gezondheid

Effe thuis testen

null Beeld

Sinds corona is het aantal thuistesten explosief gestegen. Sowieso zijn steeds meer kwalen zelf te testen, zoals darmkanker, blaasontsteking en cholesterol. Hoe betrouwbaar zijn de uitslagen daarvan eigenlijk?

Op het eerste gezicht handig, zo’n preventieve medische zelftest. Lekker anoniem thuis testen of er iets aan de hand is. Heel tijdbesparend, want je hoeft niet naar de huisarts, dat kan altijd nog als de uitslag aantoont dat er iets mis is. Geen wonder dus dat er steeds meer van deze testen op de markt komen. Denk maar aan de diabetestest, glutencheck, glucosetest, Pfeiffer-test en de thuistest voor blaasontsteking. Er is behoefte aan. We houden graag zelf de regie over onze gezondheid en stappen liever niet voor niets naar de dokter. Zo’n zelftest is gewoon te koop bij de apotheek, drogist of verkrijgbaar via internet. De meeste van deze testen baseren de uitslag op speeksel, bloed (dat je met een vingerprik zelf afneemt) of urine. Soms moet er iets opgestuurd worden naar een laboratorium, soms is het resultaat al binnen vijf minuten af te lezen.

null Beeld

Schijnveiligheid

Het lijkt te mooi om waar te zijn. En dat is het ook, volgens veel deskundigen. Er zijn waarschijnlijk veel mensen die zo’n test doen en zich daardoor laten geruststellen, terwijl het nog maar de vraag is hoe veilig je bent. De betrouwbaarheid van deze testen is niet optimaal, soms nog geen 75%. Iemand denkt niet ziek te zijn, maar is het juist wel – of juist andersom. Als een wetenschappelijke studie aantoont dat zo’n test betrouwbaar is, hebben we het specifiek over betrouwbaarheid bij optimale labora­toriumomstandigheden. Die optimale situatie wordt thuis niet gehaald: veel van deze testen zijn immers gevoelig voor temperatuur, luchtvochtigheid en hoe de test bewaard is. Ook de Consumentenbond constateerde dat de kwaliteit van de verkrijgbare zelftesten zeer twijfelachtig is. De bond was de eerste die medische zelftesten uitgebreid door experts liet checken. Bovendien zijn thuistesters niet deskundig en missen ze de medische kennis om de uitslag op waarde te kunnen schatten. Huisartsen vragen zich af of mensen de uitslag wel altijd met hen delen. Ze adviseren: ga altijd naar de huisarts als je een positieve testuitslag krijgt – wat betekent dat er iets is gevonden. Die doet de test dan opnieuw, maar eerst zal hij of zij allerlei vragen stellen en bepaalde factoren met elkaar combineren, zodat hij veel gerichter kan testen. Bovendien kan de huisarts adviseren, direct behandelen of doorverwijzen.

null Beeld

Nog een nadeel van de zelftesten: de uitslag kan leiden tot extra onder-zoeken, die weer onnodige risico’s met zich meebrengen. Als een darmkankertest bijvoorbeeld bloed constateert, is dat vaak aanleiding tot een kijkonderzoek van de dikke darm. Dat onderzoek leidt heel soms tot complicaties. Terwijl bloed in de ontlasting zo veel meer oorzaken kan hebben die niets met kanker van doen hebben. Mensen maken zich vaak ten onrechte lang ongerust. Ook bij het bevolkingsonderzoek darmkanker kan bloed in de ontlasting worden gevonden dat zo’n onschuldige oorzaak heeft.

Welke testen dan wel?

Wél betrouwbaar zijn onder meer de zwangerschapstest, de ovulatietest en de menopauzetest. Deze zeggen iets over normale fysiologische processen en gaan niet over ziekte. Ook bloeddrukmeters zijn prima om een vinger aan de pols te houden. En met een glucosemeter kun je zelf checken of je als diabetespatiënt goed bent ‘ingesteld’. Blijf daarnaast natuurlijk wel onder controle van de huisarts. Ook huisartsen maken steeds meer gebruik van betrouwbare zelftesten. Vrouwen die zich uit voorzorg laten testen op chlamydia terwijl ze geen klachten hebben, kunnen bijvoorbeeld thuis een test doen, waarna het laboratorium de uitslag berekent.

Check-check-check

Hier moeten we op letten bij de aanschaf: • Check vooraf of de gebruiksaanwijzing beschikbaar is in het Nederlands • Check de CE-markering op de verpakking en of er achter het CE-teken een 4-cijferige code staat • Kijk eerst goed naar de houdbaarheidsdatum • Check of er een echt adres op de gebruiksaanwijzing en de verpakking staat (dus geen postbus).
Bron: RIVM

En wat kost het?

De kosten voor een zelftest variëren enorm, van een paar tientjes tot honderden euro’s. Altijd slim dus om van tevoren de prijzen van verschillende leveranciers met elkaar te vergelijken. De zelftest wordt meestal niet vergoed, hoewel sommige zorgverzekeraars deze in het aanvullende pakket hebben. Vraag het na bij de zorgverzekeraar.

Vragenlijstje

Loop ik risico op COPD, op nierschade, hart- en vaatziekten of diabetes? Ben ik depressief? Dit soort online vraagtesten (ook een soort zelftesten) geven binnen een paar minuten antwoord op die vragen. Is de uitslag een verhoogd risico, dan krijg je het advies om een afspraak te maken met de huisarts.
Kijk bijvoorbeeld op testuwrisico.nl, copdrisicotest.nl, depressie.nl/zelftest-depressie.

null Beeld

Cholesterol

Wat test ik? De cholesterolwaarde.
Hoe? Na een prik in de vinger breng je wat bloed op een testcassette. Na een paar minuten zie je aan de kleur en met behulp van een omrekentabel hoeveel cholesterol er in het bloed zit. De meeste cholesteroltesten meten alleen de totale cholesterolwaarde. Het is vooral nuttig om te weten hoe de verdeling tussen ‘goed’ (HDL) en ‘slecht’ (LDL) cholesterol is, want dat zegt iets over de kans op het ontwikkelen van hart- en vaatziekten. Maar ook testen die ook het HDL cholesterol meten zeggen niet alles. Het risico op hart- en vaatziekten wordt ook bepaald door factoren als leeftijd, geslacht, bloeddruk, leefstijl en rookgedrag.

Blaasontsteking

Wat test ik? Of er bepaalde stoffen, zoals nitriet en witte- en rode bloedcellen in de urine zitten, die kunnen wijzen op een blaasontsteking.
Hoe? Door een teststrip 1 seconde in ochtendurine te houden. Hoewel de kwaliteit van de zelftest vergelijkbaar is met die in de huisartsenpraktijk, is het toch verstandiger naar de huisarts te gaan als je een blaasontsteking vermoedt. De huisarts is ervaren in het lezen van de teststrips en kan de urine indien mogelijk ook op kweek zetten om de juiste antibiotica voor te schrijven. Daarnaast vergoedt de verzekeraar de test via de huisarts. Ook kunnen bepaalde klachten van soa’s lijken op die van een blaasontsteking. Gebruik van een zelftest kan wel handig zijn voor wie vaak last heeft van blaasontstekingen en daar standaard medicijnen voor in huis heeft. Op basis van de uitslag kan dan meteen gestart worden met de medicatie.

Menopauze

Wat test ik? De hoeveelheid follikelstimulerend hormoon (FSH) in urine.
Hoe? Na het opvangen van urine, neem je met een pipet urine op. Vervolgens druppel je 3 druppels op de testcassette, waarna wel of geen streepje verschijnt. De hormoonspiegel bij vrouwen tussen de veertig en zestig schommelt zo sterk, dat een hoge of lage FSH-waarde niet veel zegt. Een FSH-test om de diagnose overgang te stellen is niet nodig en wordt ook niet aanbevolen in de gynaecologie. De combinatie leeftijd en klachten zegt meer dan de FSH-waarde.

null Beeld

Prostaat

Wat test ik? De PSA-waarde.
Hoe? Na een prik in de vinger steek je de punt van een pipet in de druppel bloed. Dit druppel je in een testcassette, waarna je verdunningsvloeistof toevoegt. Vervolgens ontstaat er wel of geen streepje. Het grootste probleem met de zelftest is dat de uitslag niet veel zegt. De test geeft aan of je PSA hoger of lager is dan 4. Maar een verhoogde waarde hoeft nog geen prostaatkanker te betekenen. En andersom betekent een lage PSA ook niet automatisch dat alles goed is. Bovendien kan zelf testen leiden tot overdiagnose: de opsporing en behandeling van tumoren die nooit voor problemen zouden hebben gezorgd.

Lyme

Wat test ik? Of de antistof IgM, die het lichaam aanmaakt na besmetting met de Borreliabacterie, in het bloed aanwezig is.
Hoe? Na een prik in de vinger steek je de punt van een pipet in de druppel bloed. Dit druppel je in een testcassette, waarna je vloeistof uit een bijgeleverd flesje toevoegt. Hierna verschijnt wel of geen streepje. Het testen op IgM is niet voldoende, omdat er vaak in het begin geen antistoffen aanwezig zijn. Daarnaast maken sommige mensen heel weinig IgM aan, maar wel een andere antistof (IgG). Bij een negatieve uitslag kun je dan onterecht denken dat er niets aan de hand is. Ga dus liever naar de huisarts. Volgens de standaard van het Nederlandse Huisartsen Genootschap (NHG) biedt beoordeling van de huid door de huisarts al voldoende uitsluitsel of er sprake is van de ziekte van Lyme. Een bloedonderzoek heeft dan weinig zin.

Diabetes

Wat test ik? De glucosewaarde.
Hoe? Na een prik in de vinger breng je wat bloed op de teststrip aan. Na een poosje kun je met een kleurenkaart aflezen wat de geschatte glucosewaarde is. Zelftesten die je glucosewaarde meten op basis van urine zijn sowieso onbetrouwbaar. Maar ook testen op basis van bloed kunnen problematisch zijn, omdat de context ontbreekt. Een afwijkende waarde hoeft nog niet te betekenen dat je diabetes hebt, en andersom geldt ook dat je met een waarde binnen de marges toch diabetes kunt hebben. Voor mensen die weten dat ze diabetes hebben kan het wel een nuttig instrument zijn om de glucosewaarde te monitoren. Hoewel een glucosemeter met display een stuk nauwkeuriger is.

  • Tekst: Annemarie van Dijk llustraties: Magda Rinkema
Meer over

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden