PREMIUMOeke maakte de film Housewitz over haar moeder

Oeke Hoogendijk: “Door haar oorlogstrauma kwam mijn moeder dertig jaar lang niet buiten”

Oeke Hoogendijk: “Door haar oorlogstrauma kwam mijn moeder dertig jaar lang niet buiten” Beeld Petronellanitta
Oeke Hoogendijk: “Door haar oorlogstrauma kwam mijn moeder dertig jaar lang niet buiten”Beeld Petronellanitta

Lous Hoogendijk-De Jong, de moeder van documentairemaker Oeke Hoogendijk (60), kwam door haar oorlogstrauma dertig jaar lang niet buiten. Oeke maakte er de film Housewitz over.

Bram de GraafPetronellanitta

“‘Het is mijn oorlog, niet die van jullie’, zei mijn markante moeder altijd. Ze zat opgesloten in haar eigen pijn en verdriet, ze kon er daardoor niet altijd voor ons zijn.

Mijn moeder groeide op in een joods artsengezin in Utrecht en werd als nakomertje heel beschermd opgevoed. Toen in 1942 de deportaties begonnen, kwam het gezin vanwege mijn opa’s beroep op de Barneveldlijst terecht: daarop stond een groep joden die vanwege hun maatschappelijke betekenis bescherming genoot. Maar voordat die in werking trad, werd mijn opa echter al opgepakt, omdat hij joodse kinderen hielp onderduiken. Hij werd naar Auschwitz gestuurd en vermoord. Om een andere reden trof mijn moeders oudste broer hetzelfde lot.

Ook de rest van het gezin werd uiteindelijk weggevoerd. Via Westerbork kwam mijn moeder in Theresienstadt terecht, waar ze in 1945 door de Russen werd bevrijd. Door de oorlog ontwikkelde ze een enorme angst, ze voelde zich vrijwel nergens veilig. Ze was stapelgek op haar broer en vader geweest, zij waren haar helden. Dat verlies was voor haar ondraaglijk.

Therapie hielp niet tegen het oorlogstrauma

Mijn niet-joodse vader verliet ons toen ik drie jaar was, ongetwijfeld mede vanwege haar oorlogstrauma. Ze spraken niet over de oorlog, maar hij moet het hebben gevoeld. Haar angst leidde ertoe dat ze straatvrees kreeg. Ook therapie hielp niet. Ze kwam nauwelijks haar huis nog uit, de laatste dertig jaar helemaal niet meer.

Ze leefde ’s nachts in haar met spullen volgestouwde woonkamer. Niet dat ze altijd verdrietig was: ze vermaakte zich kostelijk, volgde van alles op radio en televisie. Cultuur interesseerde haar, maar ze was vooral geïnteresseerd in Duitsers. Via Duitse zenders heeft ze geprobeerd te begrijpen hoe die tot de Holocaust in staat waren. Mijn broers en ik kregen als kind nauwelijks iets te horen over die oorlog, maar ik herinner me wel de zwaarte rondom het onderwerp. Als twaalfjarige vroeg ik mijn moeder eens naar opa. Mijn vriendinnetjes hadden allemaal opa’s, waarom ik niet? Ze barstte in huilen uit. Ik schrok zo dat ik het liet rusten.

null Beeld

Een documentaire over haar oorlogstrauma

Al eerder had ik een film gemaakt over Holocaust-overlevenden. Vijftien jaar geleden besloot ik mijn eigen moeder te gaan volgen voor een documentaire, die ik Housewitz noemde. Ik wilde ermee laten zien dat die oorlog voor sommigen nooit klaar is. Ze stemde ermee in.

Ik hoopte zo zowel mijn moeder als mezelf beter te begrijpen. Door mijn camera kon ik afstand van haar nemen, ook als een scène afschuwelijk was. Dan vroeg ik bijvoorbeeld of ze brieven wilde voorlezen, die ze vanuit Westerbork aan haar beste vriendin had gestuurd. ‘Anderen hebben een leuke zaterdagavond en ik moet het kamp weer in’, zei ze. Het voorlezen werd haar te veel, dat was best naar. Toch zie je aan de film dat ze op een bepaalde manier mee wist te leven, hoe erg die oorlog ook was. Ze vond voor alles een eigen paadje. Dat bewonder ik.

Het maken van deze film heeft me geholpen mezelf te bevrijden, want ik vrees dat ik meer op haar lijk dan ik zou willen. Sommige angsten heb ik overgenomen. Maar anders dan zij gooi ik me erin. Ik rijd in mijn eentje naar Zuid-Frankrijk, ook al vind ik dat doodeng. Ik weet dat als ik dat vaak genoeg doe, de angst minder wordt.

De oorlog bleef een open wond

Mijn moeder overleed in 2020 op vierennegentigjarige leeftijd. Ik mis haar, maar het was ook een opluchting. Eindelijk alle tijd voor mijn eigen leven. Achteraf heb ik het zorgen als erg beklemmend ervaren. Ze was zo afhankelijk, de verantwoordelijkheid was zo groot. Mijn twee broers en ik moesten haar overal bij helpen. Zelfs als ze medische zorg nodig had, want naar een dokter wilde ze niet. Toen ze eens op haar arm viel, weigerde ze naar het ziekenhuis te gaan. ‘Dat is een concentratiekamp’, schreeuwde ze. Ik heb er maar wat ijs op gelegd. Of haar arm gebroken was, hebben we nooit geweten.

Mijn moeders dood betekent niet dat ik nu ook klaar ben met de oorlog. Mensen willen altijd zin geven aan de oorlog. Herdenken, nooit meer Auschwitz – dat soort termen. Ik heb iets tegen die cultuur. Ik zie de oorlog als een open wond waarmee mijn moeder het graf is in gegaan. Dat heeft blijvende sporen in mijn leven nagelaten.”

Housewitz is op donderdag 21 juli om 22.09 uur te zien bij de als 2Doc op NPO2.

Productie: Marije Ribbers | Styling: Maartje Bodt | Haar en make-up: Astrid Timmer | Kleding Oeke: m.m.v. Esprit (colbert), Claudia Sträter (bloes), Mango (broek), Arket (sokken), Calvin Klein (pumps).

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden