PREMIUMwerk & geld

Leuk hoor, parttime werken. Maar wat als je gaat scheiden?

In Nederland werkt 73,4% van de vrouwen parttime. Beeld Getty Images
In Nederland werkt 73,4% van de vrouwen parttime.Beeld Getty Images

De kans dat je huis in brand vliegt is vrijwel nihil, maar we hebben allemaal een brandverzekering. De kans dat een huwelijk eindigt in een scheiding is veertig procent. Toch zijn veel vrouwen niet verzekerd van een gezonde financiële toekomst in hun eentje.

Elselien van DierenGetty Images

“Mijn kinderen wilden laatst een nieuwe spelcomputer, want ‘íedereen in de klas heeft er een’. Ik gun het ze van harte, maar ik kan die honderd euro gewoon niet missen”, vertelt Mirjam (43). Tien jaar geleden, drie weken na de geboorte van hun jongste kind, kondigde Mirjams man aan te willen scheiden. Ze werd niet alleen heel hard van haar roze wolk geduwd, ook financieel had de breuk grote gevolgen. “Toen we trouwden, werkten we allebei fulltime. Ik als kassière, hij als architect. Na mijn zwangerschap ging ik parttime werken. Ik richtte me op het huishouden en de kinderen en hij regelde de financiën. We hadden het goed, konden kopen wat we nodig hadden. Ik kan me niet herinneren dat we ooit een gesprek hebben gehad over de taakverdeling. Zo ging het gewoon, iedereen in mijn omgeving deed dat.”

null Beeld

Dat economische zelfstandigheid meer brengt dan alleen een loonstrookje, ontdekte Wilma (58)

“Ik ben jong getrouwd en stopte toen met werken om voor de kinderen te zorgen. Toen zij wat groter waren, verdiende ik af en toe een zakcentje als schoonmaakster. We konden rondkomen van het salaris van mijn man, maar toen we na twintig jaar uit elkaar gingen, had ik ineens niets meer. Ik kwam in de bijstand en ging toen snel op zoek naar een baan. Bij het schoonmaakbedrijf waar ik in dienst kwam, ontdekte ik niet alleen hoe fijn het is om je eigen geld te verdienen, maar ook hoe leuk het is om verantwoordelijkheid te hebben en gewaardeerd te worden. Ik besloot nooit meer mijn hand op te houden. En dat kwam goed uit toen ik een paar jaar geleden voor de tweede keer scheidde. Ik werkte inmiddels 32 uur in de week, dus ik vond zo een nieuw huurhuis en red me prima in mijn eentje.”

Parttime-kampioen

Nederland behoort tot de modernste en welvarendste landen ter wereld, maar vergeleken met de landen om ons heen is onze traditionele rolverdeling hardnekkig. Zo staan we met stip bovenaan als het gaat om parttime werkende vrouwen. In Nederland werkt 73,4% van de vrouwen parttime, gevolgd door Oostenrijk met 47,8%. In landen als Zweden (30,7%) en Frankrijk (27,8%) zijn vrouwen die deeltijd werken nog schaarser. En onder Bulgaarse vrouwen is de parttimer helemaal een vreemde eend in de bijt, daar werkt slechts 2,1% in deeltijd. Opvallend is dat het in ons land niet alleen moeders zijn die parttime werken, het begint al eerder: van de 18- tot 25-jarigen heeft 62% van de Nederlandse vrouwen een deeltijdbaan, tegenover 26% van de mannen. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) vermoedt dat vrouwen hiermee anticiperen op de toekomst. Want waarom al die moeite steken in een carrière als je straks toch moeder wordt? Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) blijkt daarnaast ook dat als vrouwen eenmaal deeltijd werken, ze dat ook vaak blijven doen als de kinderen ouder zijn.

null Beeld

Geen bewuste keuze

Minder werken als er kinderen komen: voor vaders is dat een stuk minder vanzelfsprekend. Slechts 25,3% van de Nederlandse mannen werkt deeltijd. Journalist en documentairemaker Liesbeth Staats vroeg zich af waarom de zorg voor kinderen, naasten en het huishouden bij ons nog altijd wordt gezien als de verantwoordelijkheid van vrouwen. Ze maakte er een spraakmakende documentaireserie over en onlangs verscheen haar boek Waarom vrouwen minder werken dan mannen (en dat ook jouw probleem is). Maar vrouwen die parttime werken, kiezen daar toch zélf voor? Zo simpel ligt het niet, stelt Staats. Ze denkt dat het vaak helemaal niet zo’n bewuste keuze is. “Er is geen enkel wetenschappelijk bewijs voor de aanname dat vrouwen van nature beter zijn in de zorg voor een kind dan mannen, maar toch groeien we op met het beeld dat zorgen een vrouwenzaak is. Als het niet je eigen ouders zijn die je dat voorspiegelen, dan wel je vrienden of buurtgenoten. Dat begint al tijdens de zwangerschap met een blik op je buik en de vraag: ‘En, hoeveel dagen ga je straks werken?’ Een vraag die mannen niet zo snel krijgen als ze aankondigen dat ze vader worden.”

Mama weet het beter

De overheid speelt een belangrijke rol in het doorbreken van deze traditionele rolverdeling, meent Staats. Denk aan het vrouwenquotum, maar ook aan het uitbreiden van het partnerverlof waardoor vaders kunnen groeien in hun zorgrol. Staats herinnert zich nog goed hoe het zorgmechanisme ging werken toen haar zoons geboren werden. “Toen een paar dagen na de bevalling de kraamhulp verdween en mijn man weer naar kantoor ging, was ik ineens vijf dagen in de week alleen met de baby. Ik dacht daardoor beter te weten wat hij nodig had. In die weken begint de scheefgroei en worden de rollen vormgegeven. In Finland móeten vaders minstens tien weken verlof opnemen zodat de verlofregeling die voor beide ouders bedoeld is, niet alleen door de moeder wordt ingevuld. Dat vind ik een goed idee.” In Nederland is zo’n verplichting vooralsnog niet aan de orde, maar sinds juni 2020 is het voor partners wel mogelijk om met behoud van 70% van het salaris vijf weken verlof op te nemen. Ook is het kabinet van plan om de kinderopvang bijna gratis te maken. Staats: “Het argument ‘ik werk alleen maar voor de crèche’, alsof alleen het salaris van de vrouw daarvoor bedoeld is, gaat dan niet meer op. Ik verwacht dat het verschil zal maken.”

null Beeld

Je bent economisch zelfstandig als…

• Het eigen maandelijkse inkomen hoger is dan € 900.
Bij 36% van de vrouwen en 19% van de mannen is dit niet het geval.

• Deze grens staat gelijk aan een uitkering of 70% van het netto minimumloon. Voor mensen met kinderen ligt de drempel hoger, zij moeten een inkomen hebben van 100% van het minimumloon om zich economisch zelfstandig te noemen.

Bron: Emancipatiemonitor 2020

In gesprek gaan

Het zijn stappen in de goede richting, vindt ook hoogleraar sociologie Tanja van der Lippe. Ze is verbonden aan de Universiteit Utrecht en doet al jaren onderzoek naar huishoudens en arbeidsrelaties. Maar, waarschuwt ze, er is meer nodig om een cultuur te veranderen. “Zo wisten we voor corona al dat vrouwen die thuiswerken meer zorgen, terwijl mannen wanneer ze vanuit huis werken juist meer tijd besteden aan hun baan. Tijdens de lockdown is dat niet minder geworden, eerder meer. Normen en waarden veranderen dus niet zomaar. Daar moeten we met elkaar over in gesprek.” Dat er nog een lange weg te gaan is, ontdekte Staats toen ze naar aanleiding van haar documentaire een mail kreeg van een bouwvakker. “Hij schreef me dat hij graag op vrijdagmiddag vrij wilde zodat hij zijn dochtertje van school kon halen. Na veel gesoebat met zijn baas mocht dat, maar zijn collega’s riepen nog maandenlang op vrijdagmiddag: ‘Heb je weer vakantie?’ Dat zegt echt iets over onze cultuur.”

Op eigen benen

Staats en Van der Lippe vinden dat het gesprek over de verdeling tussen werk en zorg niet alleen aan de keukentafel moet worden gevoerd, maar ook onderdeel moet zijn van het maatschappelijk debat. Want als een vrouw minder zorgt en meer werkt, levert haar studie – waar we als samenleving aan meebetalen – meer op en kunnen sommige tekorten op de arbeidsmarkt (deels) worden opgelost. En wie meer uren maakt, is vaker economisch zelfstandig. “Soms is dat zelfs al met een paar uur extra in de week geregeld”, aldus Staats. Ze herinnert zich uit haar tienertijd in de jaren tachtig nog de vele posters in de stad: ‘Een slimme meid is op haar toekomst voorbereid.’ Die overheidscampagne werd bedacht omdat het uitkeringen- en toeslagenstelsel ging veranderen. Vanaf 1990 werd iedereen als een zelfstandige economische eenheid gezien. Vrouwen konden dus, legt Staats uit in haar boek, niet meer leunen op de uitkering van hun partner en moesten zelf voor inkomen zorgen. Het Postbus 51-spotje had effect, want waar destijds een kwart van de vrouwen economisch zelfstandig was, steeg dat naar 64% in 2020. “Dat lijkt veel, maar betekent ook dat een op de drie vrouwen te weinig inkomen heeft om op eigen benen te staan.” Een groep die met de huidige huizenprijzen en inflatie waarschijnlijk nog groter is. Wie bedenkt dat anno 2022 zo’n 40% van de huwelijken eindigt in een scheiding (mensen die ongeregistreerd samenwonen niet meegerekend), begrijpt dat veel vrouwen in de financiële problemen komen als zij een scheiding aanvragen.

null Beeld

Financiële zorgen

Voor Natasja (51) waren zorgen over geld een reden om haar scheiding uit te stellen. “Na mijn zwangerschap ging ik drie dagen werken op de administratie van een gemeente, maar toen mijn man zijn eigen zaak begon, ben ik daarmee gestopt en hielp ik hem met zijn facturen. Daar was ik blij mee, want ik kon er zo veel voor de kinderen zijn”, vertelt ze. Maar toen Natasja niet meer gelukkig was in haar huwelijk, besefte ze hoe kwetsbaar haar financiële positie was. “Mijn ex riep altijd dat mannen financieel het slachtoffer zijn van een scheiding. Hij realiseerde zich niet dat die vrouwen jarenlang onbetaalde arbeid hadden verricht. Omdat ik al vermoedde dat hij moeilijk zou doen over de kinderalimentatie, duurde het lang voor ik de knoop doorhakte en bij hem weg ging.” Natasja vond snel een huurhuis en een baan voor 24 uur, maar met een salaris van 1200 euro netto was het met twee schoolgaande kinderen een uitdaging om rond te komen. Want die alimentatie, die kreeg ze inderdaad niet. “Hij wrong zich bij de rechter in allerlei bochten om maar niet te hoeven betalen en ze geloofden hem nog ook.”

Dit is herkenbaar voor Mirjam, die op haar kraambed werd verlaten. Ook voor haar was het een jarenlange strijd voordat de alimentatie en omgangsregeling goed geregeld was. Daarnaast stond haar koophuis onder water en kon ze niet bewijzen dat het geld dat gebruikt was voor de verbouwing van haar oma’s erfenis was. “En omdat de kinderen alleen om het weekend en op dinsdagmiddag naar hun vader gingen, kon ik niet meer dan twintig uur werken. Alles bij elkaar maakte dat ik in de schuldsanering terechtkwam en moest rondkomen van 75 euro per week. Mijn ex-man kocht intussen met zijn nieuwe vriendin een huis.” Inmiddels is Mirjam schuldenvrij. “We zouden dit jaar zelfs op vakantie kunnen, al houd ik dat geld liever achter de hand voor als de wasmachine stukgaat. Ik ben trots op mezelf dat het zo goed gaat. Maar wat wel een beetje pijn doet, is dat mijn kinderen die spelcomputer die ik niet voor ze kan kopen dan aan hun vader vragen.”

Op achterstand

Je krijgt geen kinderen om ze vijf dagen in de week naar de opvang te brengen, is de heersende norm in Nederland. Staats benadrukt dat dit ook zeker niet de boodschap is van haar boek. “Ik ben helemaal niet tegen parttime banen. Sterker nog, ik vind juist dat íedereen deeltijd zou moeten werken. Een vierdaagse werkweek voor vrouwen én mannen.” Van der Lippe vult aan dat je daarin ook creatief kunt zijn. “Je kunt ook eerst drie dagen werken en je partner vijf, en dat na een paar jaar omdraaien. Het hoeft niet voor altijd vast te liggen, maar dat vergt wel moed.” Hoe die verdeling ook wordt ingevuld, het allerbelangrijkste is dat vrouwen inzicht krijgen in hun persoonlijke financiële situatie. Want wie meer zorgt, heeft minder tijd om omhoog te klimmen op de carrièreladder. Die achterstand is moeilijk in te halen als je jarenlang nauwelijks of niet gewerkt hebt en de kinderen na de scheiding – zoals in 70% van de gevallen – bij de moeder gaan wonen. In het eerste jaar na de breuk gaat de koopkracht van vrouwen er zo’n 24% op achteruit, terwijl die van de mannen juist bijna 4% stijgt. Drie keer raden wie er eerder een nieuwe hypotheek krijgt. Staats: “Als je liever onbetaald werk doet, is dat natuurlijk prima, maar zorg dan wel dat je het goed geregeld hebt. Laat in de huwelijkse voorwaarden vastleggen dat jij weliswaar meer onbetaalde arbeid doet, maar wél recht hebt op de helft van zijn inkomen.”

null Beeld

Een eigen huis

Natasja en Mirjam vroegen zich toen ze destijds in het huwelijksbootje stapten niet af wat een scheiding zou betekenen voor hun portemonnee. Dat is veranderd. Mirjam: “Mijn nieuwe vriend en ik wonen niet samen, maar als we dat wel zouden doen, zou ik de rekeningen ook gesplitst houden.” Natasja heeft inmiddels promotie gemaakt en werkt 32 uur. “Ik verdien nu ruim 2400 euro netto. De partner die ik na mijn scheiding had, zei dat ik van hem niet hoefde te werken. Nou, mooi wel. Ik wil mijn eigen huis en mijn eigen geld. Eigenlijk zou daar op scholen meer aandacht voor moeten zijn: iedere week een uurtje les in financiële onafhankelijkheid.” Hoogleraar Van der Lippe denkt dat meer onderwijs over financiële onafhankelijkheid kan helpen, net als een bewustwordingscampagne zoals het Postbus 51-spotje uit de jaren tachtig. “Zo’n slogan, dat lijkt me wel wat. Maar dan niet meer alleen op vrouwen gericht. Die man wordt óók vader. Daar mag wel wat meer aandacht voor komen.”

Meer weten?

Waarom vrouwen minder werken dan mannen (en dat ook jouw probleem is), Liesbeth Staats € 18,99 (De Bezige Bij). De docu-serie Waarom werken vrouwen niet? is terug te kijken via NPOstart.nl.

Cijfers uit: Waarom vrouwen minder weken dan mannen (en dat ook jouw probleem is), Liesbeth Staats. | Bronnen: Emancipatiemonitor 2020, CBS, SCP, Woman Inc., Denktank Netspar, Sociaal en Cultureel Planbureau.

Op alle verhalen van Libelle rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@libelle.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden