensen met dementie bijvoorbeeld pakt een wisseling vaak desastreus uit. Zo hoorde ik laatst van een dementerende moeder die nog alleen thuis woonde en die verward over straat ging zwerven nadat ze een andere zalf kreeg in plaats van de zalf die haar zo vertrouwd was.” En als er toch gewisseld moet worden omdat een medicijn écht niet verkrijgbaar is, dan is een betere begeleiding en communicatie daarover een must, voegt ze toe. Dat scheelt niet alleen missers in het gebruik, maar ook scheldpartijen aan de balie van de apotheek.

3x goed om te weten:

Welke medicijnen zijn wel/niet beschikbaar op dit moment?
Op de website van de KNMP vind je een actueel overzicht: farmanco.knmp.nl.

Vergoeden verzekeraars inderdaad alleen het goedkoopste medicijn?
Als op het recept alleen de werkzame stof staat voorgeschreven, krijgt de patiënt meestal het goedkoopste middel mee. Schrijft de arts echter een mérk in plaats van een stof voor en staat er M.N. (medische noodzaak) op het recept, dan mag de apotheek in principe géén ander/goedkoper middel meegeven.

Wil je toch via internet elders medicijnen bestellen?
Controleer dan of de betreffende internetapotheek over de nodige keurmerken beschikt (check aanbiedersmedicijnen.nl) om er zeker van te zijn dat je veilige, betrouwbare middelen krijgt.

Dit artikel stond ook in Libelle 34.

Tekst: Marlies Jansen. Beeld: iStock

voor jou geselecteerd

Laat meer voor jou geselecteerd zien