Friese folklore

Binnenkijken in een atelier

null Beeld Barbara Groen
Beeld Barbara Groen

Traditionele Hindelooper schilderkunst, daar staat Titus Stallmann voor. Hij brengt decoraties aan op meubels die broer Johan maakt. Inmiddels weten ook kunstenaars en ontwerpers het duo te vinden.

null Beeld
  • De stoel is ooit gemaakt in opdracht van een adellijke familie. Titus: “De bijzondere groene tint komt overeen met de kleur groen in het landhuis van de familie.”
null Beeld
  • De originele Hindelooper stijlkamer van de oude commandeurswoning aan de voorkant van het historische pand.

Wie het monumentale, zeventiende-eeuwse pand van Roosje binnenstapt, kan er niet omheen: het lijkt alsof je in een andere tijd bent beland. De hal is bekleed met antieke, Friese tegels. Overal staan rijk gedecoreerde kasten, stoelen en tafels vol sierlijke krullen en bloemmotieven, in authentieke Hindelooper kleurstellingen. Hoge, okergeel geschilderde balkenplafonds zorgen voor een warme sfeer in de kamers. Alles ademt hier vakmanschap. Via een steile, krakende trap kom je in het heiligdom: het atelier waar het ambacht dagelijks met fijne penselen wordt uitgeoefend.

Spannend geschiedenisboek

In de aangrenzende ‘kapiteinskamer’ ontvangt Titus Stallmann zijn gasten. Omgeven door prachtige wanden, beschilderd met exotische paradijsvogels, bloemstukken en elegante decoraties. Ongelofelijk dat dit al twee eeuwen geleden erop geverfd is, want het verkeert in perfecte staat. Titus gebruikt de ruimte nu als kantoor. Zijn verhaal klinkt als een hoofdstuk uit een spannend geschiedenisboek. Gepassioneerd vertelt hij over zijn voorouders die hem het vak hebben geleerd en hoe de Hindelooper volkskunst is ontstaan.

null Beeld


Door de zeevaart en handel met Scandinavische en Baltische landen was Hindeloopen in Friesland in de zeventiende en achttiende eeuw een welvarende stad. Rijke burgers bezaten grote huizen die uitgedost waren met luxe houtsnijwerk, dure stoffen en prachtig porselein. Als teken van welvaart lieten ze hun interieur en eikenhouten meubels uitbundig beschilderen. Een tijdlang waren Bijbelse afbeeldingen populair, daarna landschapstafereeltjes en ten slotte guirlandes en gestileerde bloempatronen. De basiskleuren rood, licht- en donkerblauw, groen en crème zijn duidelijk door Scandinavië beïnvloed. Deze basis (of fond-)kleuren versierden de vaklui met geschilderde patronen in kleuren als okergeel, steenrood, bladgroen en zwart.

TRADITIE & DESIGN
Nieuwe ideeën reserveert Roosje voor samenwerkingen met kunstenaars en ontwerpers. Zo werkte Titus onlangs aan een project van Éric Van Hove, die ambachten van over de hele wereld bij elkaar bracht in een aantal kunstwerken. Ook de samenwerking met ontwerpster Christien Meindertsma was succesvol. Hindelooper meubels werden altijd gemaakt van eikenhout, maar tijdens de crisisjaren ook van goedkopere houtsoorten. Christien ging terug naar designs in eikenhout, maar dan in een nieuw jasje. Johan Stallmann maakte ze in de meubelwerkplaats van Roosje. De biezen stoelzitting verving hij door dikke draden wol. Ook het traditionele Hindelooper schilderwerk werd opgefrist. Titus ontwikkelde hiervoor een speciale techniek waarbij hij hete paraffine op het meubel aanbracht, een soort omgekeerde batik op hout. Een mooie, maar moeilijke techniek die prachtige, donkerblauwe patronen oplevert. De collectie werd in 2011 met succes gepresenteerd in Milaan en is de wereld overgegaan. In de oude voorkamer van Roosje zijn de designmeubels te zien. Ook aan het project ‘Elf fonteinen in de Friese elf steden’, heeft Roosje een bijdrage geleverd. De houten geweien die onderdeel uitmaken van de fontein in Hindeloopen komen uit de werkplaats van Titus en Johan.

null Beeld
  1. Al meer dan honderd jaar hangt dit uithangbord Roosje aan de gevel.
  2. Titus Stallmann werkt aan een traditionele prikslee, een speciaal familiestuk. Zo’n prikslee werd in Hindeloopen van oudsher doorgegeven van vader op zoon.
  3. De gang van de oude commandeurswoning met aan het eind de winkel.
  4. De penselen van marterhaar waarmee met verf op lijnoliebasis wordt geschilderd.

Liefde voor het ambacht

Rond 1800 dreigde de Hindelooper volkskunst verloren te gaan, omdat de handel afnam en daarmee ook de welvaart en de vraag naar luxeartikelen. Desondanks wisten enkele ambachtslieden de traditie te behouden, onder wie Arend Roosje, een getalenteerd schilder. Na zijn overlijden nam de familie Stallmann zijn bedrijf over om dat tot op de dag van vandaag voort te zetten.
Als kleine jongen kwam Titus Stallmann al vaak in de meubelwerkplaats van zijn opa. Liefde voor het ambacht kreeg hij zo van jongs af aan mee. “Toch stond mijn vader niet te springen dat ik in het familiebedrijf zou komen werken. Dus deed ik van alles en nog wat: een studie aan de heao, militaire dienst, een baan in de horeca en daarna op kantoor. Maar daar zat ik de hele dag naar de klok te staren; kon ik al naar huis?” Zo begint Titus toch in het atelier van zijn vader mee te draaien. Aanvankelijk met kleine klussen als schuren, grondverven en aflakken, daarna voorzichtig met de eerste bloemetjes. “Nu kijk ik nooit meer op de klok. Ik ga ook weinig op vakantie, die heb ik niet nodig. Ik heb heerlijk werk, en als ik frisse lucht wil, stap ik in mijn boot. Hier aan de haven heb je altijd een vakantiegevoel.”

Eindeloze krulpatronen

Het schildersatelier ligt aan de achterzijde van het pand. Het raam biedt een heerlijk groen uitzicht over de weilanden. Overal staan potjes verf en schildersmaterialen. Titus neemt plaats aan de honderddertig jaar oude schragentafel, in de oude stofjas van opa. Ineens lijkt hij een ander persoon. Hij stopt met praten en met een geconcentreerde blik schildert hij in snelle en vloeiende lijnen de details van een bloemmotief. Zijn werkhouding is karakteristiek. Met zijn linkerarm ondersteunt hij zijn rechter-, zodat hij met uiterste precisie de schilderstreken kan uitvoeren. Het liefst maakt hij acanthussen: krulpatronen die oneindig doorgaan. Hij laat voorbeelden zien van patronen. Kruismotiefjes die vanuit het midden worden opgebouwd, maar ook strikken en bloemen. Vogels schildert hij ook geregeld, sinds de VOC-tijd staan die symbool voor een behouden vaart terug naar Holland. Dit traditionele schilderwerk voert hij altijd uit in originele Hindelooper-kleuren. In de hoek van zijn atelier is in de voormalige bedstee in de loop der jaren een druipgrot ontstaan van verfresten. Het is een verstild reliëf van alle kleuren waarmee hij schildert. Zijn verf-palet met bergjes olieverf lijkt opgedroogd maar binnenin is het nog vloeibaar. Door het uit te strijken met een penseel wordt het weer zacht en bruikbaar. Om zijn penselen te reinigen gebruikt Titus petroleum. Na drie keer dopen is de kwast weer schoon.

null Beeld
null Beeld
  • Aan deze mengtafel worden de kleuren gemengd. De kwasten worden voor het schilderen handmatig droog gestreken aan de wand, waardoor in de loop der jaren een dik plakkaat van verf is ontstaan.
null Beeld
  • Titus gebruikt zijn linkerhand altijd om de schildershand te ondersteunen tijdens het schilderen.

Van prikslee tot trouwwerk

Veel decoraties en kleuren hebben een bijzondere betekenis. Voor trouwerijen zijn er speciale bruidstinten: op een crème basis komen kleurige motieven. Rouwwerk bestaat vaak uit donkerblauwe patronen op een zwarte ondergrond. De combinatie crème en lichtblauw wordt ‘porselein beschildering’ genoemd omdat deze kleurstelling mooi aansluit op de tegels uit de historische huizen en het oude porseleinwerk. Het atelier van Roosje maakte ook werk voor de koninklijke familie. In een krant uit 1892 las Titus dat Koningin Emma hier een Hindelooper prikslee kocht. Daarna is er tussen Roosje en de koninklijke familie een warme band ontstaan. Onlangs meerden koning Willem-Alexander, Máxima en de kinderen hun boot De Groene Draeck aan in Hindeloopen en bezochten ze aan het oude pand van Roosje. Titus blijft discreet, maar is zichtbaar trots. Te meer omdat zij onlangs het predicaat Hofleverancier hebben gekregen. Letterlijk een ‘kroon op ons werk’, aldus Titus.

null Beeld
null Beeld
  1. Een vaste hand is een belangrijk vereiste bij het uitvoeren van het Hindelooper schilderwerk. Hier schildert Titus een recht motief op een kinderstoeltje.
  2. Kinderklompjes met een bruidskleur-beschildering. Dit wordt zo genoemd vanwege de crèmekleurige ondergrond.
  3. Penselen liggen tijdens een pauze in petroleum te rusten om uitdroging te voorkomen.
  4. Het kapiteinskamertje in het atelier van Titus is nog helemaal authentiek. Sinds 1700 is hier niets veranderd.

In ton sur ton tinten

De wensen van klanten zijn ondertussen wat veranderd. Bijbelse afbeeldingen worden niet meer besteld en de decoraties zijn minder druk dan vroeger. Titus: “We maken nu veel tweekleuren-schilderingen in ton sur ton tinten. Onze kracht is dat elk meubelstuk uniek is en door Johan op maat gemaakt. Klanten kunnen precies aangeven welke wensen ze hebben, qua ontwerp maar ook voor het schilderwerk. Er is veel mogelijk zolang het maar binnen de traditionele maatstaven blijft. Paars en geel zullen we bijvoorbeeld nooit gebruiken, maar dat willen mensen ook niet. Ze komen naar Roosje omdat ze iets authentieks willen. We maken meubels voor liefhebbers, die iets speciaals in huis willen halen. In een modern huis bijvoorbeeld, is een gedecoreerde kast of tafel echt een eyecatcher. Doordat we ambachtelijk werken, is het resultaat altijd persoonlijk. We maken nooit een mix van oude en nieuwe patronen, daardoor blijft het authentiek.”

Rooskleurig

Hoewel het aanpoten is met de arbeidsintensieve klussen, gaan de broers elke dag met plezier aan het werk. Tijdens drukke periodes springt vader Bertus, 80 jaar jong, nog weleens bij. Als voormalig meubelmaker en decorateur is hij van alle markten thuis. En hoewel de vraag naar grote meubels minder is dan vroeger, ziet Titus de toekomst rooskleurig in. “We zitten nu in een fase van mooie kunstprojecten en bijzondere opdrachten. Dat doet ons goed.” Of hij verwacht dat de vijfde generatie Stallmann het werk van Roosje zal voortzetten? “Mijn jongste dochter van achttien heeft afgelopen zomer geholpen met patroontjes schilderen. Of ze ons gaat opvolgen? De toekomst zal het leren.” ■

ER WAS EENS...
Arend Roosje werd in 1869 geboren als zoon van een scheepstimmerman. Na zijn schooltijd ging hij in de leer bij een huisschilder waar hij weleens een Hindelooper-meubel restaureerde. In die tijd was het gebruikelijk dat ambachtslui deelnamen aan tentoonstellingen. Arend Roosje viel hier op door zijn verfijnde houtdraai- en schilderwerk. Na een studie aan de Haagse tekenacademie keerde hij terug naar Hindeloopen en startte hij in 1894 zijn bedrijf. Hiermee legde hij de basis voor het behoud van het Hindelooper houtdraai-, snij- en beeldhouwwerk alsmede de Hindelooper schilderkunst.

Roosje bezoeken?

Een wandeling door Hindeloopen is al een feest en ontdekkingstocht op zich.
Roosje, Nieuwstad 44, Hindeloopen. Open: di-vr 8.30-17 uur, za 10.30-16.30 uur, gesloten tussen 12.30-13.30 uur,
roosjehindeloopen.com

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden