psychologie

Zo help je iemand die rouwt om het verlies van een dierbare

null Beeld borduurschuur
Beeld borduurschuur

Wanneer een dierbare overlijdt is het voor de omgeving niet altijd duidelijk hoe je met de nabestaanden moet omgaan. Want het verdriet is zo immens, hoe kun je daar iemand bij helpen? Stap één is om te luisteren.

Resi Lankesterborduurschuur
null Beeld

Alsof mijn huid eraf lag, zo voelde het na de dood van mijn moeder. Even naar de supermarkt was een enorme opgave: de liefdesliedjes die ze er draaiden deden fysiek pijn, ze sneden door mijn ziel.

Elk nummer met een ‘I love you’ of een ‘I miss you’ erin wekte tranen op die ik met veel moeite terugduwde. Tot ik weer thuis was. En eindelijk, uitgeput, in huilen kon uitbarsten. Mijn toenmalige vriend deed er alles aan om me te helpen. Hij kookte iets eetbaars van de onsamenhangende berg boodschappen die ik zonder nadenken snel in mijn mand had gegooid. Hij vertrok later naar zijn werk als ik ’s ochtends weer huilend wakker was geworden. Hij probeerde te begrijpen dat haar dood een extra klap was omdat mijn vader ook al niet meer leefde, al sinds 2001 niet. Maar hij kon het niet begrijpen. Hij had dit niet meegemaakt. Tekenend was dat hij me verbaasd aankeek toen ik een tirade afstak over die belachelijke liefdesliedjes-terreur in de supermarkt: “Draaien ze er muziek dan?”

null Beeld

Ik denk aan je

Dat gevoel van eenzaamheid, van niet echt begrepen worden, kent iedereen die in de rouw is. Schrijver Liesbeth Rasker maakte haar podcast Dag voor dag mede om die reden: om de groep niet-rouwenden te laten voelen, al is het maar een beetje, hoe ontzettend impactvol het is om iemand te verliezen. Zelf verloor ze op haar tiende haar moeder en daarna, in 2018, haar ‘neptante’ Renate Dorrestein, de beste vriendin van Liesbeths moeder. Tijdens dat rouwproces ontdekte Liesbeth dat er maar weinig over rouwen wordt gepraat. Zelfs niet tijdens een etentje met studievriendinnen. Rasker: “Niemand vroeg me ook maar íéts, terwijl Renate net dood was en haar overlijden volop in het nieuws was geweest. Ik voelde me enorm eenzaam. En boos: blijkbaar weegt het ongemak en de angst van de ander zwaarder dan mijn verdriet. Terwijl ik denk, als je bang bent om het verkeerde te zeggen, zeg dan: ‘Ik weet niet wat ik moet zeggen. Maar ik ben er voor je’. Of stuur een appje met alleen: ‘Veel liefs, ik denk aan je’. Alles is beter dan de dood maar te negeren. Alsof-ie niet bestaat. Mensen zijn als de dood voor de dood.”

null Beeld
null Beeld

Ongeschreven regels

In Dag voor dag komt ook journalist Gijs van der Sanden aan het woord; hij verloor op jonge leeftijd zijn beide ouders. In 2021 kwam zijn boek De dingen die je vergeet uit, over rouwen en zijn persoonlijke proces. In gesprek met Rasker komt ‘de blik van de rouwende’ ter sprake: een niet te verbergen kwetsbaarheid die je bij elkaar herkent en die je onderdeel maakt van een stilzwijgend verbond van rouwenden. Van een andere wereld, waar je ongevraagd nu bij hoort. Voor ‘rouwdoula’ Patty Duijn is die wereld haar werk. Ze was achttien toen haar vader onverwachts overleed. “Ik bleef heel rustig toen we het hoorden. De omgeving vond dat raar, begreep ik later. Toen ik na een paar dagen naar mijn vaste sporttraining wilde, kreeg ik de reactie: ‘Maar je vader is net dood!’ Ik besefte toen al dat ‘rouwen’ dus blijkbaar allerlei ongeschreven regels kent. Terwijl ik sporten zag als fijne uitlaatklep.”

App voor nabestaanden

Quirine Wissink en Pieter van der Oest maakten in 2020 de nabestaanden-app Dearly. Beiden ervoeren hoe eenzaam het kan voelen als je achterblijft na een overlijden.

Wissink ging online op zoek naar hulp. Zo kwam ze op het idee om een app te ontwikkelen die als rouwbuddy kan dienen. Van der Oest merkte na de dood van zijn vader dat de steun uit de omgeving al na een paar maanden afnam, terwijl zijn verdriet niet minder werd. Ook hij zag de voordelen van online praten met gelijkgestemden. Zo kwamen de twee samen tot de app Dearly. Wissink: “Met de app kun je contact zoeken met lotgenoten en coaches. Vooralsnog zijn de meeste gebruikers mannen en vrouwen tussen de 18 en 35 jaar die een dierbare zijn verloren en merken dat ze een beetje vastlopen. We zien dit platform als een veilige plek waar fysieke afstand en onbegrip geen rol spelen bij het praten over verlies en rouw. Zeker voor mensen die het lastig vinden om aan te kloppen bij de omgeving of niet snel professionele hulp zoeken, kan dit een laagdrempelige manier zijn om je verhaal te delen.” Dearly biedt binnenkort ook naasten de mogelijkheid zich aan te melden, zodat ze bekender raken met de belevings­wereld van degene in de rouw. getdearly.com

Duijn wil maar zeggen: rouwen is een heel individueel proces, waarbij je vooral goed mag luisteren naar wat jij nodig hebt. De omgeving kan daarbij helpen door degene in de rouw te laten voelen dat alles er mag zijn. “We hebben met elkaar de taak om er te zijn voor naasten die een verlies ervaren. Want je kunt als naaste niks aan de dood en aan het verdriet doen, maar je kunt wel steun en warmte bieden aan de achterblijver.”

Het bedrijf van Patty Duijn, dat draait om begeleiding bij leven en afscheid, heeft sinds 2014 al ruim vijftienhonderd mensen ondersteund. Wat haar opvalt, is het ‘ontwijkgedrag’ in de omgeving. “Naasten weten niet wat ze moeten zeggen en gaan je daarom uit de weg. Mensen luisteren niet, omdat ze vol zitten met tips, meningen of de herinneringen aan hun eigen verdriet.” Voor hen heeft Duijn een tip: laat ‘OMA’ thuis. OMA staat voor Oordelen, Meningen en Adviezen. Oordeel niet over wat de nabestaande voor keuzes maakt. Houd je mening even voor je (‘Ik vind het wel apart als je niet in het zwart naar de uitvaart gaat’) en wees terughoudend met ongevraagde adviezen (‘Ik zou niet zo snel weer aan het werk gaan’). “Luisteren, dat is het allerbelangrijkste. Laat degene in de rouw zich gehoord en daardoor gesteund voelen.”

null Beeld

“Huilen is een goed medicijn als je verdrietig bent”

Martin (56) verloor zijn dochter in 2016. Ze was toen 21. “Ik wil niet vertellen hoe mijn dochter is overleden. Dat is gebeurd. Het gaat mij erom hoeveel ze voor me heeft betekend en hoe ik aan haar terugdenk. Wat ik wel belangrijk vind om over te praten, is hoeveel vooroordelen er leven over rouw, zeker bij mannen. Ik weet nog hoe ik voor het eerst naar een bijeenkomst ging van OOK, Ouders Overleden Kind. Daar zat, tussen alle moeders, slechts één man. Hij kwam in de pauze naar me toe, opgelucht dat hij niet meer de enige man in de groep was. En hij vertelde een beetje beschaamd hoe hij tijdens de vorige bijeenkomst had gehuild. Daar feliciteerde ik hem mee: geweldig toch, zei ik. Huilen is een heel goed medicijn als je zo veel verdriet voelt. Maar veel mensen vinden het lastig. Ik heb zelf ook ervaren dat zodra je gaat huilen, mensen er alles aan doen om het te stoppen. Ik zou hen willen aanraden: help me juist om dit huilen in stand te houden. Want het ruimt zo ontzettend op. Ik denk aan het prachtige gedicht De Herberg van Rumi, waarin wordt beschreven hoe alle emoties welkom zijn. Zo is het. Laat iemand in de rouw vóelen en vul de ruimte niet op met je eigen ongemak, aannames of emoties.” oudersoverledenkind.nl

null Beeld
  1. Noteer de sterfdatum van de overledene op de verjaarskalender en stuur die dag een kaartje of een appje. Weet je niet wat te schrijven? Alleen een emoticon van een hartje of een kaart met ‘Veel liefs’ is meer dan genoeg. Of app een foto van een kaarsje dat je die dag brandt voor de overledene.
  2. Stuur de nabestaande iets anders dan de geijkte bos bloemen, want daar staat het hele huis misschien al mee vol. Denk aan troostrijke cadeaus als een flesje wijn, badolie, chocola of een mooie kaars.
  3. Een nabestaande wordt waarschijnlijk nooit meer ‘de oude’, zeker als het overlijden erg heftig of onverwacht was. ‘Ben je alweer een beetje de oude?’ is dus meestal niet de juiste vraag.
  4. Rouwdoula Patty Duijn: “Durf de naam van de overledene te noemen, praat er niet omheen. En durf ook te benoemen wat er is gebeurd of ernaar te vragen. Het verdriet ís er al, dat wordt niet minder door eromheen te draaien of erover te zwijgen. Dat maakt het alleen maar eenzamer en dus zwaarder.”
  5. Schrijver Gijs van der Sanden: “Na het overlijden van mijn ouders kreeg ik van iemand de vraag hoe het met míj ging – los van het enorme verdriet dat ik voelde. Ik besefte dat er ook nog een ‘ik’ mocht zijn die losstond van wat er was gebeurd, een deel dat niet dood was. Dat gaf ruimte.”
  6. Schrijver Resi Lankester: “Open vragen zijn het moeilijkst om te stellen, maar probeer het toch. Na de zelfdoding van mijn vader vond ik reacties als: ‘Wat vreselijk’ of ‘Was je vader depressief?’ niet fijn. Alsof ik al in een bepaalde hoek werd gemanoeuvreerd. Probeer dus te vragen ‘Hoe voel je je?’ of ‘Wat is er gebeurd?’”
  7. Podcastmaker Liesbeth Rasker: “Neem een rouwende werk uit handen. App: ‘Ik breng zo even wat eten’. Of: ‘Morgen kom ik je even halen voor een wandeling’. Stel je maar voor dat de rouwende zich voelt als iemand die net thuis is na een bevalling. Uitgeput en overmand. Maar dan zonder die gelukshormonen.”

In stapjes

Wat rouw eigenlijk is of hoe het hoort te verlopen, daar is Duijn niet zo mee bezig. Volgens Geert Smid, bijzonder hoogleraar psychotrauma, verlies en rouw na rampen en geweld, kun je rouw definiëren als de sterke emotionele reactie waarmee het verlies van een dierbare gepaard gaat. Gevoelens als gemis, verlangens en verdriet. Maar ook schuldgevoelens en boosheid: emotionele pijn. Als rouw je op den duur in de weg gaat zitten, kun je spreken van traumatische rouw.

De vraag is hoe haalbaar het is om iets ingewikkelds als rouw te willen duiden. Zo is er door de bekende psychiater Elisabeth Kübler-Ross ooit beschreven hoe rouw vijf stadia kent: ontkenning, woede, marchanderen, depressie en aanvaarding. Patty Duijn zet daar vraagtekens bij. “Ik geloof niet zo in die fases. Emoties lopen door elkaar en wisselen elkaar vaak in sneltreinvaart af. Soms komen bepaalde gevoelens pas na jaren opzetten, of helemaal niet. ‘Aanvaarding’ bijvoorbeeld: ik vind het zelf nog steeds belachelijk dat mijn vader dood is. Ik weet dat het zo is, ik heb alles rondom zijn dood toegelaten en omarmd, maar aanváárden? Nee, kom zeg!”

null Beeld

Beter dan focussen op die stadia, vindt Duijn, is dag voor dag opnieuw zien wat er nodig is aan aandacht: voor jezelf en voor de overledene. En van de omgeving. Dag voor dag: niet voor niets noemde Liesbeth haar podcast zo. Rouwen gaat in stapjes, elke dag opnieuw een kant op – soms onvoorspelbaar, soms wekenlang hetzelfde. Aan rouwenden de taak om het verdriet er te laten zijn, erover te praten en om troost te durven vragen. En voor de omgeving, voor iedereen die nog geen diepe rouw heeft gevoeld, de opdracht om te erkennen hoe zwaar het is. En hoe onlosmakelijk het hoort bij het leven, bij letterlijk ieders leven. Rasker experimenteerde ooit met het benoemen van het proces waarin ze zat, net zo goed als een vrouw na een geboorte kan vertellen dat ze het zwaar heeft. “Toen iemand me vroeg hoe het ging, antwoordde ik: ‘Ik ben aan het rouwen.’ Maar dat werkte averechts, het leidde tot verwarring en een verbaasde blik. Zo van: maar wat doe je hier dan? Alsof je als rouwende de hele dag onder een dekbed hoort te liggen en niet gewoon over straat kunt lopen. Het geeft aan dat rouw en dood nog steeds geen vanzelfsprekend onderdeel zijn van het leven.”

Lezen, kijken, luisteren

Podcast

• Dag voor dag, Liesbeth Rasker

Boeken

• De dingen die je vergeet, Gijs van der Sanden

• Na de val, zoektocht van een achterblijver, Resi Lankester over nabestaanden na zelfdoding

• Rouwdoula, Patty Duijn, rouwdoula.nl

• Helpen bij verlies en verdriet, van psycholoog en rouwspecialist Manu Keirse over rouw & levenslessen, Elisabeth Kübler-Ross & David Kessler

Docu

• Waarom bleef je niet voor mij, Milou Gevers, over jonge kinderen na de zelfmoord van een ouder

Tekst Resi Lankester Borduurwerk @borduurschuur

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden