Joegoslavië Beeld Getty Images/Westend61
JoegoslaviëBeeld Getty Images/Westend61

PREMIUM

30 jaar na de oorlog in Joegoslavië keerde Iva terug: “Hoe heeft het kunnen gebeuren dat vrienden elkaars vijanden werden?”

Voor de BNNVARA documentaire De Tranen van Tito werd traumapsycholoog Iva Bicanic (49) gevraagd om terug te keren naar de landen van voormalig Joegoslavië, het land waar haar ouders vandaan komen en waar ze zelf een sterke binding mee heeft. “Ik ontdekte dat mijn vakantievriendje vijf jaar in de frontlinie gevochten heeft.”

Laura van der MeerGetty Images/Westend61

“Ik was 19 toen de oorlog in Joegoslavië uitbrak, het land waar mijn ouders zijn geboren en waar ik elke zomer zes weken lang de tijd van mijn leven had met mijn familie. Ik ben tweetalig opgevoed, het was echt mijn tweede thuisland. Ik wilde er later wonen en werken, ik had er op mijn 16e mijn vakantievriendje ontmoet met wie ik nog regelmatig belde en veel brieven schreef. Het contrast van onze levens kon een paar jaar later niet groter zijn.

Ik was net aan een studie geneeskunde begonnen en woonde op kamers; hij vocht met zijn vrienden in het leger om zijn stad Vukovar te verdedigen. Een gevecht van leven of dood. Mijn ouders zaten dagelijks vol ongeloof voor de tv naar het nieuws te kijken en kochten werkelijk alle kranten om te snappen wat er in Joegoslavië gebeurde.

Als ik in de weekenden thuiskwam, zag ik hun machteloze blik. Een deel van onze familie woonde aan de frontlinie en ze moesten regelmatig de kelder invluchten als het luchtalarm afging. Wat gebeurde hier? En hoe kon het dat mijn vaders vrienden opeens elkaars vijanden werden? Dat mijn vriendje door zijn eigen buurman werd beschoten?

Overlevingsdrang

Als begin twintiger ben ik er destijds heen geweest om met andere vrijwilligers de kinderen in de vluchtelingenkampen een fijne tijd te geven en ze af te leiden van hun dagelijkse ellende. Veel ouders zaten verdwaasd voor zich uit te staren, te roken of te drinken. Ik zag de apathische blik in hun ogen.

Maar ik zag ook de vitaliteit van de kinderen. Daarvan was ik zo onder de indruk! Ik voelde me met hen verbonden en wilde mijn eigen machteloosheid oplossen door veel voor hen te doen. Daar leerde ik dat er zo veel veerkracht in mensen zit. Ze zijn bedreigd, vernederd, uit hun huis gezet, verwond, dierbaren zijn vermoord, maar zij hebben het overleefd en proberen er weer wat van te maken. Verjaardagen worden gevierd, kindertjes worden geboren, het leven gaat door.

Vaak denken mensen: ‘Ach, dit is allemaal zo ver weg van Nederland, dat gebeurt in de Balkan, dat is een achtergesteld gebied.’ Dat is het niet. Dit soort situaties zijn geen ver-van-je-bed-show. Dit gebeurt in Europa en het zijn lessen waar we allemaal lering uit kunnen trekken.

Onwetendheid

In de vluchtelingenkampen is bij mij het zaadje geplant om te gaan werken als traumapsycholoog. Door wat ik hier had gezien, maar ook wat ik van huis uit had meegekregen, is mijn instelling: hoe turbulent een leven ook is, wees niet bang. Blijf geloven dat de dingen die moeilijk zijn, weer voorbijgaan. Niks blijft, zowel de fijne als de nare periodes. De overlevingsdrive haal je niet zomaar uit mensen. Ook na een oorlog niet.

Toen ik werd opgebeld met de vraag of ik iemand ken die voor BNNVARA de serie ‘De Tranen van Tito’ kon presenteren over het leven in de landen van ex-Joegoslavië, twijfelde ik geen seconde en sprak ik uit dat ik dat graag zelf zou willen doen. Een intensieve periode van voorbereiding en research met een heel team volgde. Vervolgens nam ik een sabbatical en pakte mijn koffer. Het voelde alsof ik weer op vakantie ging. In de eerste aflevering zie je me in korte broeken lopen en gympies, met een tred van ‘hier ben ik vertrouwd en thuis’. Totdat ik er gaandeweg achter kwam dat er ook bij mij veel onwetendheid was over het echte Joegoslavië en hoe de mensen er nu aan toe zijn.

Oorlogstrauma

Door de gesprekken die ik met mensen had, ontdekte ik dat het beleid van Tito niet alleen maar goed en aardig was. Zijn motto was: we zijn één Joegoslaaf en zo dien je je te gedragen. Echte vrijheid van meningsuiting was er niet. Andere denkbeelden konden je in de gevangenis doen belanden. Dat beeld hadden mijn ouders voor mij verborgen gehouden, om me een zorgeloze tijd te geven. Toen ik erachter kwam hoe het zat, voelde ik me een soort vakantie-Joegoslaaf. Zo liep ik er ook bij, in mijn korte broek. Ik ben direct een kledingwinkel ingegaan om een serieuzere outfit aan te schaffen.

Tijdens de reis kwam ik ook in landen waar ik nog nooit geweest was, zoals Bosnië-Herzegovina, Kosovo, Servië, Noord-Macedonië. Daar zag en hoorde ik het trauma van mannen die in de oorlog gevochten hadden en die nu nog ’s nachts uren wakker lagen, nachtmerries hadden en in hun slaap soms zelfs hun vrouw van zich afsloegen of zowat wurgden! Er waren mensen die suïcidaal zijn, met een pistool onder hun kussen slapen en die toch ergens de kracht vandaan halen om weer de dag door te komen.

Ik kon die verhalen niet alleen maar aanhoren, ik wilde ook iets doen. Ik ben niet aan deze documentaire begonnen met het idee om onderweg traumatherapie te geven, maar deed het toch. Met EMDR-therapie (Eye Movement Desensitization and Reprocessing, therapie bedoeld voor mensen met een trauma, red.) kun je in korte tijd de ergste lading eraf halen en dat gebeurde ook.

Warmte en gastvrijheid

Eén van de bijzondere gebeurtenissen tijdens deze reizen was dat ik mijn vakantievriendje terugvond. Mijn romantische beeld van destijds is ingewisseld door een realistisch beeld. Als zestienjarige had ik het gevoel van ‘de wereld is van mij’. Echt leed kende ik niet. Zijn leven liep anders. Vijf jaar lang heeft hij gevochten aan de frontlinie. Vrienden van hem zijn tijdens de oorlog vermoord en ook zijn vader is hij verloren. Toen ik hem terugzag, zag ik een man die zichtbaar geraakt is door de oorlog.

Ook bezocht ik oude kameraden van mijn vader die hij in zijn diensttijd leerde kennen. Natuurlijk kwam ik soms argwaan en wantrouwen tegen. ‘Die tijd is voorbij, Joegoslavië is er niet meer en de vriendschappen van toen ook niet meer’, kreeg ik dan te horen. Dan liet ik het vriendenboekje zien dat mijn vader had gekregen van de jongens met wie hij in militaire dienst had gezeten. Ze herinnerden zich hem gelijk! Mijn vader leeft niet meer, maar wat zou hij dit mooi en bijzonder gevonden hebben dat de dierbare gevoelens toch altijd gebleven zijn. In hun hart zijn het kameraden gebleven.

Ook al hebben deze mensen het zwaar vanwege de vaak slechte economische omstandigheden in hun land: ik stuitte vooral op warmte en gastvrijheid. Van tevoren was ik best bang dat mensen mij boos of agressief zouden bejegenen. Dat is nooit gebeurd.

Kameraden voor het leven

Tijdens het filmen hebben de cameraman, geluidsman en de regisseur mij aan de hand genomen omdat ik echt een groentje was. Zij waren het die tegen me zeiden dat die korte broek echt niet kon, dat ik niet pal voor de camera moest gaan staan en dat ik eens op tijd moest gaan slapen omdat ik om zeven uur ’s ochtends weer klaar moest staan. Ik heb al onze belevenissen opgeslurpt. In onze auto was het een soort Joegoslavië in het klein: die mannen spraken een vaktaal die ik niet begreep, maar we waren er voor elkaar om dit project te maken.

Op de allerlaatste filmdag gaven Finbarr (regisseur), Jackó (cameraman) en Joris (geluidsman) me een mini vriendenboekje, zoals mijn vader destijds van zijn vrienden uit zijn dienstperiode had gekregen. Daarin hadden ze beschreven hoe ik bij hun huis kon komen als ik ze nog eens wil opzoeken, precies zoals mijn vaders vrienden hun huizen ook hadden aangeduid met een uitgebreide omschrijving. Dat was voor mij zo’n mooi gebaar! Dit is waar het voor mij om gaat: nieuwe dingen ervaren, verbinden met mensen en kameraden maken voor het leven.”

De Tranen van Tito is vanaf zondag 19 december om 20.20 uur te zien bij BNNVARA op NPO 2.

Interview: Laura van der Meer

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden