PREMIUMZo werkt het moederbrein

Als je moeder wordt, verandert je brein voorgoed (ja, óók bij hem)

null Beeld Dewie Drolenga
Beeld Dewie Drolenga

De natuur heeft het prachtig geregeld: zodra een vrouw zwanger wordt, komen haar hersenen in de zorg-modus. Maar ook mannen die voor hun baby zorgen krijgen een heus moederbrein. Wel zo eerlijk. En het is nog goed voor de relatie ook.

Francisca KramerDewie Drolenga

Als zesjarige mocht ik in het nieuw uitgedeelde lesboekje mijn naam schrijven en daaronder de belangrijke regel aanvullen: ‘Later word ik…’ Daar hoefde ik niet lang over na te denken: ‘moeder’. Mijn oudste zus ging kort daarna op kamers en schreef in haar brieven aan mij: ‘Weet je al wat je later wilt worden? Piloot misschien? Of chirurg?’ Voor mij was dat ondénkbaar.

Inmiddels ben ik vijftig. Geen piloot en zeker geen chirurg. Maar ik ben wel journalist, psycholoog en al achttien jaar moeder. Hoe truttig mijn feministische kant dat vroeger ook zou hebben gevonden: het moederschap heeft verreweg de grootste invloed op mijn leven gehad.

Volgens wetenschapsjournalist Melissa Hogenboom is dat niet zo gek. Het moederschap is misschien wel de grootste verandering die we als vrouw doormaken, schrijft ze in haar boek Moederbrein, fysiek, emotioneel en op het niveau van identiteit. Omdat vrouwenonderwerpen lang het ondergeschoven kindje waren in de door mannen gedomineerde wetenschapswereld, is er nog weinig onderzoek gedaan naar deze veranderingen. Uit de onderzoeken die wel zijn gedaan, blijkt hóe groot de veranderingen precies zijn en op hoeveel verschillende vlakken die plaatsvinden. Het is belangrijk deze veranderingen te begrijpen, om de overgang naar het moederschap soepel(er) te laten verlopen, aldus Hogenboom. Niet alleen voor vrouwen, maar voor de hele maatschappij.

null Beeld

Weg identiteit

Nu mijn oudste achttien is, kan ik het rustig zeggen. Niets is vergelijkbaar met moeder worden. Natuurlijk, zwanger zijn, baren en borstvoeding geven is een enorme ervaring, maar het moederschap kaapt je volledige identiteit. Van een vrouw die de hele wereld over reisde en behoorlijk rusteloos door het leven ging, veranderde ik in iemand die aan huis en haard gekluisterd was, omdat er een volledig afhankelijk wezen in mijn schoot was geworpen. Vanaf dat moment draaide alles om onze zoon – en later ook om zijn zusje. Zij komen eerst en pas als het met hen goed gaat, gaat het ook goed met mij. Zo simpel is. Hoewel de beleving en aanpak van het moederschap grotendeels cultureel bepaald is, is er een belangrijke lichamelijke factor die maakt dat je na het krijgen van kinderen écht verandert. Moeder worden heeft namelijk een enorme invloed op de hersenen, zo blijkt uit onderzoek van onder andere de Universiteit Leiden. Zo groot, dat met slechts één scan is vast te stellen of een vrouw zwanger is geweest. De hoeveelheid grijze stof blijkt bijvoorbeeld af te nemen. Verklaart dat misschien de vergeetachtigheid tijdens de zwangerschap? Niet helemaal. In de zwangerschap wordt behoorlijk gesnoeid in de synapsen, de ontvangers en doorgevers van stofjes naar verschillende hersendelen. De delen van ons brein die niet direct nodig zijn, worden min of meer afgesloten, zodat de focus kan komen te liggen op delen die belangrijk zijn voor de hechting tussen moeder en kind. Minder grijze stof betekent een beter vermogen tot hechting. Ook de nucleus accumbens, het deel dat reageert als de moeder naar de baby kijkt, wordt actiever. Allemaal processen die vrouwen erop voorbereiden hun baby een zo goed mogelijke start te geven.

Bizarre ontdekking

Voilà! Zie je wel dat moeders beter voor baby’s kunnen zorgen dan vaders? Helaas voor de voorstanders van dit model: dat is niet waar. Ook bij zorgende vaders blijken de hersenen te veranderen vanaf het moment dat zij voor een baby gaan zorgen: oxytocine (het knuffelhormoon) piekt en de amygdala (het deel dat te maken heeft met emotieverwerking) wordt actiever. Het gaat er dus om wie de belangrijkste verzorger is, want deze veranderingen zijn niet zichtbaar bij heterovaders met een vrouw die het kind heeft gebaard.

Verandert het brein ook weer terug naar de fabrieksinstellingen nadat de baby eruit is? Nee, de veranderingen zijn hoogstwaarschijnlijk permanent. Uit onderzoek onder vrouwen zes jaar na de bevalling van hun kind, blijkt dat het brein nog steeds in de post-zwangerschapsstand staat. Alsof dat nog niet genoeg is, blijkt er nog veel meer gaande in de krochten van onze hersens. Bij sectie op overleden vrouwen werd een bizarre ontdekking gedaan: een aantal van deze vrouwen bleek mannelijk DNA te hebben. Deze vrouwen waren allemaal zwanger geweest van een zoon. Dit intrigerende gegeven was natuurlijk aanleiding voor verder onderzoek. Ontdekt werd dat vanaf het moment van zwangerschap de cellen van de baby de bloedsomloop van de moeder in cirkelen en weer terug (ook die van dochters). Dit proces heet foetaal moedermicrochimerisme. De cellen van het kind blijven voor altijd in de moeder aanwezig, zelfs als de zwangerschap niet voldragen is. Onze baby’s laten dus voorgoed een stempel achter op ons weefsel, ons hart, onze botten, hersens en huid. Zou dit proces van microchimerisme de reden zijn dat je als moeder soms intuïtief dingen aanvoelt van je kind?

null Beeld

Afschuwelijke droom

Op de eerste middag van onze vakantie met een groep vrienden zaten we uitgelaten te borrelen aan de rand van het zwembad. De kleintjes speelden om ons heen. Opeens zag ik mijn man vanaf de heuvel naar ons toe rennen: “Ties ligt in het water”, schreeuwde hij. Achter mijn rug was onze vierjarige te water geraakt en niemand had het opgemerkt. Hij lag al bijna op de bodem. Alles bij elkaar had dit misschien tien seconden geduurd, maar de gedachte aan hoe dit had kunnen aflopen, houdt me vijftien jaar later nog steeds weleens uit mijn slaap. De volgende dag belde mijn moeder. Ze had zo naar gedroomd: Ties was verdronken in de singel voor hun huis. Hij had haar geroepen. Ze was er zo van overtuigd, dat ze midden in de nacht was opgestaan om uit het raam te kijken of ze hem kon zien. Zouden mijn cellen in haar gecommuniceerd hebben met haar cellen in mij en zo in haar een alarm hebben aangezet? Hoe het ook zij, ‘Microchimerisme toont aan dat de diepste essentie van onze kinderen doordringt in gebieden die ons maken tot wie we zijn: ons brein. We zijn dus niet alleen een product van onze ouders, maar ook van onze kinderen!’, schrijft Melissa Hogenboom. Ook de cellen van onze oudere broertjes en zusjes blijken door dit proces van microchimerisme voor altijd in ons aanwezig te zijn.

Schuldgevoel

Als vrouwen zouden stilstaan bij de enorme fysieke veranderingen die we tijdens een zwangerschap doormaken en de impact die zwangerschap op onze hersenen heeft, is het op z’n zachtst gezegd vreemd om bij zwangerschap gewoon maar door te gaan alsof er niks aan de hand is, stelt Melissa Hogenboom. “Als vrouwen deze ingrijpende veranderingen beter begrijpen, kunnen ze beter voor zichzelf zorgen én zich minder laten leiden door schuldgevoel. Want schuldgevoel lijkt wel onlosmakelijk verbonden met het moederschap.”

Herkenbaar. Toen de kinderen nog klein waren, liet ik ze een paar keer per jaar een dag of vier achter bij hun vader in het vertrouwen dat hij het prima zou redden. Toen ik dit tijdens een persreis aan een van de medejournalisten vertelde, was zijn reactie veelzeggend: “Dus nadat hij uit zijn werk komt, haalt hij de kinderen op, kookt, stopt hij ze in bad en daarna in bed?” Hij viel nog net niet flauw. Bij thuiskomst merkte zowel mijn moeder als mijn schoonmoeder op dat het vast erg zwaar moest zijn geweest voor hun (schoon)zoon, iets wat ze niet over mij zeiden als mijn man een week was gaan skiën. Langzaam maar zeker bekroop me toch een soort schuldgevoel. Een moeder hoort er altijd te zijn voor haar kinderen…

Hogenboom vertelt in haar boek hoe ze haar eigen zwangerschap (in 2016!) zo lang mogelijk verborgen hield uit angst dat ze minder serieus genomen zou worden. Toen ze de bekende bioloog Sir David Attenborough moest interviewen voor tv en erg nerveus was, liet een collega vallen dat ze zwanger was, waarop Attenborough haar baas liet weten dat hij zuinig op haar moest zijn vanwege haar goede interviewkwaliteiten. Een hoogtepunt in haar carrière, noemt ze het.

null Beeld

Zorgende vaders

De schrijfster is geen uitzondering. Onderzoek uit 2016 onder hoogopgeleide, ambitieuze vrouwen toont aan dat zij het idee hebben dat hun zwangere identiteit onverenigbaar is met hun werkidentiteit. De zwangerschap wordt daarom zo lang mogelijk verborgen en deze vrouwen hebben het gevoel te moeten kiezen tussen werk en gezin. Dit zorgt voor veel stress. Mannen lijken daar veel minder last van te hebben. Vrouwen zíjn moeder, vaders dóen het vaderschap, lijkt het wel.

Hogenboom benadrukt hoe belangrijk het is dat vaders vanaf het begin zelfstandig tijd met de baby doorbrengen zodat de hersenveranderingen ook bij vaders optreedt (zoals bij zorgende vaders). Mede daarom is ouderschapsverlof zo belangrijk, stelt ze. In Zweden is dat met zestien weken het beste geregeld, waarvan drie maanden door zowel vaders als moeders móeten worden gebruikt, vanuit het principe use it or lose it. Vaders die ouderschapsverlof opnemen zijn hierdoor in Zweden veel meer geaccepteerd. Behalve dat deze mannen een eigen band met de baby opbouwen, blijken ze ook later meer zorgtaken op zich te nemen en, ook interessant, de relatietevredenheid van beide partners is hoger. Ditzelfde effect is ook in Canada gevonden. Nadat er het ouderschapsverlof werd uitgebreid voor vaders, nam het aantal scheidingen significant af. In Zweden bleek ook nog eens dat ouderschapsverlof gunstig uitpakte voor de verdiensten van de vrouw: voor elke maand ouderschapsverlof dat de vader opnam, verdiende de vrouw zeven procent meer salaris!

Tijd voor jezelf

In ons eigen land kunnen we hier nog een puntje aan zuigen. Tot 2019 kregen Nederlandse vaders slechts drie dagen verlof, daarna werden dat er vijf, maar die moesten dan wel in de eerste vier weken na de geboorte worden opgenomen. Sinds juli 2020 krijgen vaders vijf weken ouderschapsverlof, die moeten worden opgenomen voor de baby zes weken oud is. Vanaf augustus 2022 worden deze regels weer aangepast.

Al met al is het dus zaak om ervoor te zorgen dat je geregeld tijd voor jezelf neemt, zowel tijdens de zwangerschap als daarna. De baby alleen achterlaten bij papa heeft alleen maar voordelen. Voor nieuwbakken moeders om tot rust te komen en voor de kersverse vaders om zelf een band met de baby op te bouwen, zijn hersens in de verzorgstand te krijgen en meteen een bijdrage te leveren aan het huishouden. Had ik dat maar eerder geweten.

null Beeld

Negatieve gevolgen

Een postnatale depressie komt veel voor, maar wordt helaas lang niet altijd onderkend. Dat is gevaarlijk, want onbehandelde depressie bij moeders heeft negatieve gevolgen voor de hechting. Zo laat onderzoek zien dat de hersengebieden waar emoties worden verwerkt, minder actief zijn bij depressieve moeders. Daardoor kunnen zij minder goed op hun baby reageren en dat heeft weer invloed op de ontwikkeling van de amygdala (emotieverwerking) bij de baby. Kinderen van depressieve moeders blijken later minder goed in staat hun emoties te reguleren.

Moederschap en social media

Maar liefst 98% van de moeders plaatst foto’s van hun baby online, zo blijkt uit onderzoek uit 2016/2017. Van deze groep heeft 80% hun baby zelfs in hun profielfoto. En hoe vaker op Facebook, hoe meer zorgen over hoe ze werden beoordeeld als moeder. Veel vrouwen zijn dus op zoek naar bevestiging van buitenaf dat ze goede moeders zijn. Ook is er een verband met perfectionisme: hoe perfectionistischer, hoe meer berichten er worden gepost. Niet goed voor de baby, want ouders die veel met hun telefoon bezig zijn in het bijzijn van hun baby, hebben een negatief effect op het leer-vermogen. De telefoon verstoort de interactie.

null Beeld

Cellen van zonen

Onderzoekster Lee Nelson ontdekte tijdens een studie bij borstkanker-patiënten dat bij gezonde vrouwen meer mannelijk foetaal DNA te vinden was dan bij vrouwen met borstkanker. Ook bij onderzoek naar alzheimer bleek dit mannelijk DNA vaker voor te komen in de niet-aangetaste hersendelen. Onze zoons beschermen ons dus tegen bepaalde vormen van kanker.

Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden