PREMIUM9 levenslessen uit Afrika

Deze levenslessen leerde columnist Wieke van haar tijd in Zambia

null Beeld

Libelle-columnist Wieke Biesheuvel woonde jarenlang in Zambia en bezocht negentien Afrikaanse landen. Deze negen levenslessen nam ze mee.

Wieke Biesheuvel
null Beeld

Geduld is een schone zaak

Neem extra geduld mee en de liefhebbende bloedverwant van geduld is tijd. Zonder elkaar kunnen ze niet. Ook al krijg je op een busstation de garantie dat de bus ‘very soon’ vertrekt, hij komt pas in beweging als hij stampvol is. Er gaat vee en huisraad mee. Ik kreeg ooit een kakelende kip op schoot, met samengebonden poten, omdat de moeder, Martha heette ze, naast mij haar kind de borst gaf. De kip poepte op mijn broek, de baby plaste Martha onder, dus na elf uur in die Keniaanse bus stonken we allebei. Toen we rond middernacht bij het busstation aankwamen, was het enige hotel dicht. “Kom maar bij mij slapen”, zei Martha. En zo liep ik met haar, de baby en de kip naar hun tweekamerwoning. Ik kreeg een juten zak om op te liggen, naast een paar oudere kinderen en een oma. En die kip, voor wie het morgen haar laatste dag zou zijn, sliep ook bij ons. Ik mocht niet weg voor ik een bak pap met vellen had opgeslurpt. Zo lief en zo gastvrij.

null Beeld
null Beeld

Wees wat minder direct

Zomaar met de deur in huis vallen als je bijvoorbeeld de weg vraagt, is onbeleefd. Laat je Nederlandse directheid thuis. Begin elk gesprek altijd met een glimlach en “How are you and how is your family?” in het Engels, Frans of in de plaatselijke taal (dit is snel ter plekke geleerd en de bevolking vertelt het je graag). Ik werd meteen op mijn plaats gezet toen ik vroeg: “Where is mister X today, he is very late.” Een wat bezeerde blik, gevolgd door: “How are you today madam, everyone healthy in your family?”

null Beeld

Deel je rijkdom, maar heb een plan

In elk Afrikaans land wordt geregeld om geld gevraagd. Men ziet een westerling en denkt: ha! Dáár is mijn pot met goud en nooit geschoten is altijd mis. Probeer je te verplaatsen in degene die het vraagt, ook al irriteert het je. Toch: geef nooit zomaar geld. Bij georganiseerde reizen worden wel trips naar een school of ziekenhuis aangeboden. Vaak horen daar lokale projecten bij die je kunt steunen. Dat is beter dan twintig kinderen een pen geven, terwijl de volgende tachtig, die onmiddellijk uit het niets zullen toestormen, het nakijken hebben, zoals mij in Zambia nog overkwam. Ik krijg vaak genoeg de vraag: “Kun je me helpen met een opleiding? Een zaak opzetten?” “Kom eerst met een uitgewerkt plan”, zeg ik altijd. Vaak komt er dan geen plan. Komt dat er wel, bespreek dan samen de aanpak. Deel geen van thuis meegebrachte kleding uit. Dat is broodroof voor de plaatselijke kleermakers. Soms zul je iemand tegenkomen die zo diep in de narigheid zit dat je voor je gevoel móet helpen. Volg dan gerust dat gevoel.

null Beeld
  1. Buurkinderen van om de hoek.
  2. “Ik lik even mijn poot.”
  3. Tweedehands kleren uit het Westen.
null Beeld

Boos worden is nutteloos

Word niet boos als er dingen tegenzitten, zoals ‘Wij dachten dat u morgen kwam, de kamer is nog bezet’. Of de was is niet gedaan omdat er geen water was. De boosheid van de westerse mens valt in elk Afrikaans land verkeerd. Vraag, vooral lachend, hoe zij de oplossing voor zich zien en je komt er altijd samen uit. Ooit wilde ik in Burkina Faso een kopje koffie. Geen stroom! Toen ik die koffie allang uit mijn hoofd had gezet, kwam de ober, voorzichtig peddelend, op de fiets aanzetten met één hand aan zijn stuur en in de andere een beker koffie. Die had hij bij zijn moeder gehaald, die op het vuurtje thuis oploskoffie had geregeld. Dat blije hoofd vergeet ik nooit. De gemiddelde Afrikaan wil alles voor je doen, mits het mogelijk is.
In het verlengde van niet boos worden, ligt ook dit: nooit iemand afzeiken in het bijzijn van anderen. Neem de persoon van wie je iets gedaan wil krijgen apart en vertel beleefd hoe je een en ander graag anders zou zien. Word niet boos als je een bekeuring krijgt. Die zijn vaak onterecht, bijvoorbeeld omdat je een gele streep negeert terwijl die nauwelijks te zien is. De politie verdient niet veel en creatief bijbeunen hoort er in veel landen bij. Het zijn meestal bedragen die je de kop niet kosten en met wat pingelen, geeft een aardige agent je vaak nog korting ook. Loopt het tegen één uur ’s middags, dan heb je mazzel, want dan is het lunchtijd en die is heilig. Een altijd lange discussie over de oneerlijke bekeuring wordt geheid abrupt afgebroken met: “Geef me uw telefoonnummer! Morgen bel ik u op, en wee uw gebeente als u niet opneemt!” Je hoort nooit meer wat.

null Beeld
null Beeld
  1. Karmijnrode bijeneters op een kluitje.
  2. Alice en Cynthia, Mpoto.
  3. Wasteilen te koop.
null Beeld

Niemand zit te wachten op jouw opvattingen

Bijna iedereen is gelovig. Ik vertelde meestal dat ik niet naar de kerk ga, maar wel protestants ben opgevoed. Want dat je nergens in zou geloven, wil er bij een Afrikaan absoluut niet in. God en Allah doorbloeden het dagelijks bestaan. Als ik bij Zambiaanse vrienden thuis at, werd er altijd gebeden. Met rode konen denk ik terug aan het ogenblik dat vriend Benson vroeg of ik wilde voorgaan in gebed! Ik? Dat valt niet mee, als je al zestig jaar geen gebed meer omhoog hebt gestuurd. Het ene land is wat verder met opvattingen over, bijvoorbeeld, de LHBTI-gemeenschap dan het andere, maar vaak zul je merken dat liefde tussen mensen van hetzelfde geslacht als een doodzonde wordt beschouwd. Omdat dit in de Bijbel staat, roepen de dominees, priesters en imams dan. Er is veel verborgen leed, want mensen met homofiele of lesbische gevoelens horen te trouwen en kinderen te krijgen. Dan verdwijnt die gekkigheid vanzelf, zo denkt men. Ik opper weleens voorzichtig dat bij ons homo’s kunnen uitkomen voor wat ze voor elkaar voelen zonder in de gevangenis te belanden. “Dan moeten jullie maar veel voor ze bidden!” is een gangbaar antwoord. Er is nog een lange weg te gaan en op onze moderne opvattingen zit niemand te wachten, want ze kunnen er (nog) niets mee. Dat komt wel. In de grote steden is die verandering al een beetje zichtbaar.

null Beeld
null Beeld

Ouderen zijn van onschatbare waarde

Als een Afrikaanse vrouw bejaard is, wordt de vraag: ‘Wat doen we met oma’ niet gesteld. Oma’s voeden de kleinkinderen op omdat de ouders werken en ze wonen bij hun kinderen in huis of er vlakbij. Mijn wijze, stokoude vriendin Nkhalilamo liep krom van de osteoporose, zag bijna niets meer, kon niet lezen en schrijven, maar ze was de vraagbaak voor jonge meisjes uit een dorp waar ik veel kwam. Ze vroegen haar raad over intieme zaken als voortplanting en wat je zou kunnen doen om zwangerschappen te voorkomen. Vorig jaar overleed ze en met haar verdwenen oeroude wijsheden, zoals: ‘Wacht nou op een degelijke man en laat de knul die van alle wallen eet lopen’. Jongeren luisteren naar ouderen, omdat zij nu eenmaal langer op aarde zijn en dus veel meer weten.

null Beeld
null Beeld

‘Hé witte!’ is niet racistisch

Je zult vaak worden nageroepen met: “Mzungu!” Dit betekent ‘witte’. Er wordt niets kwaads mee bedoeld en racistisch is het al helemaal niet. Ik moest ooit stoppen langs de weg, toen ik op stap was met mijn waterpompteam. Er stond een opa met een peuter op de arm. Ik deed het raampje open en vroeg: “U wilt zeker meerijden?”Nee, hij wilde zijn kleinzoon een wit mens laten zien, want er was al jaren geen wit mens in dat dorp geweest. En nu reed ik daar; wat een buitenkansje!
“Kijk, dit is nou een mzungu!” Het arme joch brulde van de schrik. We gaven hem een banaan en toen was het verdriet over.

null Beeld
  1. Nkhalilamo bij haar huisje in aanbouw.
  2. Gifty, uit Chimkule, brengt stenen naar huis.
null Beeld

Wees dankbaar voor water

“Als je je eigen water draagt, zul je de waarde van elke druppel zien”, zei een Keniaanse vrouw ooit tegen me toen we water haalden bij een bron. Ik liep te steunen en te kreunen toen we met volle emmers naar boven moesten lopen en zij heupwiegde moeiteloos en elegant de steile helling op met die emmer op haar hoofd. Nee, dan Mien uit de polder. Op mijn hoofd met die emmer lukte niet en de helft van het kostbare vocht stroomde over de rand. Ik denk vrijwel dagelijks aan dat moment terug als ik thuis de kraan opendraai. En daar ligt ook de kiem van mijn waterpompenproject in Zambia, een halve eeuw later.

null Beeld
null Beeld
  1. Kinderen komen Libelles halen.
  2. Markt in Katete.
null Beeld

Leer van elkaar

Met bewondering heb ik jarenlang gezien hoe mensen in primitieve omstandigheden terugveren. Honger? Dan maar één keer per dag eten. Koud? Dicht tegen elkaar aankruipen en een deken delen. Ze nemen hun leven zoals het zich voordoet. ‘Ubuntu ngumntu ngbantu’ is Zoeloe voor: een mens is een mens, omdat er anderen zijn. Mensen vormen elkaar en volgens een Afrikaan is ons bestaan als individu niet mogelijk zonder de gemeenschap waarin je leeft. Elke ontmoeting, positief of negatief, verandert ons een beetje. Het is zaak om te willen leren van onderlinge verschillen. Dat klinkt idealistisch en het gaat lang niet altijd op, want overal ter wereld lopen mensen rond die zichzelf Gods cadeau aan de mensheid vinden, ook in Afrika. Maar in de vele dorpen die ik er bezocht, zag ik dat het werkte: wij zijn er om samen te zijn, wij helpen elkaar en caring is sharing. Verschillen zijn er om van te leren, ook al lijken ze onoverbrugbaar. Agree to disagree. Het favoriete liedje van het kinderkoor in mijn Zambiaanse dorpje illustreert de ubuntu-levenshouding: ‘The more we are together, the happier we are! Your friends are my friends and my friends are your friends.’

null Beeld

Dit is Wieke

Wieke Biesheuvel is getrouwd met Rob, heeft drie volwassen kinderen en zeven kleinkinderen. Wieke woonde in bijna alle Nederlandse provincies én in Zambia, maar heeft nu haar hart verpand aan Noordwijk. Over haar avonturen in Afrika schreef ze het boek Wieke in Zambia (€ 19,95, Just Publishers). Op libelle.nl verschijnt iedere week een column van Wieke over wat haar bezighoudt.

Fotografie: Wieke Biesheuvel

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden