PREMIUMWaarom gaat het toch altijd mis tussen ons?

Familiesystemen: zo word je een beter familielid - in 12 stappen

Familiesystemen: zo word je een beter familielid Beeld Jeanette Huisman
Familiesystemen: zo word je een beter familielidBeeld Jeanette Huisman

Heb je een sluimerend gevoel van ongenoegen, wringt het tussen jou en je moeder of voel je je niet gezien? Het kan zijn dat onverwerkte trauma’s of ingesleten familiepatronen de oorzaak zijn.

Liesbeth SmitJeanette Huisman

Haar hele leven had Marian (49) een ingewikkelde relatie met haar moeder. “We botsten al heel vroeg, over alles. Onze ruzies konden explosief zijn, mijn vader en zusje keken dan machteloos toe. Ook op latere leeftijd bleef er altijd spanning tussen ons. Ik ben zelfs boos ­vertrokken van de bruiloft van mijn zusje na de ­zoveelste rotopmerking van mijn moeder. Natuurlijk had ik graag een liefdevolle en veilige ­relatie met mijn moeder willen hebben, maar ik kon er niets aan doen, vond ik. Laat staan dat ik wist hoe ik ermee moest omgaan. Waarom ging het altijd ‘zo’ ­tussen ons? Waarom lukte het ons zelfs als volwassen mensen niet om daar ­verandering in te brengen?”

null Beeld

Eigen verhaal

Elke familie heeft een verhaal van liefde en verlies, vreugde en verdriet. De kwaliteit van dit verhaal heeft een fundamentele invloed op je gezondheid en geluk. Familie is immers de enige relatie die je niet kunt verbreken omdat deze mensen altijd onderdeel van je zal zijn, al is het maar vanwege het gedeelde DNA. Dat zegt de Britse psychotherapeut en bestsellerauteur Julia Samuel in haar nieuwe boek Elke familie heeft een verhaal. Ze schreef het nadat ze zich reali­seerde dat haar cliënten vrijwel altijd begonnen over hun familie. Vaak ging het over afwezige, onbegripvolle, ongeïnteresseerde of domweg onbekwame ouders, soms in combinatie met (emotioneel) misbruik of erger.

Ook op minder ingrijpend niveau heeft elke familie zo zijn patronen en uitingsvormen daarvan. Zoals de ‘bemoeizuchtige’ moeder, de ‘dominante’ vader, het lieve zusje of de moeilijke broer. Uit al die ‘waarheden’ is een familie opgetrokken, met vaak een bijbehorende disbalans. Denk maar aan volwassen familieleden die altijd maar de harmonie willen bewaken, of familieleden die deze juist graag verstoren of helemaal verbreken. Julia Samuel, via de telefoon vanuit haar woonplaats Londen: “Als je dat opgebouwde familie­systeem niet onder ogen ziet, blijf je erin gevangen.” Want wie nog worstelt met onopgeloste familieproblemen kan het moeilijk hebben in zijn eigen leven. Denk aan het niet toelaten van geliefden, uitstelgedrag of juist steeds aan iets nieuws beginnen. Ook een drugs- of alcoholverslaving kan er onderdeel van zijn, net als overmatige geldingsdrang, vaak conflicten opzoeken of jezelf juist terugtrekken uit het (familie)leven. Die reacties hebben zelden alleen met je eigen verhaal te maken. Vaak gaat het ook over het verhaal en ­verdriet van de hele familie.

null Beeld

Weggestopt trauma

Nu is familie gelukkig lang niet altijd een last. Sterker nog, volgens Julia Samuel is het in principe de fundering, je touch­stone for happiness. Iets wat je een geliefd, geborgen en gelukkig gevoel kan geven en je weerbaar maakt bij rouw en tegenslag. Maar, zegt ook Els van Steijn in haar ­bestseller De fontein - vind je plek. Grip op je leven door inzicht in je familiesysteem, dat kan alleen als die familie in evenwicht is en iedereen zijn of haar plek kan en mag innemen. Daar gaat het nog weleens mis, weet ook Samuel. “Veel problemen die families ervaren, hebben te maken met verdriet of trauma uit het verleden.” Zo werkte Samuel ooit met een vrouw wier vader in haar tienertijd suïcide pleegde, waarop iedereen in het gezin anders reageerde. Haar moeder verzweeg het, haar broer ontspoorde en de vrouw zelf ontwikkelde zich tot rots in de branding voor iedereen die dat maar wilde. Die verhouding leek prima, totdat zij op volwassen leeftijd ernstige burn-outklachten kreeg. “Pas toen kon ze onder ogen zien dat ze destijds zelf nooit gesteund was. Niet door haar directe familieleden, maar ook niet door het grotere geheel van mensen om hen heen. Er was een groot trauma weggestopt, dat we dertig jaar later alsnog samen aankeken. Pas toen kon deze vrouw helen en een nieuwe rol in haar familie aannemen. Die was overigens veel minder dienend dan daarvoor, omdat ze nieuwe grenzen bij zichzelf had ontdekt en die met haar familie ging delen.”

null Beeld

Ouder op kind

Als je je familieverleden opnieuw bekijkt, kun je dus in het heden andere, gezondere verhoudingen laten ontstaan. Soms zitten de wortels van het trauma generaties diep in de familie. Daarbij gaat het om moeilijkheden die nooit werden gezien of (h)erkend, of die juist bewust werden verzwegen of genegeerd. Intussen zijn ze generaties lang van ouder op kind overgedragen. Een verleden waarin bijvoorbeeld oorlog of kolonialisme, geweld, onderdrukking, dader- of slachtofferschap, vervolging en hongersnood een rol spelen, kan zorgen dat een familietrauma een intergenerationeel karakter krijgt. Dat heeft grote gevolgen. Samuel: “Wat er nu in Oekraïne gebeurt, is daar een triest voorbeeld van. Er wordt momenteel op grote schaal gedood en gevlucht, families worden uit elkaar gerukt. Dat soort grote gebeurtenissen heeft nog generaties lang invloed. Dit kan zich uiten in grote stilte vol losse eindjes, in eindeloos herhaalde familieverhalen, ­onduidelijke ­familie­ruzies vol ‘wij’ en ‘zij’ of een sluimerend gevoel van nergens echt bij horen, al helemaal niet bij elkaar. Totdat iemand in zo’n familie sterk genoeg is om het tij te keren en het trauma aan het licht te brengen. Zo geeft die ­persoon ­zichzelf weer de ruimte, en mogelijk ook de rest.”

null Beeld

Psychotherapeut Julia Samuel beschrijft in haar boek twaalf toetsstenen voor beter familiecontact. Wil niet iedereen meewerken? Je kunt het ook al proberen met één broer, zus, tante, oom of kind.

1. Wees lief voor jezelf en de ander(en)

Oprecht liefhebben is kwetsbaar, wees dus zacht voor jezelf en voor anderen. Dat is niet hetzelfde als jezelf verexcuseren; (zelf)compassie is juist een voorwaarde om verantwoordelijkheid te nemen. Ook voor je eigen rol in het familiegeheel.

2. Praat én luister

Luisteren is even belangrijk als praten en ieder onderwerp, gevoel, mening of idee mag op tafel. Klinkt dat spannend? Spreek van tevoren af dat iedereen in liefde en aandacht meedoet en dat iedereen genoeg is én gezien in zijn of haar rol in de familie.

3. Leer ‘productief ruziemaken’

Conflict is écht iets anders dan eerlijke communicatie. Sta ervoor open dat er meningsverschillen zijn die soms in ruzie uitmonden. Daarmee leren omgaan zorgt voor een dieper contact en leert je dingen over de ander en jezelf.

4. Accepteer de verschillen

Meerdere familieleden hebben meerdere visies, dé waarheid bestaat niet. Blijf nieuwsgierig en neem wederzijds de tijd om elkaar (beter) te begrijpen.

5. Zie vijf keer meer het positieve dan het negatieve

Zoek bewust naar de sterke, mooie en fijne kanten van ieder familielid, inclusief die van jezelf. Benoem die hartelijkheid, vrolijkheid, betrokkenheid, betrouwbaarheid of handigheid en herhaal dat regelmatig. Het haalt je aandacht weg van wat er beter kan.

6. Stel grenzen over jullie omgang met elkaar (en houd je daar samen aan)

Zowel fysiek als emotioneel. Houd de grenzen kort en duidelijk. Bijvoorbeeld: niet schreeuwen, niet door elkaar heen praten, niet dood- zwijgen of gaslighten (emotioneel manipuleren), niet roddelen.

7. Let op de machtsdynamiek

De oudste, de jongste, de middelste; ieder kind heeft een eigen rol in de familiedynamiek. Iedereen heeft daarom evenredig veel recht op eigen (familie)herinneringen, verhalen en gevoelens. Dat accepteren geeft rust.

8. Maak opnieuw plezier!

Wandel, speel spelletjes, kijk een film of oude foto’s, bak samen oliebollen. Als het maar leuk is en afleiding geeft en niet als verplichting voelt.

9. Zoek naar (nieuwe) familierituelen

Familiegewoontes kunnen rituelen worden en dat is waardevolle lijm voor verder contact. Dat kunnen vaste dagen zijn (verjaardagen, feestdagen), maar ook nieuwe vormen, zoals een WhatsApp-groep met alleen de broers en zussen, een ‘familiemuur’ in huis met foto’s van iedereen of elke avond een kort, gesproken berichtje naar je zus sturen. Mogelijkheden genoeg.

10. Steun elkaar

Niemand zit te wachten op chaos, maar grote veranderingen horen bij het leven en kunnen een kans zijn om elkaar als familie te steunen. Pak die kans, bijvoorbeeld bij een ­scheiding, verhuizing of sterfgeval. Het maakt je als familie sterker.

11. Reflecteer op elkaar en de familiedynamiek

Ieder familielid dat in staat is om liefdevol en veilig te reageren op het eigen gedrag en dat van een ander, is belangrijk voor het (voort)bestaan van een liefdevol functionerende familie.

12. Wees een rolmodel

Doe wat je zegt, zeg wat je doet (en waarom). Dat maakt het verschil.

null Beeld

Nieuwe connectie

(Inter)generationele woede, ­verdriet, pijn, schaamte, eenzaamheid en haat zijn een zware last om te dragen, zeker als er niet goed of zelfs giftig over wordt gecommuniceerd. Maar volgens Julia ­Samuel is de relatie te helen. Het begint dus vaak met dat ene familielid dat de nek uitsteekt en erover begint, ongeacht de onrust die dat tijdelijk veroorzaakt, ongeacht of de familie ‘toestemming’ geeft. Het is een lastige en spannende rol, maar het openbreken van oud zeer is vaak de enige manier om een nieuwe connectie te krijgen. “Geen enkele familie is perfect, samen ‘goed genoeg’ leren functioneren is ook oké. Begin daarom met de nadruk leggen op plezier en positiviteit en kijk naar ieders kwaliteiten in plaats van naar tekortkomingen. Kijk van daaruit samen naar wat er bij jullie allemaal onder de keukentafel is verstopt en probeer de rode draad te ontdekken. Ga van daaruit verder, door elkaar vragen stellen. Luisteren jullie genoeg? Heeft en/of neemt iemand te veel invloed of juist te weinig verantwoordelijkheid? Misschien wel het belangrijkste: kunnen jullie accepteren dat iedereen een eigen versie van hetzelfde familieverhaal kan hebben? Dat klinkt best ingewikkeld, maar het is de moeite waard. Want het is zelden maar één individu dat lijdt onder getroebleerde familierelaties. Vrijwel iedereen in die familie heeft daar last van.”

null Beeld

Groter geheel

Dat merkte ook Marian, uit het begin van dit verhaal. Haar zusje besloot op een dag dat ze klaar was met die eeuwige kilte tussen haar moeder en zus en nodigde iedereen bij haar thuis uit. Marian: “Ik kreeg daar in eerste instantie een enorme Familiediner-vibe van. Ik merkte dat het mijn zus ernst was, want ze had het gesprek voorbereid als een mediator. Eerst sprak ze haar eigen verdriet uit over hoe we met elkaar omgingen als familie. Daarna liet ze ons reageren. Binnen tien minuten zaten we allemaal te huilen, mijn vader werd zelfs zo emotioneel dat hij in de tuin ging staan. Toen wist ik: dit moet veranderen. Niet alleen voor mij en mijn moeder, ook voor de rest van de familie en onze kinderen.” De toenadering ging niet zonder slag of stoot, er waren veel gesprekken met een systeemtherapeut voor nodig. Daarin laaide het oude zeer soms hoog op, al veranderde er ook iets. Marian: “We deden nu ons best om elkaar beter te begrijpen omdat de ruzie die wij hebben, de hele familie negatief beïnvloedt. Dat voelden mijn moeder en ik allebei.” Die noodzaak maakt het verschil, zegt Samuel. Want wanneer je als familie (weer) connectie, worteling, waardering en veiligheid bij elkaar zoekt én vindt, is dat enorm waardevol. “Daarbij draait alles om liefde. Het is een betrouwbare, voorspelbare verbinding die geeft en neemt. Soms op de voorgrond, soms op de achtergrond. Soms word je erdoor gedragen, soms word je erdoor losgelaten, maar de liefde is er altijd, voor iedereen, op een manier waarop alleen een familie dat kan.”

null Beeld

Meer lezen?

  • Elke familie heeft een verhaal - Over de erfelijkheid van liefde en verdriet, Julia Samuel € 23,99 (uitgeverij Balans)
  • De Fontein - Vind je plek. Grip op je leven door inzicht in je familiesysteem, Els van Steijn € 27,95 (uitgeverij Het Noorderlicht)

illustratie: Anne de Ridder-Simons (@elephantinthelivingroom) | Fotografie: Jeannette Huisman | Styling: Robin Borghols.

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden