PREMIUMdossier femicide

In Nederland komt bijna elke week een vrouw door een misdrijf om het leven: “Dit kan alle vrouwen overkomen”

null Beeld

In Nederland komt bijna elke week een vrouw door een misdrijf om het leven, vaak in de relatiesfeer. De overheid blijft opvallend stil. “Hoeveel slachtoffers moeten er nog vallen voordat er iets gebeurt?”

Astrid Theunissen

Ook deze zomer was het raak. Op 3 augustus schoot een man in Roermond zijn ex-vriendin – moeder van twee tieners – dood in haar eigen huis. Op 19 augustus stak een man in Arnhem in het bijzijn van hun twee kinderen zijn vrouw dood en een paar dagen later werd in IJmuiden een vrouw gevonden die door een misdrijf om het leven was gekomen. Helaas zijn dit geen incidenten, want bijna elke week sterft in ons land een vrouw door geweld in de relatiesfeer. Dit wordt ook wel femicide genoemd. In 56 procent van de gevallen is de dader een partner of ex-partner. Ter vergelijking: het percentage mannen dat wordt gedood door een vrouwelijke (ex-)partner is 4 procent, aldus het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). En hoewel het CBS berekende dat femicide op jaarbasis tussen de 40 en 44 keer plaatsvindt, ligt het aantal feitelijk hoger omdat alleen de vrouwen die waren getrouwd of stonden geregistreerd als ‘partner’ worden meegerekend. Vrouwen of meisjes met een vriend, zoals de zestienjarige Rotterdamse Humeyra, die in 2018 in het fietsenhok van haar school werd doodgeschoten door haar ex-vriend, worden niet meegeteld.

null Beeld

Die 40 tot 44 gevallen zijn mogelijk het topje van de ijsberg. Uit de cijfers van Eurostat, het Europese Statistiekbureau, blijkt dat het aantal Nederlandse vrouwen dat jaarlijks wordt omgebracht relatief gezien hoger ligt dan in Italië en Spanje. Femicide komt dus niet alleen voor in landen met een machocultuur. Femicide kent ook geen kleur, afkomst, sociale klasse, religie, opleidings- of inkomensniveau. Het kan alle vrouwen overkomen. De 34-jarige criminoloog Clarinda uit Utrecht had tijdens haar studie een scriptie geschreven over eerwraak onder Turken en was door haar werk bij Jeugdzorg en de Raad voor de Kinderbescherming bekend met huiselijk geweld en femicide. Toch werd zij op 8 september vorig jaar terwijl ze achter de kinderwagen liep door de vader van hun eenjarig dochter doodgestoken, nadat ze hem had laten weten dat ze de relatie wilde beëindigen.

De noordelijke paradox

In geëmancipeerde landen als Zweden, Finland en Denemarken zijn de femicidecijfers het hoogst van Europa. Dat klinkt tegenstrijdig. Onderzoekers van de Universiteit van Valencia en de Universiteit van Lund verklaren deze ‘nordic paradox’ als volgt: de onafhankelijkheid en de hoge status van een vrouw kan juist een trigger zijn tot woede van mannen.

Onwetend

Ondanks de alarmerende cijfers is er in Nederland nauwelijks aandacht voor vrouwenmoord. “Omdat we denken dat Nederland een geëmancipeerd land is waar extreem geweld tegen vrouwen niet voorkomt”, constateert Renée Römkens, oud-hoogleraar gender-gerelateerd geweld aan de universiteit van Amsterdam. “Telkens is er weer de verbijstering als ik mijn onderzoek aanhaal dat uitwijst dat een op de vijf vrouwen in ons land slachtoffer wordt van eenzijdige, vaak zware mishandeldeling van de partner. Toen ik in 1989 voor het eerst met die cijfers naar buiten kwam, was de reactie in de media: ‘Dat kan niet waar zijn, anders hadden we het geweten’. Kortom, als erover wordt gezwegen, bestaat het niet.”
Dat dodelijk geweld in Nederland niet als zodanig wordt erkend en herkend is volgens Römkens terug te zien in de woorden die worden gebruikt: huiselijk geweld, gezinsdrama, crime passionnel. Het zijn bedrieglijke termen. Ze verdoezelen dat vrouwen het slachtoffer zijn van mannen. Römkes: “Het is daarom belangrijk dat de term ‘femicide’ wordt gebruikt. Dan ontstaat een maatschappelijk bewustzijn dat het een structureel probleem is dat vrouwen meer dan mannen treft. Als we verschillende termen door elkaar gebruiken, blijven het op zichzelf staande incidenten.”

null Beeld

Door het lint

Veruit de meest voorkomende aanleiding voor femicide is een relatiebreuk die niet wordt geaccepteerd, aldus de oud-hoogleraar. “Soms stapelt de stress rondom een scheiding zich op waardoor een man door het lint gaat. Dat zijn vaak mannen die na de vrouw ook zichzelf doden of een poging daartoe doen.” Zoals de man in Roermond, die zichzelf doodschoot nadat hij zijn ex had vermoord. En zoals de ex van de dertigjarige KLM-grondstewardess Rachel. Enkele weken na de gestrande relatie stak hij haar voor haar woning in Abbenbroek dood in het bijzijn van haar zevenjarige dochter. Na de moord sprong hij van een viaduct en kwam zwaargewond in het ziekenhuis terecht. “Doorgaans zijn de daders mannen met een sterke controledrang en een narcistische persoonlijkheid”, legt Römkens uit. “Een scheiding is voor hen het ultieme verlies van controle en aanzien.” In de meeste gevallen volgt een periode van intimidatie, vernedering, manipulatie, stalking en fysieke mishandeling die soms uitmondt in dodelijk geweld, ook wel ‘de piramide van geweld’ genoemd. Uit onderzoek blijkt dat er gemiddeld 33 voorvallen zijn geweest van psychisch, fysiek of seksueel geweld voordat een vrouw aangifte doet.

Rotterdam

Deze stad opende in november 2021 Filomena, een centrum voor huiselijk geweld en kinder-mishandeling. Hier wordt nauw samengewerkt tussen het Centrum Seksueel Geweld en de politie om geweldssituaties te doorbreken en femicide te voorkomen.

null Beeld

Schaamte

Net als bij het grensoverschrijdend gedrag rondom het tv-programma The Voice voelen slachtoffers van geweld een grote schaamte, weet Kirsten van den Hul uit eigen ervaring in een ver verleden. Het voormalig PvdA-Kamerlid maakt sinds begin dit jaar deel uit van de Raad van Toezicht van Moviera, een organisatie die zich richt op de aanpak van huiselijk geweld. Van den Hul hoort van veel vrouwen dat ze nooit aangifte doen tegen hun mishandelende partner of ex. Ook zij stapte destijds niet naar de politie. “Relationeel geweld is een complex probleem”, verklaart ze. “Er is niet alleen maar ellende. Na de klappen komen de excuses en is het is weer gezellig. Veel slachtoffers durven er pas jaren later over te praten.” Römkens: “Het is verwarrend te moeten toegeven dat de hand die je liefheeft, dezelfde hand is die je slaat. Het is moeilijk te moeten erkennen dat degene met wie je een relatie hebt of heb gehad en die soms ook de vader is van je kind, jou iets aandoet.” Ook schamen vrouwen zich ervoor dat ze hun partner verkeerd hebben ingeschat, maar dat is volgens Römkens niet terecht. Daarbij kan iemand door een scheiding ineens enorm veranderen. Zo stond de directeur van het Arnhemse Gelredome-stadion te boek als een vriendelijke man. Maar hij ontpopte zich tot een koelbloedige moordenaar nadat zijn vrouw hem vertelde dat ze hem ging verlaten. Met een honkbalknuppel sloeg hij haar tien keer op het hoofd en nadat hij zijn dochters van 7, 8 en 13 naar de buren had gebracht, drukte hij een kussen op haar gezicht. De ex van Clarinda was drie weken voordat hij haar vermoordde aangesteld als leerkracht op een Amsterdamse basisschool. Eerder werkte hij als huiswerkbegeleider en kindercoach.

null Beeld Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
Beeld Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Falende instanties

Als vrouwen de moed vinden om aangifte te doen van mishandeling, stalking of bedreiging door een (ex-)partner, wordt hun melding niet altijd serieus genomen, weet Renée Römkens. Ze kent meerdere voorbeelden van vrouwen die na een doodsbedreiging door een ex door de politie naar huis werden weggestuurd met de woorden: ‘Hij heeft even tijd nodig. Het komt goed.’ Dat is niet altijd het geval. Ze noemt verpleegkundige Linda uit Waalwijk, die in 2015 meermaals aangifte deed tegen haar ex vanwege doodsbedreiging, stalking en wapenbezit. “De politie heeft de man weliswaar op het bureau ontboden, maar nadat hij ontkende dat hij haar iets wilde aandoen, mocht hij gaan. Ze hadden huiszoeking moeten doen, vindt ze. “Die man was al twee keer eerder veroordeeld voor geweldpleging in vorige relaties.”
Linda werd door deze man op de parkeerplaats van het TweeSteden Ziekenhuis doodgeschoten. Haar aangifte had ‘onvoldoende urgentie’ gekregen, wees onderzoek uit. “Een inschattingsfout”, erkende de verantwoordelijke korpschef. Ook de Rotterdamse scholiere Humeyra was een roepende in de woestijn. Ze was doodsbang voor Bekir E., die ze had leren kennen via Facebook en die van een flirt een vijand werd toen ze het uitmaakte. Na mishandeling werd hij veroordeeld, maar hij bleef op vrije voeten omdat hij in hoger beroep ging. Daarna ging hij door met bedreigen en negeerde hij het contactverbod. Humeyra deed vier keer aangifte, en de politie deed niets. “We hebben alle appjes bewaard, telefoontjes opgenomen, maar we zouden meer bewijs moeten verzamelen”, vertelde Humeyra’s zus bij EenVandaag. Ook de foto die E. haar stuurde van twee handen met twee wapens was voor de politie geen reden om actie te ondernemen. Op 18 december 2018 werd Humeyra in de fietsenstalling van haar school geliquideerd, terwijl haar vader aan de andere kant van het gebouw op haar stond te wachten. Na onderzoek werd opnieuw geconstateerd dat de politie ernstig tekort was geschoten.

Steun de strijd tegen geweld tegen vrouwen!
Op 25 november kleuren verschillende gebouwen in Nederland, zoals de Waterpoort in Sneek, oranje. De kleur staat voor de dageraad, een opkomende zon in een wereld zonder femicide. Het is de aftrap van Orange The World, de wereldwijde actie met 16 dagen aandacht voor ’Stop geweld tegen Vrouwen’. De sleutel ligt bij preventie en bewustwording. Daarom slaan Margriet, Libelle, Flair en Nouveau de handen ineen: ‘Wij zijn #medestander’ en we roepen daarmee andere #medestanders op de pledge (belofte) te ondertekenen op orangetheworld.nl. Op Libelle TV vertellen de vier hoofd­redacteuren waarom deze actie zo belangrijk is en blikken ook de drie dierbaren van Wilma terug.
Bekijk de video op libelle.nl/femicide.

null Beeld

Schaduwpandemie

Gebrek aan regie was de belangrijkste conclusie in de onderzoeken van Justitie en Veiligheid naar het handelen van politie, het OM en de reclassering inzake Linda en Humeyra. ‘Door de versnipperde aanpak kwamen de risico’s voor deze vrouwen onvoldoende in beeld’, staat er. De aanbeveling luidde: verbeter de samenwerking en informatie-uitwisseling. Van den Hul heeft als Kamerlid jarenlang gehamerd op het instellen van een Nationale Coördinator Huiselijk Geweld. “Die is er nog steeds niet. Zo’n landelijke coördinator is er wel voor discriminatie, mensenhandel en antisemitisme, maar kennelijk vinden we huiselijk geweld niet belangrijk genoeg.”
Eind september vorig jaar was er even hoop toen premier Rutte op een top van de Verenigde Naties geweld tegen vrouwen een ‘schaduwpandemie’ noemde. Vreugde bij Van den Hul en Römkens, omdat Rutte daarmee het geweldsprobleem voor het eerst erkende als een ernstig maatschappelijk probleem dat overheidsbeleid vereist. Maar in de plannen van het nieuwe kabinet werd met geen woord gesproken over een landelijke regie, in de begroting gaat geen cent extra naar de bestrijding van geweld. Ongelooflijk, vinden de vrouwen. “Als op een kruispunt elk jaar weer ruim veertig fietsers zouden verongelukken, was de verkeersituatie allang aangepakt”, zegt Van den Hul. “Hoeveel slachtoffers moeten er nog vallen voordat de overheid optreedt?”

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden