PREMIUMGroen van jaloezie?

Waarom negatieve emoties óók nuttig zijn

null Beeld

Angst, woede, afkeer, verdriet en jaloezie zijn gevoelens waar we niet op zitten te wachten. Maar volgens experts moeten we deze negatieve emoties juist gebruiken om beter in balans te komen.

Francine Postma

In de Griekse oudheid waren er al mensen die niets van emoties moesten hebben. De stoïcijnen, aanhangers van de filosofische stroming Stoa, stelden dat emoties het gezonde verstand in gevaar brachten en ons zwak maakten. We konden gevoelens maar het beste zo veel mogelijk negeren en bedwingen, vonden zij. Vandaar de uitdrukking ‘stoïcijns’ voor onverstoorbare mensen. Ad Vingerhoets, emeritus-hoogleraar Emoties en Welbevinden en verbonden aan Tilburg University, staat daar anno 2022 heel anders in. “Emoties zijn de smaakmakers van het leven. Zonder vrolijkheid, maar ook zonder verdriet, zou het bestaan maar saai zijn. Bovendien hebben emoties een belangrijke functie. Angst en walging zijn bijvoorbeeld essentiële emoties die kunnen voorkomen dat we ons leven op het spel zetten, omdat ze ervoor zorgen dat we gevaar vermijden. Verdriet en schaamte zijn sociaal nuttig, ze kunnen de ander voor ons innemen omdat we laten zien dat we gevoel hebben. Zo kunnen we conflicten bijleggen.”

null Beeld

Met zijn boek De emotionele mens wil Vingerhoets iets doen aan het onterecht negatieve imago dat aan emoties kleeft. “Door wetenschappelijk onderzoek weten we tegenwoordig dat ook negatieve emoties nuttig zijn. Zo kan boosheid ervoor zorgen dat misstanden aan de kaak worden gesteld. Kijk naar de Black Lives Matter-beweging, die was niet zo groot geworden als niemand boos was geworden. En wist je dat somberheid kan helpen om een situatie juist in te schatten?”

Waar het volgens Vingerhoets om gaat in het leven, is emotionele intelligentie. Daarmee bedoelt hij: weten wat de functies van emoties zijn en hoe je ze kunt toepassen. “Concreet gaat het daarbij om vier punten. Allereerst: emoties herkennen, zowel bij jezelf als bij anderen. Dan: beseffen dat iemand anders in dezelfde situatie heel andere emoties kan ervaren dan jij. Ten derde: het kunnen inzetten van emoties op een positieve en productieve manier. Waak er tot slot over dat jij de baas blijft over je emoties en niet andersom. Voor een deel zijn die laatste twee te trainen, deels zijn het persoonskenmerken.”

Negatieve emoties trainen

Trainen, hoe dan? Vingerhoets: “Allereerst kun je natuurlijk meer te weten komen over emoties, bijvoorbeeld door informatie op te zoeken in boeken of online. Zo kun je in elk geval zorgen voor een goede basis. Voor een deel gaat het om weetjes en inzichten. Ga je bijvoorbeeld brainstormen om nieuwe, creatieve ideeën of oplossingen voor een probleem te bedenken, dan is het handig om te weten dat het goed is dat mensen dan in zo’n situatie in een vrolijke stemming zijn. Maar als je iets kritisch wilt gaan evalueren, moeten mensen juist niet te vrolijk zijn. Het is in dat geval zelfs beter een wat sombere stemming te creëren.”

null Beeld

Wie er in z’n eentje niet uit komt, kan een emotiecoach inschakelen. Er zijn er, sinds het begin van de opleiding in 2018, tientallen in het hele land. Vera Helleman is ontwikkelaar van de EmotieCoaching-methode en schrijver van De emotie encyclopedie. Ze schreef dit boek omdat ze veel mensen zag lijden onder hun emoties. Helleman: “Zonde, emoties willen je juist iets belangrijks vertellen. Ze zijn er om je te helpen weer in balans te komen. Vaak zie ik dat mensen wel handelen vanuit emotie, maar zich daar niet van bewust zijn. Ze doen dan soms het tegenovergestelde van wat ze eigenlijk zouden moeten doen. Ik wil mensen aanzetten tot bewust handelen naar hun gevoel, zodat ze doen wat goed voor ze is. Dat lukt alleen als je neutraal kunt reageren op emoties die in je opkomen. Gelukkig is dat te leren.”

null Beeld

Vraag je bij angst, woede, afkeer, verdriet of jaloezie af:

  1. Wat voel ik precies? Welke overtuiging zit erachter?
  2. Klopt die overtuiging wel?
  3. Wat kan ik doen om dit ten goede te keren?

Overtuiging

Een emotie is volgens Helleman niets meer dan een reactie op de eigen interpretatie van wat er op dat moment gebeurt. “Het is niet de waarheid, het is een overtuiging die iemand heeft over wat er gaande is en waar de emotie op reageert. Stel: de baas fronst. Dan kun je denken: ik heb vast iets verkeerd gedaan, mijn baas is boos. Maar dat hoeft niet zo te zijn. De baas kan ook een akelig bericht hebben gehad en daar net aan denken. Je conclusie hoeft dus niet te kloppen.”

null Beeld

Alarmbelletje

Hoe kunnen we ervoor zorgen dat een emotie niet met ons aan de haal gaat? “Door drie stappen te zetten”, adviseert Helleman. “Allereerst: durf de emotie te voelen. Onderdrukken hoeft niet, maar uiten hoeft óók niet. Kijk er neutraal naar, zonder in te gaan op gedachten die erbij opkomen. Uit onderzoek blijkt dat een emotie maximaal negentig seconden door je lijf gaat. Wees daar gewoon getuige van. Als je je boos voelt, realiseer je dan: ik bén niet boos, er gaat op dit moment een boos gevoel door mij heen. Dat gaat voorbij. De tweede stap is: bevraag de overtuiging die opkwam toen je de emotie voelde. Is die overtuiging echt waar? Kan ik het ook anders zien? Wíl ik het anders zien? Je hebt namelijk altijd een keuze hoe je dingen wilt bekijken. De derde stap is: luisteren naar wat de emotie werkelijk vertelt. Emoties zijn in te delen in categorieën met allemaal een andere boodschap. Boosheid geeft bijvoorbeeld aan dat jij je door iets in de buitenwereld uit je evenwicht laat brengen. De boodschap van boosheid is dat je terug moet naar jezelf en mag gaan staan vóór in plaats van vechten tégen. Angst is een teken dat je de regie over je leven uit handen hebt gegeven aan iets of iemand in de buitenwereld. Deze emotie vertelt dat je verantwoordelijkheid moet nemen voor jezelf. Afkeer geeft aan dat je over je eigen grens gaat. Die laatste wordt vaak niet opgemerkt, terwijl afkeer juist een emotie is met een belangrijke boodschap: neem afstand en rust. Als je hiermee gaat oefenen, kunnen emoties gaan werken als een alarmbelletje. Zodra je er een voelt opkomen, kun je je realiseren: aha, ik heb een keus! Zo kun je jezelf bevrijden van destructieve overtuigingen en patronen, en er gezond gedrag voor in de plaats gaan zetten.”

Milde blik

Alle emoties hebben een functie, ook negatieve, zegt ook hoogleraar Positieve Psychologie Jan Auke Walburg. “In mijn ogen bestaan er geen negatieve emoties, alle emoties hebben een positieve kant. Neem bijvoorbeeld jaloezie. Daar kleeft een negatief waardeoordeel aan, maar het hoeft niet negatief te zijn. Stel: je partner besteedt wel heel veel aandacht aan iemand anders. Dan kan jaloezie een reëel signaal zijn. Het kan zinnig zijn om daar eens samen over te praten.

null Beeld

Een ander veelvoorkomend voorbeeld: de angst om niet goed genoeg te zijn op het werk. Die kan nuttig zijn omdat-ie je motiveert je best te doen. Maar als deze angst ervoor zorgt dat er niets meer uit je handen komt, sla je door. Of neem rouw. Verdriet is logisch na het overlijden van een dierbare. Maar wie zich jarenlang opsluit in die rouw, vergeet te leven.

Dat is zonde. Daar is het leven niet voor bestemd, het is de bedoeling dat we ons ontwikkelen. Het beste is het om negatieve emoties te accepteren als een noodzakelijk onderdeel van het leven. Je hoeft er niet bang voor te zijn. Druk ze niet weg als iets wat er niet zou mogen zijn. Maar pas wel op dat die emoties niet te ver gaan, zodat je verbitterd of teleurgesteld raakt en je gaat terugtrekken.”

Over het algemeen is het volgens Walburg belangrijk om mild en met compassie naar onszelf en onze emoties te kijken. “Wie minder hoge eisen aan zichzelf stelt en accepteert dat zo nu en dan falen erbij hoort, heeft een plezieriger leven. Er is geen mens die in de spiegel kijkt en denkt: ik ben helemaal goed, ik zie er top uit, ik doe het fantastisch. Iedereen heeft twijfels en aspecten die tegenvallen of zelfs problematisch zijn. Je kunt daar helemaal in duiken en het een probleem vinden, maar in het dagelijks leven kun je er beter met mildheid naar kijken. Gelukkig kunnen de meeste mensen dat.”

null Beeld

Wat kan ik met negatieve emoties doen?

Het is dus prima om negatieve emoties te signaleren, maar er kan nog meer mee. We kunnen ze analyseren en ons afvragen: waarom heb ik deze emotie, wat zit erachter, wat kan ik ermee? Dat laatste noemt Walburg de actiecomponent van een emotie. “Stel jezelf altijd de vraag: kan ik dit gevoel omzetten in iets goeds? Stel: je voelt je gefrustreerd. Waarom? Wat veroorzaak die frustratie? Misschien wordt er niet naar je geluisterd in vergaderingen of door je partner. Oké. Wat kun je daaraan doen? Misschien kun je duidelijker zijn, of stelliger. Als je dát doet, heeft de frustratie zin gehad.”

Net als Hellemans ziet Walburg de voordelen van negatieve emoties. “Je kunt jezelf drie vragen stellen bij zo’n emotie. Allereerst: wat ervaar ik precies? Angst bijvoorbeeld. Welke overtuiging zit daarachter? Dat kan zijn: ik moet perfect zijn. De tweede vraag is dan: klopt die overtuiging? Vaak is het antwoord op die tweede vraag: nee. Probeer dan eens met meer compassie naar jezelf te kijken.

Tot slot kun je jezelf de vraag stellen: wat kan ik doen om dit ten goede te keren? Dat is de actiecomponent. Soms is het antwoord op die vraag: met iemand gaan praten. Je uitspreken. Maar het kan ook een interne dialoog zijn, met als uitkomst het inzicht dat je te streng bent voor jezelf.

De oplossing zit dan in je gedachten. In dat geval kan positieve afleiding helpen. Ga simpelweg iets leuks doen, naar buiten, doe een mindfulness-oefening of bezoek een museum. In dat laatste geval kan het interessant zijn juist even stil te blijven staan bij een kunstwerk dat je lelijk vindt. Vraag je af: waarom vind ik dit kunstwerk lelijk en wat zegt dat over mij? Uitermate leerzaam.”

MEER LEZEN

✺ De emotionele mens Ad Vingerhoets, € 21,99 (Uitgeverij Ambo|Anthos)

✺ Mental fitness Linda Bolier, Merel Haverman en Jan Auke Walburg, € 24,95 (Uitgeverij Boom)

✺ Emotionele intelligentie voor dummies, Steven J. Stein, € 69,95 (BBNC Uitgevers)

✺ De emotie encyclopedie, Vera Helleman, € 36,95 (verahelleman.nl)

✺ EmotieCoaching, emoties.nl

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden