Grenzen stellen én bewaken

Nee is ook een antwoord

null Beeld Shutterstock
Beeld Shutterstock

“Lukt dat nog even?”, vraagt de baas om vijf voor vijf. “Anders kom je vanmíddag toch langs?”, bedelt de buurvrouw. Wie geen nee kan zeggen, gaat voortdurend aan zichzelf voorbij. Kan dat ook anders? En: wat levert dat dan op?

“Waarom is het toch zo lastig om gewoon te zeggen dat het niet uitkomt?”, vraag ik mijn vriendin S. Nee zeggen, op je strepen staan, kiezen voor jezelf: het zijn terugkerende thema’s waarover we eindeloos kunnen praten. Hoewel onze levens nogal verschillend zijn – ik zzp’er met een latrelatie, zij vol in het gezinsleven en druk met een parttime baan – is dit een gemeenschappelijke bron van frustratie. S. vertelt dat ze laatst weer heeft geoefend: “Er werd een brunch met de schoonfamilie ingepland door mijn man, gewoon zó over mijn yogales heen. Hij zei doodleuk: ‘Je kunt toch ook op een andere dag naar yoga?’ Maar dit was juist een les waar ik graag heen wilde. Dus nu wordt het geen brunch maar een lunch, later op de dag. Maar wát een stress gaf dat. Ik was even bang dat ik mijn hele schoonfamilie tegen me zou krijgen.”
Die gevoelens van stress en angst herken ik maar al te goed. Als ik een keer nee zeg tegen een opdrachtgever, visualiseer ik meteen een groot rood kruis achter mijn naam. Ik ga ervan uit dat ze me daar meteen onaardig en star vinden. Hoe brood-nodig het soms ook is om nee te zeggen, het is vaak gewoon erg vermoeiend.

null Beeld

Heldere grenzen

Ik ga te rade bij Nedra Glover Tawwab. Deze Amerikaanse influencer (ruim 1 miljoen volgers) is expert op het gebied van nee zeggen. Als therapeut is haar uitgangpunt: heldere grenzen zorgen voor gezonde relaties, of dat nou met je schoonmoeder is, je collega, je baas of je geliefde. Onlangs kwam haar boek Gezonde grenzen uit. Dat schreef ze omdat ze ontdekte dat bijna alle problemen die cliënten aan haar voorlegden, konden worden aangepakt met de vraag: hoe zit het met je grenzen? Met ruim veertien jaar ervaring als therapeut durft ze te stellen dat door grenzen aan te geven het risico op burn-out, stress en depressieve gevoelens een stuk kleiner wordt. Maar makkelijk is het niet. Als ik haar vertel over de stressvolle nee-zeg-ervaringen, antwoordt ze via Zoom: “Bijna iedereen die een grens trekt, is bang dat dat een negatief effect heeft op de relatie. Maar uiteindelijk is een nee voor de ander een ja voor jezelf. Het houdt je gezond. Als de ander echt niet kan leven met jouw nee, wat voor relatie is het dan eigenlijk?” Daar zit wat in.

Emoties horen erbij

Of nee zeggen standaard veel energie kost, hangt af van hoe poreus de grens is én hoe standvastig de gesprekspartner. Een poreuze grens klinkt als: “Ik geloof niet dat ik het red.” Of, om bij de worsteling van vriendin S. te blijven: “Ik heb eígenlijk yogales.” Zo moet het dus niet, want degene die iets wil hoort daar een aarzeling in en zal vol inzetten op overhalen. Gevolg: een uitputtingsslag. Want in plaats van één keer duidelijk nee zeggen, wordt het zo een half uur halfslachtig nee zeggen. Een gezonde grens klinkt stellig: “Nee, dat gaat niet lukken.”

null Beeld

Dan volgt nog dat unheimische gevoel wanneer de ander merkbaar teleurgesteld of geïrriteerd is. Tawwab: “Mensen vragen me of ik als therapeut iets kan doen aan het schuldgevoel dat bijna iedereen ervaart. Helaas, je kunt je niet ontdoen van emoties. Die horen erbij, ook de negatieve. Het is de prijs die je betaalt voor kiezen voor jezelf.” Maar, stelt Tawwab gerust, hoe vaker we oefenen, hoe minder we gebukt gaan onder die gevoelens. “Vertel jezelf maar vaak dat grenzen stellen hoort bij een gezonde relatie en dat het een belangrijke vorm van selfcare is.”

Geen sorry

Op de vraag of vrouwen meer last hebben van dat schuldgevoel en daardoor vaker over hun grenzen gaan, knikt Tawwab. Vrouwen worden door de maatschappij gezien als lief, zacht, meegaand en behulpzaam, legt ze uit. Dus nee zeggen voelt ongepast en gaat vaak gepaard met enorm veel sorry’s – ook daar moeten we maar eens mee ophouden, vindt ze. Ik pols: “Mag ‘Ik zou willen dat ik je kon helpen’ wel, als vervanger van ‘sorry’?” Tawwab lacht en zegt stellig: “Nee! Dat wil je toch juist níet? Dat is het hele idee! Je wil helemaal niet op je vrije zaterdag die vriendin helpen verhuizen, of naar dat zitfeestje met de familie, of die extra klus doen voor je baas. Wat je wel zou kunnen zeggen, is: ‘Ik vind het moeilijk om dit tegen je te zeggen, maar ik kan je niet helpen. Sor…’ O nee, géén sorry.”

null Beeld

Nu ik deze expert toch spreek, wil ik weten of ze kan inschatten of ik nog veel moet leren als het gaat om nee zeggen. Van het lange rijtje signalen – waaronder je boos voelen op de vrager en nooit me-time ervaren – vind ik gelukkig niet álles herkenbaar. Maar ik zet wel een vinkje bij: je voelt je overbelast. Net als bij: je dagdroomt regelmatig dat je wegvlucht. Een interessante die ik niet zo snel als signaal had gezien: je gaat (online) ontmoetingen uit de weg als je denkt dat er een hulpvraag uit kan komen. Eh, dat doen we allemaal, toch? Tawwab legt uit dat helder communiceren dat je even offline bent wat anders is dan wat zij ‘vermijden’ noemt. Dat kan zo ver gaan dat mensen verhuizen omdat ze zich steevast overvraagd voelen in hun omgeving en geen nee kunnen zeggen. Ik denk aan een paar collega’s en vrienden die inderdaad onder het mom van ‘te veel prikkels’ van de stad naar het platteland zijn verhuisd. Misschien had oefenen met grenzen stellen ze een verhuizing bespaard?

Tawwab had lang voordat ze therapeut werd zelf vaak het gevoel leeggezogen te worden door allerlei vragen en verzoeken uit haar omgeving. “Ik weet nog dat mijn eigen therapeut vroeg: ‘Waarom zeg je niet gewoon dat je bepaalde dingen niet wilt vertellen?’” Ze schatert: “Wat een eyeopener, hè? Ik mag gewoon precies vertellen wat ik wil!” Haar tip voor een reactie op impertinente vragen over bijvoorbeeld gewicht, wel/geen kinderen, geld of relaties: “Interessant dat je dat vraagt, waarom wil je dat eigenlijk weten?” Hoe ongemakkelijk een situatie er ook door kan worden – de ander verwacht waarschijnlijk geen wedervraag en voelt zich van z’n stuk gebracht – bedenk dat je het doet omdat het voor jou een stuk beter voelt.

null Beeld

Het oefenen waard

Na het Zoom-gesprek met de grens-expert denk ik aan het verhaal van een vriendin. Ze kreeg ruzie met haar vriend omdat hij tijdens een strandwandeling zijn oortjes indeed om naar een sportwedstrijd te luisteren. Belachelijk, vond ze. Bekeken vanuit de filosofie dat bijna alle relationele problemen te maken hebben met grenzen, fantaseer ik dat hij vooraf niet helder heeft gemaakt wat hij die middag wilde (grens!). Had hij dat wel gedaan, dan was zij niet overvallen door de situatie en had ze zich niet afgewezen gevoeld. Ze had zelfs iets anders kunnen gaan doen. Maar misschien was hij zich van geen kwaad bewust. Dan was het aan haar om aan te geven dat ze niet met hem wil wandelen als hij sport luistert (grens!). Makkelijk? Nee. Helder? Ja. En blijkbaar dé manier om op lange termijn stress, ruzies, frustraties en burn-out te voorkomen. Het oefenen waard, dus. ■

  • Nedra Glover Tawwab op Instagram: @nedratawwab. Haar boek Gezonde grenzen verscheen deze maand bij uitgeverij HarperCollins. nedratawwab.com
null Beeld

Nee tegen jezelf

Nee zeggen helpt niet alleen om de relatie met anderen te verbeteren, het is ook goed voor de relatie met jezelf. Denk maar eens aan de labels die we voor het gemak op onszelf hebben geplakt. ‘Ik ben nu eenmaal iemand die de hele zak leegeet als ik één chipje pak.’ ‘Het is niet anders, ik kan niet stoppen als ik eenmaal ga winkelen/netflixen.’ ‘Ik ben gewoon niet zo goed met deadlines.’ Bedenk eens: wil ik deze persoon echt zijn? Of is het gewoon lastig om zelf grenzen te stellen? Misschien geef je wel gehoor aan ondermijnende gedachten zoals: het heeft geen zin om te sporten, dat wordt toch niks met dit lijf. Dat kan een geval van faalangst zijn, waardoor je zaken voor je uit schuift of zelfs helemaal laat liggen. ‘Zelfverraad’ noemt therapeut Nedra Tawwab dat. Het aan banden leggen van negatieve gedachten en overtuigingen is ook een vorm van grenzen stellen, bijvoorbeeld door te oefenen met meditatie en mindfulness.

ZO KAN HET OOK

Nee zeggen kan ook met andere woorden.

  1. Maak het minder persoonlijk: “Bedankt voor je vraag, maar ik doe op dit moment helemaal geen dingen naast…”
  2. Toon dankbaarheid: “Ontzettend bedankt voor je enthousiasme! Maar ik kan je niet helpen.”
  3. Geef aan dat iemand anders het besloten heeft: “Ik heb mijn coach/partner/collega’s beloofd dat ik geen nieuwe projecten aanneem/meer tijd thuis doorbreng.”
  4. Bied een alternatief: “Ik heb er geen tijd voor, maar ik kan je wel iemand aanbevelen.”
  5. Houd het bij wat nog comfortabel voelt: “Ik zal je zeggen wat ik wél kan doen.”

Lezen & doen

Stop met pleasen, Andrea Mathews (2019)
Nice Girls Don’t Get the Corner Office, Lois P. Frankel (2018)
Help! Ik ben een pleaser, Paul Smeekes (2018)
Nee is oké, Carianne Ros (2016)
De kracht van kwetsbaarheid, Brené Brown (2013)
• Online training Vergroot je assertiviteit via psychologie-magazine.nl/academy (€ 75,-)

Bron: Psychologie Magazine

GRENSCONTROLE

De ene grens is de andere niet. Dit zijn de verschillen.

  • Gezonde grens: u geeft kort en bondig aan wat u wel of niet wilt. U krabbelt niet terug uit angst voor een conflict, ook niet als de ander duidelijk niet blij is met uw wens of keuze. Ongemak hoort bij grenzen stellen.
  • Poreuze grens: uw reactie of voorstel zit vol met ‘op zich niet, maar’ en andere termen die aangeven dat er ruimte is. De kans is groot dat u het gevoel krijgt dat iemand over uw grenzen gaat. In feite biedt u de ander zelf een dam vol gaten aan.
  • Rigide grens: té star grenzen stellen kan voortkomen uit angst (misschien is er in het verleden extreem vaak of heftig over uw grenzen gegaan) of kwetsbaarheid. U hoort uzelf dingen zeggen als: ‘Nee, dat doe ik niet en zal ik ook nooit doen.’

Grensbewaking

  • Onderzoek hoe ‘poreuze’ woorden te vermijden zijn en maak zo de grens stevig en gezond.
  • Spreek een behoefte of verzoek kort, bondig en kordaat uit. Ga niet uitweiden, verontschuldigen, zuchten of mokken omdat de ander niet begrijpt wat u nodig heeft. Verwacht ook niet dat iemand dat wel aanvoelt.
  • Herhaal grenzen regelmatig (‘Bij ons thuis geldt nog steeds de schoenen-uit-regel’), want mensen ‘vergeten’ ze maar al te graag.
  • Wees geloofwaardig en voer aangekondigde consequenties ook echt uit.
  • Overschrijdt een ander steevast uw grenzen? Breng dan minder tijd door met deze persoon, of laat uiteindelijk de relatie los.

Stopknop

Om niet te snel mee te gaan in de (dwingende) wensen van een ander, is de ‘stopknop’ een handige truc. Die wordt in veel assertiviteitstrainingen gebruikt om een te snel ‘ja’ te voorkomen.

Stel daarbij de volgende vragen

1. Wat gebeurt hier?
• Voelt u zich overvallen door een verzoek? Laat een stilte laten vallen zodat kan bezinken wat er is gezegd. Dat voelt ongemakkelijk, maar juist kunnen omgaan met spanning is een belangrijk onderdeel van assertief zijn.
• Wilt u bedenktijd, maar voelt een stilte vervelend, zorg dan voor uitstel door bijvoorbeeld te zeggen: “Ik ga eerst even naar de wc/koffie halen, dan hebben we het er zo over.”
• Soms kan het rustig samenvatten van het verzoek de druk al verminderen. Zeg bijvoorbeeld: “Je vraagt me om dat project op te pakken. Dat kost me twee maanden. Dat moet ik even laten bezinken.”

2. Wat vind ik hiervan?
Formuleer dit hardop of in gedachten, bijvoorbeeld: “Ik heb het al heel druk. Ik vermoed dat dit te veel wordt.”
Of: “Ik voel dat ik hier nu al stress van krijg.”

3. Wat wil ik hiermee?
Een antwoord kan zijn: “Dus nee, ik kan dit project er echt niet bij nemen.” Of: “Ik wil dit thuis even overleggen, ik kom erop terug.”

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden