PREMIUMpsychologie

Voor rituelen mag, nee, móet je even tijd maken

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Rituelen zijn zo oud als de mensheid en bieden nog steeds troost en houvast. Naast de bekende en vertrouwde kun je ook zelf nieuwe gebruiken beginnen. Gewoon, om het alledaagse speciaal te maken.

resi lankesterGetty Images

Ik weet nog hoe mijn moeder zich elk jaar verheugde op haar toen nog Koninginnedagritueel. Ze begon die dag met een oranje gebakje voor de tv, waar verslag werd gedaan van de festiviteiten in het land. Zo deed haar moeder dat ook, zei ze. Het was een traditie die ze graag voortzette. Zo kreeg ze toch wat mee van het Oranjefeest en het defilé. Als puber vond ik dat ritueel van mijn moeder maar tuttig. Met gebak voor de tv gaan zitten terwijl de stad bruiste! En dan ook nog eens élk jaar, wat saai!

Maar naarmate ik ouder werd, slopen er ook bij mij steeds meer rituelen in. Zo ontstond tijdens mijn samenwoonperiode het zaterdagochtend-krantleesritueel: met mijn vriend verse broodjes halen, koffiedrinken en dan de kranten doorspitten. Een ritueel dat soms tot ver in de middag duurde. Kon het een keer echt niet op de zaterdag, dan deden we het op zondag. Die uren waren er om bij te praten, want gesprekken over het nieuws veranderden vanzelf in gesprekken over de werkweek en daarna over hoe het nou écht ging op het werk, met onszelf en met elkaar.

Rituelen, of ze nu zelfverzonnen zijn of opgelegd (zoals feest- en verjaardagen), zijn lichtpuntjes om naar uit te kijken. Ze voelen als een rustpunt in dat drukke leven waarin alles maar door raast. Voor rituelen mag, nee, móet je even tijd maken. Dat ze volgens wetenschappelijk onderzoek blijken bij te dragen aan geluk, verbaast mij niet.

null Beeld

Goed gevoel

Officieel zijn rituelen ‘symbolische handelingen of activiteiten die je bewust op vaste momenten doet en op dezelfde manier herhaalt’. Dat is iets anders dan een routine of een gewoonte die gedachteloos wordt uitgevoerd zonder stil te staan bij het fijne gevoel dat erbij hoort. Een ritueel maakt van iets wat alledaags had kunnen zijn iets bijzonders: op zaterdag even snel de krant lezen met een boterham erbij. Sommige mensen houden van de symboliek van kaarsen – ook aan de ontbijttafel een aanrader – of wierook, anderen gaan graag offline als ze met aandacht aan hun ritueel beginnen. Weer anderen vinden het fijn om er handelingen uit hun geloofsovertuiging bij te betrekken. Of het ook een spiritueel of zelfs religieus tintje krijgt, is aan de uitvoerder. Voor het resultaat maakt dat niets uit. Het gaat erom wat een goed gevoel geeft.

Rituelen zijn daardoor al snel méér dan iets fijns om naar uit te kijken: ze geven houvast. Toen in 2020 duidelijk werd dat de feestdagen door corona anders zouden uitpakken, vlogen de kruidnoten, kerstkransjes en kaarsen sneller dan ooit de winkels uit. Blijkbaar zorgen die terugkerende handelingen (schoen zetten, surprises maken, boom uitkiezen en optuigen, kersttafel versieren) voor een gevoel van geborgenheid en houvast in roerige tijden. Herman de Dijn, filosoof en schrijver van het boek Rituelen, verwoordt het mooi: ‘Rituelen zijn sterk geladen handelingen die betekenis geven aan het heden. Zeker als tijdens een crisis het heden wordt bedekt onder een laagje stof, kunnen we met een extra dosis rituelen tóch voor die bijzondere glans zorgen.’

Bewust afscheid

Rituelen zijn ook geschikt om een antwoord te formuleren op ingewikkelde gebeurtenissen. Zie ze als een veilig draaiboek dat helpt om een heftige situatie het hoofd te bieden. Volgens de Amerikaanse familietherapeut Evan Imber-Black maakt een ritueel de al dan niet noodgedwongen overgang naar een nieuwe situatie makkelijker. Zij schreef onder meer Rituals in families and family therapy. Onze ‘heilige handelingen’ zijn een buffer tegen de chaos die kan ontstaan na een ingrijpende gebeurtenis, zoals een scheiding.

null Beeld

Ritueelbegeleider en voormalig dominee Annegien Ochtman-de Boer weet daar alles van. Zij verzorgt op maat gemaakte rituelen voor mensen die op een bewuste manier afscheid willen nemen van een bepaalde fase, of die willen vieren dat er een nieuwe periode aanbreekt. Met de scheidingsrituelen die ze begeleidt kunnen stellen met kinderen onder meer een nieuw verbond aangaan. Geen stel meer, maar samen nog wel ouders. Ook kunnen ze dan de oude belofte ‘teruggeven’, waarmee ze erkennen dat het niet is gelukt de huwelijkse belofte waar te maken. Ochtman-de Boer: “Of het nu gaat om scheiden of trouwen, met een ritueel sta je stil bij wat het leven brengt of heeft gebracht. Of bij wat of wie verloren is gegaan.”

Voor wie dat allemaal wat zwaar in de oren klinkt: ons leven is onbewust al lang doorspekt met rituelen die ons dwingen stil te staan bij belangrijke overgangen. Een scheidingritueel is misschien voor sommigen een brug te ver, maar vertrekt er ooit een collega zonder afscheidsetentje of -borrel? En ook een geboorte zonder beschuit met muisjes om het te vieren komt niet vaak voor.

“Ik zweer bij in pyjama op de bank op derde kerstdag”

Babette (42): “Van vriendinnen hoor ik vaak dat ze een ochtendritueel hebben. Ze vertellen trots dan ze vroeg opstaan, warm water met citroen drinken, yoga-oefeningen doen, schrijven in een dagboekje, mediteren, koud douchen... Maar als ik op een doordeweekse dag wakker word, heb ik echt eerst koffie nodig om. Daarna heb ik stress omdat ik niet weet wat ik aan moet, dan moet ik zorgen dat de kinderen heelhuids op school komen en ik op tijd op mijn werk ben. Eerder opstaan? Echt niet, ik heb mijn slaap hard nodig. Het enige ritueel waar ik bij zweer, is pyjamadag op derde kerstdag. Als kind mocht ik altijd op Tweede Kerstdag uren op de bank naar kerstfilms kijken, maar daar is die dag nu te vol voor geworden. Daarom nemen we steevast op de derde kerstdag vrij: de hele dag onder een dekentje films kijken, net als vroeger.”

null Beeld

3x NIEUW RITUEEL

Een ritueel kan bijdragen aan de connectie in het gezin en tussen vrienden. Een goede reden om er zelf een te starten! Besluit van tevoren of er een muziek, geur of speciaal gerecht bij hoort en bedenk: hoe meer zintuigen er aan het werk zijn tijdens het ritueel, hoe beter de herinnering blijft hangen.

• Sluit het jaar af door op een van de laatste dagen met het gezin, vrienden of familie bijeen te komen en samen met agenda’s en telefoons bij de hand op te schrijven wat de hoogte- en dieptepunten waren. Plus: waar willen jullie dit jaar meer tijd voor maken? Bespreek het samen en kom over een jaar (of halverwege) weer samen om opnieuw de balans op te maken.

• Maak een appgroep voor vrienden en kennissen en laat weten dat het elke derde zaterdag van de maand vrije inloop is bij jullie thuis. Iedereen is welkom en neemt zelf iets lekkers te eten of te drinken mee. Soms zullen er tien mensen komen, soms eentje, maar na een paar maanden is die derde zaterdag waarschijnlijk een begrip.

• Kies een vaste avond of ochtend voor een gezamenlijke maaltijd zonder telefoons; die gaan dan in het aandacht-voor-elkaar-bakje. Misschien is het in het begin even wennen, maar na een tijd wordt dit een ‘heilige’ avond samen.

Pauzeknop

Omdat rituelen meestal in groepsverband plaatsvinden, fungeren ze als bindmiddel. Of het nu met vrienden, collega’s of familieleden is, een ritueel helpt om fijne of juist pijnlijke momenten samen te doorleven. Het zorgt voor een gevoel van saamhorigheid en creëert gezamenlijke herinneringen. Denk maar eens terug aan een traditie in eigen familie. Grote kans dat je glimlachend terugdenkt aan de zondagse wandelingen, kerstavond waarop altijd dat ene gerecht werd gegeten, de oudjaarsavonden waarop de zelfgebakken oliebollen nooit lukten. Zelfs als ze jaren geleden voor het laatst plaatsvonden, roept het terugdenken aan die rituelen meestal warme herinneringen op.

In deze individualistische tijd is een ritueel ook een fijne manier om aan selfcare te doen. De Engelse zussen Katia en Nadia Narain beschrijven allerlei mogelijkheden in hun boek Rituelen voor elke dag. Van verkwikkende ochtendrituelen tot bewuste gewoontes die zorgen voor meer (zelf)liefde, symbolische handelingen voor meer vertrouwen en ontspannende avondrituelen. In hun ogen is een ritueel een soort pauzeknop om zélf in te drukken wanneer dat nodig is. Een manier om te focussen op wat nu echt belangrijk is in het leven. Dat kan variëren van een vaste avond me-time, jaarlijks samen een heerlijk feestmaal bereiden, wekelijks naar het graf van een overleden dierbare gaan of op rituele wijze de spullen van een ex weggooien. Of natuurlijk elke Koningsdag met een oranje tompouce voor de tv kruipen.

null Beeld

TIPS VOOR NIEUWE RITUELEN

(op bekende dagen)

Verjaardag

Zou innerlijke rust of meer zelfvertrouwen geen mooi verjaardagscadeau zijn? Vraag vrienden en familie om dit te geven op een manier die zij geschikt vinden, in de vorm van een gedicht, een boottocht, een zelfgebakken taart, alles mag. Dat levert vast originele cadeaus op.

Sterfdag

Maak op de sterfdag van een dierbare een gerecht dat hij of zij graag at of klaarmaakte. Tijdens het eten (op zich al verbindend) deel je herinneringen en mogen alle emoties voorbijkomen. Zulke ‘genezende rituelen’ markeren volgens familietherapeut Evan Imber-Black het moment van verlies en eren het leven van de overledene.

Geboorte

Een geboorte betekent voor de kersverse ouders een nieuwe fase in hun leven. Organiseer een lunch, etentje of high tea voor hen en laat bevriende ouders hun wijze lessen delen.

Meer lezen

• Rituelen voor elke dag, Katia Narain Phillips en Nadia Narain € 15,99 (Spectrum)
• Rituelen. Waarom wij niet zonder kunnen, Herman de Dijn € 22,50 (Uitgeverij Polis)
• Nieuwe rituelen, Annegien Ochtman-de Boer, ritualiter.nl € 23,85 (Spirito)
• Een werkweek van vier uur, Timothy Ferriss € 36,95 (Boekerij)

Fotografie: Getty Images

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden