Aandacht is het mooiste cadeau dat je aan iemand kunt geven

null Beeld

In december overladen we elkaar traditiegetrouw met de mooiste cadeautjes en het lekkerste eten. Maar misschien zijn we wel veel blijer met iets wat steeds schaarser lijkt te worden: aandacht.

Francine Postma

“Moet je horen mam!”, zegt mijn elfjarige zoon enthousiast. Ik kijk op van mijn telefoon en hij begint een verhaal over voetbal. Al na een halve minuut merk ik dat mijn aandacht verslapt. Ik doe mijn best, ik knik en hum, zeg op strategische momenten “Geweldig!” of “O, echt?”, maar ondertussen is mijn hoofd ergens anders. Dit gebeurt best vaak en ik voel me er schuldig over. Om mijn schuldgevoel te temperen geef ik hem iets lekkers. Daar is hij dan blij mee, maar diep vanbinnen weet ik dat het daar niet om gaat. Eigenlijk gaat het om échte, ongeveinsde aandacht.

Gezien worden

Echte aandacht is zeer waardevol, erkent Stefan van der Stigchel, hoogleraar cognitieve psychologie aan de Universiteit Utrecht en schrijver van Grip op je aandacht. “De mens is een sociaal dier”, vertelt hij. “Het liefste van alles willen we erbij horen, opgemerkt worden. Helemaal niet opgemerkt worden is nog erger dan negatieve aandacht krijgen. Er is een klassiek psychologisch experiment: drie mensen gooien een bal over. Op een gegeven moment gaan twee van de drie naar elkaar overgooien. Ze negeren de derde. Dat doet iets met die persoon, die voelt zich buitengesloten. In de hersenen van die persoon zien we op dat moment de pijngebieden oplichten. Hij wordt geraakt in z’n kern.”
Tegelijkertijd is ons brein gelimiteerd. We kunnen niet alles tegelijk opmerken en overal aandacht aan besteden. Elke dag hebben we dus maar een beperkte hoeveelheid aandacht te geven. “Daar zit spanning, en tegenwoordig wordt die spanning steeds groter. Het is nog nooit zo moeilijk geweest om ons te concentreren. Vroeger had je drie televisiezenders, nu zijn ze ontelbaar. Om nog maar te zwijgen van de smartphone. We worden de hele dag overspoeld met informatie en prikkels. Dat betekent dat we extra bewust moeten omgaan met de aandacht die we te besteden hebben.”

null Beeld

Extern geheugen

Besteedbare aandacht is te verdelen in twee stukken, zegt Van der Stigchel. “Enerzijds heb je de reflexen; sommige dingen trekken nu eenmaal je aandacht. Je loopt op straat en iemand begint te gillen. Daar móet je wel aandacht aan besteden, dat gaat vanzelf. Anderzijds heb je de vrijwillige aandacht, dat is de aandacht die je bewust stuurt. Daar heb je dus controle over. Het is belangrijk om je dat ook te realiseren. De buitenwereld trekt voortdurend aan je, maar je kunt zelf kiezen in hoeverre je daarin meegaat. Kies dan bijvoorbeeld voor een bepaalde omgeving. Als ik een telefonisch interview heb, ga ik bij voorkeur lopen in het bos. Dan weet ik dat ik niet word afgeleid door mails of andere stoorzenders. Dat heb ik zelf in de hand.”
Ook zonder rustige omgeving is het volgens Van der Stigchel mogelijk om de focus op een gesprek te behouden. Je kunt van tevoren alles wat in je hoofd zit opschrijven, even ‘leeglopen op papier’. Zelf heeft hij altijd een notitieboekje bij zich. “Ik schrijf op wat in me opkomt, van to-dolijstjes tot mijn diepste gedachten. Zo’n extern geheugen zorgt ervoor dat mijn hoofd niet overloopt, waardoor ik mijn volle aandacht kan blijven geven aan mensen die dat nodig hebben, zoals mijn kinderen.”

7x volle aandacht

1 Vertraag: haal diep adem en concentreer u op uw lichaam.

2 Maak voor een afspraak of gesprek het hoofd leeg door eigen gedachten op te schrijven of op te bergen in een denkbeeldige kast.

3 Wees een OEN (open, eerlijk, nieuwsgierig).

4 Laat OMA (oordelen, meningen en aannames) thuis.

5 Blijf gemotiveerd. Al is het onderwerp van het gesprek misschien niet zo interessant, als de spreker wel belangrijk is, luister dan toch aandachtig.

6 Geef in plaats van een cadeautje een tegoedbon voor een middag volledige aandacht, liefst inclusief iets lekkers of samen iets leuks doen.

7 Besteed ook voldoende aandacht aan jezelf, neem op tijd rust en zorg voor voldoende oplaadmomenten.

null Beeld

Even vertragen

Werkelijk gezien en gehoord worden, dat is wat iedereen nodig heeft. De kwaliteit van aandacht is dus heel belangrijk, zegt Joke Hellemans, psycholoog, psychotherapeut en mindfulnesstrainer. “We willen ons veilig voelen, ertoe doen, het gevoel hebben dat we goed zijn zoals we zijn. Iemand op die manier aandacht geven, open en mild, zonder oordeel, dat vereist een zekere vertraging. Maar tegenwoordig ligt ons tempo zo hoog dat van vertraging bijna nooit sprake is. We hebben snel een oordeel, reageren impulsief, flappen er wat uit. Dat heeft effect op de kwaliteit van onze relaties. Als je bewust vertraagt en contact maakt met je lichaam, met je hart, word je minder op jezelf gericht. Je aandacht is dan open, nieuwsgierig en mild. Zo voel je ook beter aan wat een ander nodig heeft. Er ontstaat ruimte, niet alleen voor de ander, ook voor jezelf. Je voelt: we zijn allemaal verbonden en we zitten in hetzelfde schuitje.”
Als mindfulnesstrainer leert Hellemans mensen de kwaliteit van hun aandacht verbeteren, door te mediteren. “Dat hoeft niet meteen uren achter elkaar, het kan ook in een paar minuten door je even te concentreren op je ademhaling. Het kan fijn zijn om daar de dag mee te beginnen, dan neem je de vertraging mee in de dag. Waar het bij alle oefeningen om gaat, is een innerlijke houding van mildheid en vriendelijkheid. Daardoor reageer je niet meer zo snel en kun je de ander in z’n waarde laten. Je voelt eerder wat wijsheid is. Die innerlijke houding kun je de hele dag door toepassen, ook bij een caissière, postbode of buschauffeur.”

null Beeld
null Beeld

Aandacht trainen

Wie zich verdiept in mindfulness, ontdekt de zeven factoren van leven met aandacht: mildheid, geduld, een frisse blik, vertrouwen op jezelf, niet streven, accepteren en loslaten. Joke Hellemans noemt ze “het fundament onder werkelijke aandacht”. Ze benadrukt dat het tijd kost om dit onder de knie te krijgen. “Het is niet genoeg om erover te lezen, je moet ze oefenen, elke dag. Het is een manier van leven.”
Ook Stefan van der Stigchel pleit voor oefening. “Aandacht is een spier die je kunt trainen, bijvoorbeeld door dagelijkse rituelen in te bouwen: simpele, praktische handelingen waarbij je niet te veel hoeft na te denken en waarmee je je brein voorbereidt op een periode van concentratie. Denk aan het opruimen van je werkplek voor een klus, een kop koffie of thee voor een belangrijk gesprek, of een wandeling. Neem in elk geval op tijd pauze en snoei in het gebruik van sociale media en andere afleiders, zodat je ook regelmatig even niks kunt doen. Dat komt de kwaliteit van je aandacht op andere momenten ten goede.”
Het kan natuurlijk gebeuren dat je niet wezenlijk geïnteresseerd bent in wat iemand vertelt. Bijvoorbeeld als een kind oeverloos vertelt over een game of als een familielid maar doorzeurt over iets futiels. Volgens Van der Stigchel loont het toch de moeite om aandachtig te blijven. “Houd in zo’n geval het grote plaatje in je achterhoofd. Stel jezelf de vraag: waarom is dit gesprek belangrijk? Het antwoord is dan: omdat het mijn kind is. Of: omdat ik van deze persoon houd. Dus al is het niet je lievelingsonderwerp, blijf toch actief luisteren en aandacht geven. Onthoud dat het gaat om de kwaliteit van het moment.”

“Leg die telefoon weg en maak gewoon een praatje”

Susanne Peereboom begon een jaar geleden de website eengezondetelefoongebruiker.nl.

“Mensen zijn altijd op zoek naar verbinding en bevestiging. Sociale media spelen daar handig op in, want online heb je voortdurend het idee dat je verbonden bent met de wereld. Het is echter een schijnverbinding, want je ziet elkaar niet en voelt de energie van de ander niet. Je zit in je eigen bubbel. Echt contact is veel verbindender, daarom pleit ik voor meer fysieke ontmoetingen. Ga eens met een kop thee in de voortuin zitten en maak een praatje met mensen die voorbijlopen. Spreek iemand aan in de rij voor de kassa. Ik kan echt verdrietig worden als ik langs een speeltuin kom en al die ouders bezig zie met hun telefoon terwijl hun kind aandacht probeert te trekken. Of als ik in de trein zit en iedereen naar een schermpje zie staren. Daarom is mijn missie om mensen ervan te doordringen dat je je telefoon alleen moet gebruiken als dat echt nodig is. Je hoeft niet altijd bereikbaar te zijn, dat is een illusie.”

De kunst van luisteren

Anna Huisman geeft trainingen empathisch luisteren. Zij stelt dat goed luisteren niet zozeer een kwestie is van vaardigheden, maar van de manier waarop je in een gesprek zit. Cursisten krijgen van haar de tip: ga als een OEN het gesprek in (open, eerlijk en nieuwsgierig), pas LSD toe (luisteren, samenvatten, doorvragen) en laat OMA thuis (oordelen, meningen en aannames). Huisman: “Neem eigen verhalen niet mee in het gesprek, wees niet te veel bezig met wat jouw reactie zal zijn en sta écht open voor het verhaal van de ander.”Daarbij kan het helpen om te oefenen met ‘in het nu’ zijn.

null Beeld

“We zijn vaak niet écht aanwezig in het moment, we denken voortdurend aan het verleden of aan de toekomst. Dat kan zorgen dat je niet met je volle aandacht bij een gesprek bent. Als je je daarvan bewust wordt, kun je er ook bewust voor kiezen om terug te gaan naar het nu. Dat kan heel eenvoudig door even stil te zijn en je te focussen op je ademhaling. Voordat je een gesprek in gaat, kun je ook de oefening met de kast doen. Visualiseer een kast, open de deur en leg alle gedachten die je op dit moment bezighouden, maar die niets met het gesprek te maken hebben op een plank. Sluit de deur van de kast en spreek af dat je na het gesprek weer alle tijd voor deze gedachten zal hebben. Zo schep je ruimte om echt te kunnen luisteren naar de ander.” ■

Meer weten?

• Grip op je aandacht, Stefan van der Stigchel € 17,99 (Maven Publishing)
• De kracht van het nu, Eckhart Tolle € 22,50 (Uitgeverij AnkHermes)
• Challenge #mindertelefoon!, € 17,95 te bestellen via eengezondetelefoongebruiker.nl

  • Fotografie: Getty Images
Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden